18. Dlaczego moje ciało się zmienia?

Dlaczego moje ciało się zmienia?

przyrodniczeecho.pl

Po zajęciach związanych z działem "Moje dojrzewanie":

• opisuję fizyczne, psychiczne, emocjonalne oraz społeczne zmiany występujące w okresie dojrzewania;
• omawiam zmiany zachodzące w mózgu podczas dojrzewania oraz wpływ tych zmian na zachowanie nastolatków;
• wyjaśnima różnice między dojrzewaniem fizycznym a dojrzałością psychiczną;
• identyfikuję zmiany dotyczące dojrzewania należące do normy medycznej, w tym różne tempo wzrostu, zmianę sylwetki, ginekomastię, nocne polucje, mutację, wzmożone pocenie się, zmianę zapachu, mimowolne erekcje, owłosienie, wzrost piersi, pojawienie się miesiączki, trądzik, a także odbiegające od normy medycznej, w tym przedwczesne lub opóźnione dojrzewanie, stulejkę, nieprawidłową wydzielinę z pochwy, nieprawidłowości związane z miesiączkowaniem;
• wymieniam i stosuje zasady higieny osobistej związanej ze zmianami okresu dojrzewania, higieny skóry twarzy, higieny całego ciała, w tym narządów płciowych.

Czy wiesz, że:

• 📈 Ciało zaczyna rosnąć jak na drożdżach! W czasie dojrzewania możesz urosnąć nawet 10 cm w rok. Najpierw wydłużają się nogi i ręce, potem tułów.

• 💥 To wszystko przez hormony. Hormony to takie „wiadomości chemiczne” - mówią ciału, co ma robić: kiedy rosnąć, zmieniać głos, rozwijać piersi czy owłosienie.

• 🔊 Głos zaczyna mutować. U chłopców głos może się „łamać”, staje się niższy. U dziewcząt też się zmienia – choć łagodniej.

• 🌱 Pojawia się owłosienie w nowych miejscach. W okolicach pach, miejsc intymnych, u chłopców także na twarzy. To naturalna część dorastania.

• ❤️ Pojawiają się uczucia i zauroczenia. Twoje ciało i mózg zaczynają inaczej reagować na ludzi. Możesz się zakochać, wstydzić, być bardziej emocjonalny - i to wszystko jest OK.

Wstęp do zajeć.

Pomysł na lekcję. Zabawy.

This page is password protected

Enter the password

Zmiany fizyczne.

Skok wzrostu: w krótkim czasie nastolatek może znacznie urosnąć (tzw. skok pokwitaniowy). Dziewczęta zaczynają rosnąć szybciej mniej więcej między 10, a 14 rokiem życia, a chłopcy ok. 12 - 16 roku życia - stąd często w VI klasie dziewczyny są wyższe od rówieśników chłopców.

Zmiany fizyczne.

Zmiana proporcji ciała: ciało przybiera bardziej „dorosłą” sylwetkę. Dziewczętom poszerzają się biodra, rozwijają się piersi, odkłada się nieco więcej tkanki tłuszczowej, chłopcom poszerzają się barki, rośnie masa mięśniowa. U wszystkich pojawia się owłosienie w nowych miejscach - włosy łonowe w okolicach intymnych, pod pachami, chłopcom także na twarzy (zarost). U chłopców powiększają się jądra i prącie, u dziewcząt - piersi.

Zmiany fizyczne.

Dojrzewanie płciowe: pojawiają się pierwsze miesiączki u dziewcząt (co oznacza, że organizm jest zdolny do ewentualnego zajścia w ciążę). U chłopców zaczyna się produkcja nasienia - mogą wystąpić pierwsze polucje nocne, czyli mimowolne wytryski nasienia podczas snu. Pierwsza polucja to odpowiednik chłopięcy pierwszej miesiączki - oznaka dojrzewania płciowego, lecz nie każdy chłopiec tego doświadcza i to też jest normalne.

Zmiany fizyczne.

