1. Materia wokół nas

by przyrodniczeecho.pl

Prezentacja multimedialna zgodna z podręcznikiem „Odkrywam przyrodę”

Temat: Posługuję się kompasem.

Przyroda w klasie 4 (na podstawie wydawnictwa Nowa Era) Nowa podstawa programowa - 2026 rok

Prezentacja zawiera materiały wizualne pochodzące z darmowych banków zdjęć (np. Pixabay), wykorzystane zgodnie z licencją i jako element autorskiego opracowania.

Wstęp do zajęć:

Na lekcji:

• dowiesz się, jak zbudowany jest kompas,
• poznasz podstawowe kierunki świata,
• nauczysz się wyznaczać kierunki geograficzne przy użyciu kompasu.

Czym jest materia?

Materią nazywamy wszystko, co ma masę i zajmuje określoną przestrzeń. Do materii zaliczamy między innymi:

• wodę,
• drewno,
• plastik,
• tkaniny,
• piasek,
• metale.

Nawet powietrze, choć go nie widzimy, jest materią. Można się o tym przekonać, gdy napełnimy balon lub piłkę.

Czego nie zaliczamy do materii?

Nie wszystko jest materią. Materią nie są na przykład:

• światło,
• dźwięki,
• muzyka,
• ciepło.

Nie mają one własnej masy ani nie zajmują miejsca w taki sposób jak przedmioty.

Materia występuje w różnych postaciach.

Materia może występować w trzech stanach skupienia:

• ciał stałych,
• cieczy,
• gazów.

Każdy z tych stanów ma charakterystyczne właściwości.

Ciała stałe.

Charakterystyczne cechy:

• mają własny kształt,
• mają określoną objętość,
• trudno zmienić ich kształt.

Przykłady:

• plastelina,
• metal,
• kreda.

Ciecze.

Charakterystyczne cechy:

• nie mają własnego kształtu,
• przyjmują kształt naczynia,
• mają stałą objętość.

Przykłady:

• woda,
• sok,
• mleko.

Gazy.

Charakterystyczne cechy: • nie mają własnego kształtu, • nie mają własnej objętości, • wypełniają całą dostępną przestrzeń. Przykłady: • powietrze, • para wodna, • gaz ziemny.

Jak rozpoznać stan skupienia?

Podczas obserwacji zwróć uwagę:

• czy substancja ma własny kształt,
• czy zmienia kształt po wlaniu do naczynia,
• czy rozprzestrzenia się w całej dostępnej przestrzeni.

Ciekawostka.

Choć powietrza nie widać, jest ono materią. Gdy napompujesz balon, łatwo zauważysz, że wypełnia jego wnętrze i zajmuje określoną przestrzeń.

Ciała stałe mają określony kształt.

Ciała stałe zachowują swój kształt i nie zmieniają go podczas zwykłego użytkowania. Można to łatwo zauważyć na przykładzie przedmiotów codziennego użytku, takich jak ołówek, książka czy kubek. Ich kształt zmienia się dopiero wtedy, gdy zostaną uszkodzone, złamane lub zgniecione.

Rodzaje ciał stałych.

Nie wszystkie ciała stałe mają takie same właściwości. Ze względu na sposób zachowania podczas ściskania, zgniatania lub uderzania można wyróżnić cztery podstawowe grupy:

• kruche,
• plastyczne,
• sprężyste,
• twarde.

Ciała kruche.

Charakterystyczne cechy:

• łatwo pękają lub kruszą się,
• po rozbiciu nie można ich ponownie połączyć w całość.

Przykłady:

• kreda,
• cegła,
• szkło.

Ciała plastyczne.

Charakterystyczne cechy:

• łatwo zmieniają swój kształt,
• po odkształceniu pozostają w nowej formie.

Przykłady:

• plastelina,
• modelina,
• mokra glina.

Ciała sprężyste.

Charakterystyczne cechy:

• podczas ściskania lub rozciągania zmieniają kształt,
• po ustaniu działania siły wracają do swojej pierwotnej postaci.

Przykłady:

• gumka do ścierania,
• metalowa sprężyna,
• piłka kauczukowa.

Ciała twarde.

Charakterystyczne cechy:

• są odporne na zgniatanie i ściskanie,
• trudno zmienić ich kształt,
• zachowują swoją postać nawet pod wpływem dużej siły.

Przykłady:

• drewniany klocek,
• metalowa kula,
• diament.

Jak rozpoznawać właściwości ciał stałych?

Podczas obserwacji zwróć uwagę:

• czy przedmiot łatwo pęka,
• czy można go odkształcić,
• czy wraca do poprzedniego kształtu,
• czy pozostaje odporny na nacisk.

Dzięki temu łatwiej określisz, do której grupy należy dane ciało stałe.

Przyroda w akcji – doświadczenie: Czy łatwo zmienić kształt ciała stałego?

