2. Materia jest zbudowana z drobin

by przyrodniczeecho.pl

Prezentacja multimedialna zgodna z podręcznikiem „Odkrywam przyrodę”

Temat: Posługuję się kompasem.

Przyroda w klasie 4 (na podstawie wydawnictwa Nowa Era) Nowa podstawa programowa - 2026 rok

Prezentacja zawiera materiały wizualne pochodzące z darmowych banków zdjęć (np. Pixabay), wykorzystane zgodnie z licencją i jako element autorskiego opracowania.

Wstęp do zajęć:

Na lekcji:

• dowiesz się, jak zbudowany jest kompas,
• poznasz podstawowe kierunki świata,
• nauczysz się wyznaczać kierunki geograficzne przy użyciu kompasu.

Drobiny budują materię.

Materia składa się z bardzo małych cząstek, których nie można dostrzec gołym okiem. Nazywamy je drobinami. Każdy przedmiot i każda substancja - na przykład drewno, woda, powietrze czy szkło - zbudowane są właśnie z takich drobin. Dlatego mówimy, że materia ma budowę drobinową.

Drobiny ciał stałych, cieczy i gazów.

Ciała stałe zachowują swój kształt, natomiast ciecze i gazy go nie mają. Wynika to z tego, że w każdym stanie skupienia drobiny są ułożone w inny sposób oraz znajdują się w różnych odległościach od siebie.

Drobiny ciał stałych.

W ciałach stałych drobiny są ułożone bardzo blisko siebie i mocno się przyciągają. Dzięki temu ciało stałe zachowuje swój kształt.

Drobiny cieczy.

W cieczach drobiny również leżą blisko siebie, ale nie są ze sobą związane tak silnie jak w ciałach stałych. Z tego powodu ciecze nie mają własnego kształtu i przyjmują kształt naczynia.

Drobiny gazów.

W gazach drobiny znajdują się daleko od siebie i poruszają się swobodnie. Dzięki temu gaz może wypełnić całą dostępną przestrzeń i łatwo zmienia swój kształt.

Drobiny gazów i cieczy są w ciągłym ruchu.

Drobiny cieczy oraz gazów nie są ze sobą mocno związane. Dzięki temu mogą swobodnie się przemieszczać. Nie jesteśmy w stanie zobaczyć ich gołym okiem, ale możemy zauważyć skutki ich ruchu.

Jak przekonać się, że drobiny gazu się poruszają?

To bardzo łatwo sprawdzić. Wystarczy pozostawić w pokoju otwartą butelkę perfum. Po chwili zapach zaczyna rozchodzić się po całym pomieszczeniu. Dzieje się tak dlatego, że drobiny perfum mieszają się z drobinami powietrza i przemieszczają się we wszystkich kierunkach. W efekcie zapach dociera nawet do osób znajdujących się w znacznej odległości od źródła.

Jak rozpoznać ruch drobin cieczy?

Ruch drobin można zaobserwować również w cieczach. Wlej do szklanki z wodą niewielką ilość soku malinowego lub innego kolorowego napoju, ale go nie mieszaj. Po pewnym czasie zauważysz, że sok stopniowo rozprzestrzenia się w wodzie. Dzieje się tak dlatego, że drobiny obu cieczy nieustannie się poruszają i samoczynnie mieszają ze sobą.

Wniosek.

Drobiny gazów cały czas przemieszczają się we wszystkich kierunkach. Drobiny cieczy również pozostają w ciągłym ruchu. Dzięki temu zapach może rozchodzić się po pomieszczeniu, a różne ciecze z czasem mieszają się nawet bez użycia łyżeczki.

Czy drobiny ciał stałych również się poruszają?

Choć może się wydawać, że w ciałach stałych nic się nie porusza, ich drobiny nie są całkowicie nieruchome. Pozostają na swoich miejscach, ale wykonują bardzo niewielkie drgania. Drgania są tak małe, że nie można ich zobaczyć gołym okiem.

Co to jest ściśliwość?

Drobiny w ciałach stałych, cieczach i gazach znajdują się w różnych odległościach od siebie. To właśnie od tych odległości zależy, czy daną substancję można ścisnąć. Ściśliwość to właściwość materii określająca, czy ciało lub substancję można zmniejszyć przez ściskanie. Najłatwiej zauważyć to podczas doświadczenia ze strzykawką. Powietrze znajdujące się w strzykawce można ścisnąć. Wody nie da się w ten sposób ścisnąć. Drewno również nie zmienia swojej objętości pod naciskiem.

Ciało stałe jest nieściśliwe

W ciałach stałych drobiny są bardzo ciasno ułożone i prawie nie pozostawiają wolnej przestrzeni między sobą. Dlatego ciał stałych nie można ścisnąć.

Ciecz jest nieściśliwa.

W cieczach drobiny także znajdują się blisko siebie, choć nie są połączone tak mocno jak w ciałach stałych. Między drobinami pozostaje bardzo niewiele wolnego miejsca, dlatego cieczy praktycznie nie da się ścisnąć.

Gaz jest ściśliwy.

W gazach drobiny są rozmieszczone daleko od siebie. Między nimi znajduje się dużo pustej przestrzeni. Podczas ściskania drobiny mogą zbliżać się do siebie, dlatego gaz można łatwo sprężyć.

Podsumowanie.

Drobiny ciał stałych nie przemieszczają się, lecz delikatnie drgają. Ciała stałe są nieściśliwe. Ciecze również są praktycznie nieściśliwe. Gazy są ściśliwe, ponieważ między ich drobinami znajduje się dużo wolnej przestrzeni.

Przyroda w akcji – doświadczenie: Czy powietrze, wodę i drewno można ścisnąć?

Przygotuj:

• dwie strzykawki,
• szklankę z wodą,
• niewielki kawałek drewna.

Wykonaj: 1. Sprawdź powietrze. Wciśnij tłoczek strzykawki do końca. Następnie zatkaj palcem jej wylot i spróbuj mocno nacisnąć tłoczek. Zwróć uwagę, czy tłoczek przesuwa się łatwo. 2. Sprawdź wodę. Napełnij drugą strzykawkę wodą. Zatkaj jej wylot palcem i ponownie spróbuj nacisnąć tłoczek. Porównaj, czy przesuwa się tak samo łatwo jak w przypadku powietrza. 3. Sprawdź drewno.

• Weź kawałek drewna i spróbuj mocno ścisnąć go dłońmi.
• Zastanów się, czy udało się zmienić jego kształt lub objętość.

Wniosek: Powietrze można łatwo ścisnąć, ponieważ jest gazem i między jego drobinami znajduje się dużo wolnej przestrzeni. Wody oraz drewna nie można ścisnąć w taki sam sposób, ponieważ drobiny tych materiałów są ułożone znacznie bliżej siebie.