Inne zmiany fizjologiczne: u chłopców następuje mutacja głosu, czyli obniżenie się głosu (głos może „łamać się” zanim stanie się niższy - to przejściowe). U wszystkich nastolatków intensywniej pracują gruczoły potowe - pojawia się wzmożone pocenie i silniejszy zapach ciała, dlatego trzeba bardziej dbać o higienę (dezodorant, częstsze mycie). Uaktywniają się też gruczoły łojowe w skórze - skóra (zwłaszcza twarzy) staje się bardziej tłusta, co sprzyja pojawieniu się trądziku (pryszczy). Trądzik w okresie dojrzewania jest bardzo powszechny - bywa uciążliwy, ale jest naturalny, warto utrzymywać czystość cery, a w razie nasilonych zmian można skorzystać z porady dermatologa.

Każdy nastolatek rozwija się we własnym tempie - u niektórych zmiany zaczynają się wcześniej, u innych później i wszystko to mieści się w normie. Porównywanie się z kolegami może być źródłem stresu, ale warto wiedzieć, że różnice indywidualne są naturalne.

Zmiany psychiczne i emocjonalne.

Nastolatek zmienia się nie tylko zewnętrznie. W mózgu młodego człowieka w okresie dorastania również zachodzą zmiany (tzw. przebudowa neurologiczna). Mózg nastolatka dojrzewa stopniowo, co wpływa na zachowanie: mogą pojawiać się wahania nastroju, silniejsze emocje, poczucie zagubienia lub niepewności. Uczniowie mogą zauważyć u siebie, że czasem ogarnia ich „huśtawka nastrojów” - np. euforia przeplata się ze smutkiem lub złością bez wyraźnej przyczyny. Duży wpływ mają na to hormony, ale także rosnące wymagania (więcej obowiązków szkolnych, oczekiwania społeczne). To czas, kiedy kształtuje się intensywnie osobowość młodej osoby - nastolatek szuka swojej tożsamości, zadaje sobie pytanie „kim jestem?”.

Zmiany psychiczne i emocjonalne.

Zwiększa się potrzeba niezależności i prywatności - młoda osoba chce sama decydować o sobie, czasem buntuje się przeciw zakazom czy kwestionuje autorytety (np. kłótnie z rodzicami mogą się nasilić). Te emocjonalne zmiany są normalną częścią dorastania. Mózg i psychika nastolatka nie dorastają w tym samym tempie, co ciało - młody człowiek może wyglądać już dorośle, ale wciąż odczuwa emocje bardzo intensywnie jak „wewnętrzne dziecko”. Pełna dojrzałość emocjonalna przychodzi dopiero kilka lat później (specjaliści oceniają, że okoo 19-20 roku życia zaczyna się prawdziwa dorosłość psychiczna człowieka, a niektóre struktury mózgu dojrzewają nawet do 25 roku życia. Dlatego nastolatkom zdarzają się decyzje impulsywne i zmienne nastroje - ich mózg wciąż się rozwija. To ważne, by młoda osoba uczyła się stopniowo rozpoznawać i wyrażać swoje emocje oraz wiedziała, że w razie trudności zawsze może zwrócić się o wsparcie (do rodzica, pedagoga, psychologa szkolnego).

Zmiany społeczne.

Dorastanie wpływa również na relacje z innymi. Rówieśnicy stają się bardzo ważni - nastolatek chce akceptacji grupy, dopasowania się do paczki znajomych. Może odczuwać silną presję, by nie być „innym” lub by spełniać oczekiwania kolegów. Pojawia się też zainteresowanie relacjami chłopak-dziewczyna - pierwsze sympatie, zauroczenia. Jednocześnie, jak wspomniano, rodzice przestają być jedynym autorytetem - młodzi często buntują się przeciw zasadom, pragnąc więcej swobody. To naturalny etap usamodzielniania się, choć bywa trudny zarówno dla nastolatków, jak i dorosłych. Budowanie własnej niezależności jest potrzebne, ale powinno się odbywać z poszanowaniem granic (warto rozmawiać o swoich potrzebach z dorosłymi spokojnie, a nie tylko przez kłótnie). Grupa rówieśnicza daje wsparcie, ale czasem też rodzi konflikty lub zachęca do ryzykownych zachowań (np. sięganie po używki, bójki, niebezpieczne „challenge”). Należy umieć powiedzieć „nie” presji, która nam szkodzi - to również element dojrzewania społecznego.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Zdecydowana większość opisanych zmian to zjawiska normalne i przejściowe. Jednak czasami potrzebna jest pomoc lekarza. Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Różne tempo dojrzewania.

