Stanisław Staszic – Patron Roku 2026

2026

Rok Stanisława Staszica

Biografia

Stanisław Staszic (1755–1826) – filozof i działacz społeczny, jeden z głównych przedstawicieli polskiego Oświecenia.

Myśl oświeceniowa

Autor „Uwag nad życiem Jana Zamoyskiego” i „Przestróg dla Polski”, postulujący zniesienie pańszczyzny oraz rozwój edukacji i praw obywatelskich.

Działalność publiczna i gospodarcza

Wspierał rozwój przemysłu, górnictwa i nauki jako podstaw nowoczesnej gospodarki państwa.

Dziedzictwo Staszica w Hrubieszowie

W 1816 r. założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, realizując idee reform społecznych w praktyce.

"Dobra moje dziedziczne miasto Rubieszów i wszystkie należne wsie..... przeznaczam na uszczęśliwienie tej włości mieszkańców..." (Fragment "Testamentu St. Staszica 20.VII.1824 r.)

Ciekawostki

Cytaty

• “Gdy Polacy będą umieć siebie samych cenić w domu, będą ich cenić i za granicą.”
• “Pierwszym obowiązkiem człowieka jest pracować.”
• “Długie doświadczenie naucza, że tylko Polacy są zdolni do rządzenia Polakami.”
• “Paść może i Naród wielki; zniszczeć nie może, tylko nikczemny!”
• “Równość, wolność i własność są najpotrzebniejszym i najprostszym wnioskiem z praw człowieka.”

Thank you

Dziękujemy za zapoznanie się z wirtualną wystawą poświęconą życiu i działalności Stanisława Staszica – wybitnego przedstawiciela polskiego Oświecenia, reformatora i społecznika.

Stanisław Staszic (1755–1826) – publicysta polityczny, filozof, działacz społeczny i gospodarczy epoki Oświecenia, ksiądz katolicki oraz przyrodnik (geolog i geograf). Urodził się w Pile jako syn burmistrza miasta. Kształcił się w Poznaniu, gdzie ukończył szkołę średnią i seminarium duchowne, a po przyjęciu święceń kapłańskich w 1778 r. podjął studia przyrodnicze w Paryżu. Po powrocie do kraju w 1781 r. został wychowawcą dzieci Andrzeja Zamoyskiego i związał się ze środowiskiem reformatorskim doby Sejmu Wielkiego, popierając konieczność modernizacji państwa. W tym okresie opublikował „Przestrogi dla Polski”. W latach 1807–1815 działał w administracji Księstwa Warszawskiego jako członek Izby Edukacyjnej i Dyrekcji Edukacji Narodowej, a następnie pełnił funkcje państwowe w Królestwie Polskim, m.in. w Radzie Stanu. W latach 1808–1826 był prezesem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Angażował się w rozwój przemysłu, górnictwa i szkolnictwa technicznego; był inicjatorem Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach oraz Instytutu Agronomicznego w Marymoncie. W 1816 r. założył Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze – jedną z pierwszych w Europie instytucji o charakterze spółdzielczym. Zmarł w Warszawie w 1826 r.; jego pogrzeb stał się manifestacją patriotyczną.

Przez niemal 20 ostatnich lat życia Stanisław Staszic nie podejmował posługi o charakterze duszpasterskim i nie nosił również sutanny. Był zapalonym propagatorem turystyki górskiej, bywając systematycznie w Tatrach i doceniając walory gór. Był założycielem Hrubieszowskiego Towarzystwa Rolniczego, które jest w tych czasach największym w Europie tego typu przedsięwzięciem. W swoim testamencie Staszic zapisał spore sumy środków na ośrodki społeczne i instytucje charytatywne. Jego spadkobiercami byli m.in. warszawski Instytut Głuchoniemych, czy też wydział lekarski Uniwersytetu Warszawskiego, poza tym stołeczne szpitale, jak również przytulisko dla ubogich. Autor patriotycznej broszury, która wywarła wpływ na powstanie Konstytucji 3 maja. Uważa się, że jego intencje wstąpienia do stanu duchownego podyktowane były pragmatyzmem dotyczącym chęcią zaistnienia w świecie uczonych patriotów, którzy mieli wpływ na kształt bieżącej polityki.

Stanisław Staszic traktował rozwój gospodarczy jako fundament nowoczesnego państwa. W okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego pełnił funkcje w administracji publicznej (m.in. w Izbie Edukacyjnej, Radzie Stanu oraz Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych), wpływając na kierunki polityki oświatowej i gospodarczej. Szczególną rolę odegrał w organizacji górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim – wspierał rozwój Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, inicjował badania geologiczne oraz modernizację zakładów przemysłowych. Był założycielem Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach (1816), pierwszej uczelni technicznej na ziemiach polskich, oraz Instytutu Agronomicznego w Marymoncie. Jako prezes Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1808–1826) wzmacniał zaplecze intelektualne i naukowe kraju, łącząc myśl teoretyczną z praktyką gospodarczą.