Przygotuj:

• kawałek kredy,
• cegłę,
• miedziany drut,
• stalowy gwóźdź,
• drewnianą deskę,
• kostki lodu,
• gumkę recepturkę,
• miękką gąbkę,
• plastelinę lub modelinę,
• okulary ochronne,
• młotek.

Przyroda w akcji – doświadczenie: Czy łatwo zmienić kształt ciała stałego?

Wykonaj 1. Sprawdź właściwości przedmiotów Weź kolejno wszystkie przygotowane przedmioty. Spróbuj zmienić ich kształt – zgnieść, wygiąć, rozciągnąć lub złamać. Obserwuj, które materiały łatwo ulegają odkształceniu, a które pozostają niezmienione. Wyniki zanotuj w zeszycie lub karcie obserwacji. 2. Przeprowadź próbę z młotkiem Załóż okulary ochronne. Następnie użyj młotka tylko wobec tych przedmiotów, których nie udało się wcześniej odkształcić rękami. Delikatnie uderzaj i obserwuj, czy ich kształt ulega zmianie. Po zakończeniu doświadczenia zapisz swoje spostrzeżenia. Wniosek z doświadczenia Niektóre ciała stałe można łatwo odkształcić, natomiast inne są znacznie bardziej odporne na zmianę kształtu. Pod wpływem uderzeń młotkiem materiały kruche, takie jak kreda lub cegła, mogą pęknąć albo rozpaść się na kawałki. Z kolei bardzo twarde przedmioty, na przykład stalowy gwóźdź, zachowują swój kształt nawet po uderzeniu.

Ciekawostka – najtwardszy minerał na Ziemi.

Najtwardszym minerałem występującym na Ziemi jest diament. Jest tak wytrzymały, że wykorzystuje się go do produkcji narzędzi służących do cięcia bardzo twardych materiałów. Diamentowy proszek znajduje zastosowanie między innymi w tarczach do cięcia kamienia i metalu.

Ciecze i gazy nie mają własnego kształtu.

W przeciwieństwie do ciał stałych ciecze nie posiadają stałego kształtu. Można to łatwo zauważyć podczas przelewania soku, mleka lub wody do naczyń o różnych kształtach. Ciecz zawsze przyjmuje formę naczynia, w którym się znajduje.

Sok wlany do butelki, dzbanka lub szklanki za każdym razem przybiera kształt naczynia, do którego został przelany. Dzięki temu łatwo zauważyć, że ciecze nie zachowują jednego, niezmiennego kształtu.

Ciecze i gazy nie mają własnego kształtu.

Podobnie zachowują się gazy. Po napompowaniu balonu powietrze wypełnia całą jego objętość. Jeśli balon zostanie przebity lub pęknie, gaz rozprzestrzeni się w otaczającej przestrzeni. Można więc stwierdzić, że zarówno ciecze, jak i gazy nie mają własnego kształtu i łatwo dopasowują się do kształtu otaczającego je naczynia lub dostępnej przestrzeni.

Przyroda w akcji – doświadczenie: Czy łatwo zmienić kształt cieczy i gazu?

Przygotuj:

• szklankę,
• wodę,
• naczynie o innym kształcie,
• miarkę kuchenną z podziałką,
• balon,
• flamaster.

Wykonaj 1. Odmierz wodę Za pomocą miarki kuchennej odmierz 200 ml wody. 2. Przelej wodę Wlej odmierzoną wodę do szklanki. 3. Zaznacz poziom Flamastrem zaznacz poziom wody na szklance. 4. Zmień naczynie Przelej wodę do naczynia o innym kształcie. Za każdym razem obserwuj, jak zmienia się wygląd cieczy i zapisuj swoje spostrzeżenia. 5. Zbadaj gaz Nadmuchaj balon i mocno go zawiąż. Zastanów się, jakie właściwości ma powietrze zamknięte wewnątrz balonu. 6. Sprawdź po pęknięciu balonu Przekłuj balon i zaobserwuj, co stało się z powietrzem znajdującym się wcześniej w jego wnętrzu. Zapisz swoje wnioski. Wniosek z doświadczenia Woda, jako ciecz, łatwo zmienia swój kształt. Zawsze dopasowuje się do kształtu naczynia, w którym się znajduje. Powietrze zamknięte w balonie również nie ma własnego kształtu. Przyjmuje kształt balonu, a po jego pęknięciu rozprzestrzenia się w otaczającej przestrzeni.

Wiedza o materii przydaje się w życiu.

Znajomość właściwości różnych materiałów pomaga nam każdego dnia wybierać odpowiednie przedmioty do określonych zadań. Dzięki temu wiemy, z jakich materiałów warto wykonywać konkretne przedmioty, aby były trwałe, wygodne i bezpieczne w użytkowaniu.

Przykładem jest ołówek. Jego grafitowy wkład pozostawia ślad na papierze, dlatego można nim pisać i rysować. Drewniana oprawa chroni grafit przed uszkodzeniem, a jednocześnie jest na tyle miękka, że łatwo ją zatemperować. Dzięki temu ołówek jest wygodny w codziennym użyciu.