U jednych dzieci zmiany zaczynają się wcześniej, u innych później - to normalne i uwarunkowane m.in. genetycznie. (Np. „Karolina urosła już 15 cm w ciągu roku, a Agata tylko 2 cm - każda dojrzewa w swoim tempie.”)

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Zmiana sylwetki.

Ciało nastolatka nabiera dorosłych proporcji (wspomniane wyżej poszerzanie bioder, barków itp.) - normalny proces rozwoju.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Ginekomastia u chłopców.

Przejściowe powiększenie gruczołów piersiowych u chłopców w wieku ok. 13-15 lat. Może się zdarzyć nawet u 2/3 dorastających chłopców i zazwyczaj samo ustępuje w ciągu kilku-kilkunastu miesięcy. Choć bywa krępujące, nie jest groźne - warto o tym wiedzieć, żeby się nie wstydzić i ewentualnie porozmawiać z lekarzem, jeśli obrzmienie jest duże lub bolesne.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Nocne polucje u chłopców.

Niekontrolowane wytryski nasienia podczas snu, mogą, ale nie muszą wystąpić u chłopców w okresie dojrzewania - ich brak nie jest żadnym zaburzeniem. Organizm w ten sposób „uczy się” nowej funkcji i reguluje nadmiar produkowanego nasienia.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Mutacja głosu u chłopców.

Przejściowe „łamanie się” i obniżenie głosu - całkowicie naturalny proces wynikający ze zmian w strunach głosowych i krtani. W czasie dojrzewania, kiedy rośnie krtań i zmieniają się struny głosowe, głos chłopców się obniża i wtedy często pojawia się jabłko Adama - potoczna nazwa chrząstki krtani, która wyraźnie wystaje z przodu szyi. To taki "guzek", który można zobaczyć lub wyczuć palcami na środku gardła, nad obojczykami.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Wzmożona potliwość i zmiana zapachu ciała.

Efekt aktywacji gruczołów potowych - normalne zjawisko w pokwitaniu, wymaga jedynie dbania o higienę (codzienny prysznic, antyperspirant).

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Mimowolne erekcje.

Chłopcy w tym wieku mogą doświadczać spontanicznych wzwodów penisa. Nauczyciel podkreśla, że choć bywa to krępujące, jest w pełni normalne - nie świadczy o nieprawidłościach. To po prostu reakcja organizmu na zwiększony poziom testosteronu.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Owłosienie ciała.

Pojawienie się włosów na wzgórku łonowym, pod pachami, na nogach, ramionach, a u chłopców także na twarzy - naturalna część dojrzewania.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Wzrost piersi u dziewcząt.

Piersi zaczynają się rozwijać nawet parę lat przed pierwszą miesiączką - to normalne. U niektórych dziewczynek w początkowej fazie może rozwinąć się jedna pierś wcześniej niż druga - asymetria na początku też jest możliwa i zwykle z czasem różnica się wyrównuje.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Pojawienie się miesiączki.

Pierwsza miesiączka u dziewcząt najczęściej występuje między 11 a 14 rokiem życia (zakres normy to ok. 10-15 lat). Przez pierwsze 1-2 lata cykle mogą być nieregularne i to również jest normalne - organizm dopiero „ustawia zegar hormonalny”. (Np. w pierwszym roku cykle mogą mieć nawet 20 lub aż 90 dni i nie jest to jeszcze powód do paniki. Zwykle w ciągu 2-3 lat cykl stabilizuje się do długości 21-35 dni.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Typowe zmiany w okresie dojrzewania (norma): Trądzik młodzieńczy.

Pryszcze na twarzy (czasem również na plecach, dekolcie). Bardzo częste zjawisko u nastolatków wynikające ze zmian hormonalnych. Można go łagodzić odpowiednią higieną skóry, dietą, a przy silnym trądziku - leczeniem dermatologicznym.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Zmiany/sytuacje wymagające konsultacji (gdy coś odbiega od normy): Przedwczesne dojrzewanie.

Gdy objawy dojrzewania pojawiają się zbyt wcześnie - np. u dziewczynek przed 8 rokiem życia, u chłopców przed 9. rokiem. Taka sytuacja wymaga wizyty u lekarza (endokrynologa pediatry), bo może świadczyć o zaburzeniach hormonalnych.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Zmiany/sytuacje wymagające konsultacji (gdy coś odbiega od normy): Opóźnione dojrzewanie.

Gdy brak objawów dojrzewania mimo osiągnięcia wieku, w którym powinny się pojawić - przyjmuje się, że jeśli dziewczyna do 13 roku życia nie ma żadnych oznak pokwitania (np. ani rozwoju piersi, ani owłosienia), a chłopiec do 14 roku życia nie zauważył zmian (powiększenia jąder, wzrostu, owłosienia) - to jest sygnał, by skonsultować się z lekarzem. Przyczyną może być tzw. konstytucjonalne (rodzinne) opóźnienie lub inne czynniki medyczne - lekarz to oceni.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Zmiany/sytuacje wymagające konsultacji (gdy coś odbiega od normy): Stulejka.

Jest to wadliwe zwężenie napletka u chłopców - napletek nie daje się odprowadzić (zsunąć) z żołędzi prącia. U małych dzieci to fizjologiczne, ale jeśli w wieku dojrzewania nadal występuje problem z odciągnięciem napletka, powoduje to ból lub trudności w higienie, należy zgłosić się do lekarza (urologa dziecięcego). Nieleczona znaczna stulejka może prowadzić do stanów zapalnych - lekarz zwykle zaleca zabieg.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Zmiany/sytuacje wymagające konsultacji (gdy coś odbiega od normy): Nieprawidłowa wydzielina z pochwy u dziewcząt.

Upławy same w sobie są zjawiskiem normalnym - nastolatka może zauważyć w bieliźnie białawy lub przezroczysty śluz, zwłaszcza przed pierwszą miesiączką i między miesiączkami, co jest naturalnym sposobem oczyszczania dróg rodnych. Jeśli jednak wydzielina ma nietypowy kolor (żółty, zielonkawy, brązowy) lub nieprzyjemny zapach, albo towarzyszy jej świąd/pieczenie, może to oznaczać infekcję i wymaga wizyty u ginekologa. Infekcje intymne u nastolatek zdarzają się co prawda rzadziej niż u dorosłych kobiet, ale się zdarzają - lepiej wtedy szybko podjąć leczenie.

Norma a odchylenia – kiedy się martwić?

Zmiany/sytuacje wymagające konsultacji (gdy coś odbiega od normy): Nieregularne lub nietypowe miesiączkowanie.

Pewna nieregularność na początku jest normą. Jednak brak miesiączki przez bardzo długi czas (np. dziewczyna dostała pierwszą miesiączkę, a potem przez ponad 6 miesięcy nie ma kolejnej) lub skrajnie obfite, długo trwające krwawienia powinny być omówione z lekarzem (ginekologiem). Przykładowo, gdy krwawienie trwa ponad 10 dni i jest bardzo obfite (tzw. krwotok młodocianych), konieczna jest konsultacja. Również gdyby miesiączka nie pojawiła się do 16 roku życia w ogóle - należy wykonać badania.

Jeśli cokolwiek w waszym dojrzewaniu Was niepokoi lub coś boli, albo czegoś brak - zawsze porozmawiajcie z rodzicem lub lekarzem. Lepiej zapytać niż się martwić w samotności.

This page is password protected

Enter the password

Grupa II - „Rollercoaster emocji”.

Uczniowie koncentrują się na sferze emocjonalnej i psychicznej okresu dorastania. Ich zadaniem jest przygotować krótką scenkę lub mini-dramę pokazującą typową „huśtawkę nastrojów” nastolatka. Na przykład mogą odegrać krótką historię: rano bohater cieszy się z dobrej oceny, za chwilę wpada w złość z błahego powodu, potem jest mu smutno - i pokazać, jak otoczenie reaguje. Po odegraniu grupa ma wyjaśnić, skąd biorą się takie wahania i wspólnie wymyślić 3-4 wskazówki, jak radzić sobie z trudnymi emocjami w okresie dojrzewania. Wskazówki zapisują na plakacie lub tablicy. (Np. „Zanim wybuchniesz - weź 10 oddechów”, „Rozmawiaj o swoich uczuciach z kimś zaufanym”, „Pamiętaj, że trudne emocje miną - to normalne”). Grupa może nadać swojej scence zabawny tytuł nawiązujący do kolejki górskiej, np. „Dzień z życia Nastka - emocjonalny rollercoaster”.

Grupa III - „Ja i inni”.

Uczniowie zajmują się sferą społeczną dojrzewania, czyli relacjami z rówieśnikami i dorosłymi. Grupa otrzymuje od nauczyciela opis sytuacji do odegrania (lub sama ją wymyśla). Np. sytuacja: 15-letni Marek chce iść na wieczór filmowy do kolegi, ale rodzice każą mu wrócić do domu o 20:00. Marek czuje, że traktują go jak dziecko - dochodzi do kłótni. Zadaniem grupy jest przygotować dwie wersje scenki: pierwszą pokazującą konflikt, a drugą - pozytywne rozwiązanie problemu (np. poprzez spokojną rozmowę i ustalenie kompromisu godziny powrotu). Innym wątkiem może być presja rówieśników: np. Kasia odmawia zapalenia papierosa, koledzy ją wyśmiewają - jak może asertywnie zareagować? Grupa po odegraniu scenek omawia krótko, jakie wyzwania społeczne pokazali (np. chęć niezależności vs. zasady domowe; presja grupy; potrzeba akceptacji) i proponuje, jak mądrze sobie z nimi radzić. Można wypisać hasła typu: „rozmowa zamiast krzyku”, „stanowcze ale grzeczne odmawianie”, „znajdowanie życzliwych przyjaciół” itp.

Prezentacja wyników i podsumowanie.

Nauczyciel prosi uczniów, by powrócili do pytania z początku lekcji: „Dlaczego moje ciało się zmienia?” - i teraz udzielili odpowiedzi pełnym zdaniem. Ochotnicy mogą powiedzieć np.: „Bo wchodzę w okres dojrzewania i mój organizm zmienia się z ciała dziecka w ciało dorosłego”. Nauczyciel uzupełnia i porządkuje: Tak, zmiany zachodzą z powodu działania hormonów - to one uruchamiają cały proces dojrzewania. Celem tych zmian jest przygotowanie nas do dorosłego życia - zarówno do bycia kiedyś mamą lub tatą (dojrzałość biologiczna), jak i do samodzielności (dojrzałość psychiczna i społeczna). Warto podkreślić pozytywy: dorastanie to naturalny etap, dzięki któremu stajemy się silniejsi, mądrzejsi, zdobywamy nowe możliwości. Choć bywa to trudny czas, każdy przez to przechodzi - również nauczyciele i rodzice kiedyś byli nastolatkami i doświadczali podobnych uczuć.

Na koniec nauczyciel zadaje pytanie: „Co najbardziej zaskoczyło Was lub zaciekawiło w dzisiejszej lekcji?”. Kilku uczniów dzieli się swoimi wrażeniami (np. „Nie wiedziałem, że chłopcy mogą mieć na chwilę piersi - to dziwne, ale już wiem, że samo zniknie”, „Zaskoczyło mnie, że mózg dojrzewa aż do 25. roku życia!”). Nauczyciel chwali aktywność uczniów i atmosferę współpracy podczas zajęć. Przypomina, że każdy młody człowiek rozwija się trochę inaczej, i prosi, by szanować te różnice - np. nie wyśmiewać kolegi, że jest niski lub że ktoś jeszcze nie dojrzewa tak szybko jak inni. Wszyscy zasługują na wsparcie w okresie dorastania. „Skrzynka pytań” - każdy uczeń ma na kartce (anonimowo) napisać jedno pytanie dotyczące dojrzewania, na które chciałby uzyskać odpowiedź (coś, co go ciekawi lub niepokoi, a czego nie chciał zapytać głośno). Kartki uczniowie wrzucają do przygotowanego pudełka/skrzynki. Nauczyciel na następnych zajęciach (lub na godzinie wychowawczej) omówi odpowiedzi na wybrane pytania, rozwiewając wątpliwości.