Patron 2025 Stefan Żeromski

Patron 2025 Stefan Żeromski

w 100. rocznicę śmierci

14.10.1864 - 20.11.1925

START

Rok 2025 został ustanowiony Rokiem Stefana Żeromskiego przez Sejm RP w uznaniu jego ogromnego wkładu w rozwój polskiej literatury i kultury. W uchwale podkreślono, że jego życie i twórczość są przykładem odpowiedzialności, odwagi i wrażliwości społecznej. Jego przesłanie – by nie pozostawać obojętnym wobec ludzkiego cierpienia – pozostaje aktualne do dziś. W całej Polsce w 2025 roku odbywać się będą wydarzenia poświęcone jego pamięci: wystawy, spotkania literackie, konkursy, czytania jego dzieł oraz lekcje poświęcone jego życiu i twórczości. To doskonała okazja, aby przypomnieć, że Żeromski wciąż ma nam wiele do powiedzenia o sprawiedliwości, empatii i miłości do ojczyzny.

Portret Stefana Żeromskiego w młodości (ok. 1885). mal. A. Głuszczenko - Muzeum Narodowe w Kielcach

Dzieciństwo i młodość

Stefan Żeromski urodził się 14 października 1864 roku w Strawczynie koło Kielc w rodzinie zubożałej szlachty herbu Jelita. Ojciec, Wincenty Żeromski, był dzierżawcą majątków ziemskich, a matka, Józefa z Katerlów, przekazała mu głęboką religijność i wrażliwość moralną. Rodzina żyła skromnie, często borykała się z biedą, jednak w domu ceniono książki, naukę i patriotyzm. Żeromski uczył się w gimnazjum w Kielcach, gdzie zetknął się z polityką rusyfikacji – zakazem języka polskiego i historii ojczystej. To doświadczenie głęboko nim wstrząsnęło i stało się inspiracją do napisania później powieści „Syzyfowe prace”, opisującej walkę młodych ludzi o zachowanie polskości. Po śmierci rodziców młody Stefan musiał zarabiać na życie sam – pracował jako nauczyciel domowy, guwerner i korepetytor. Mimo trudności nigdy nie porzucił marzeń o pisarstwie.

Rekonstrukcja dworku w Ciekotach, w którym przez 12 lat (1871–1883) Stefan Żeromski mieszkał wraz z rodzicami

Droga do literatury

Po latach pracy jako guwerner Żeromski wyjechał do Szwajcarii, gdzie w 1892 roku podjął pracę w Muzeum Polskim w Rapperswilu jako bibliotekarz. Tam miał dostęp do bogatych zbiorów polskich książek i pamiątek narodowych, co rozwinęło jego świadomość historyczną i artystyczną. W Rapperswilu rozpoczął też publikowanie opowiadań i nowel w czasopismach. W 1897 roku ukazała się jego pierwsza powieść – „Syzyfowe prace”. Dzieło to, oparte na wspomnieniach z lat szkolnych, przedstawia dramat młodzieży polskiej poddanej rusyfikacji w zaborze rosyjskim. Powieść przyniosła mu ogromny rozgłos i uznanie czytelników, czyniąc go jednym z najbardziej obiecujących pisarzy młodego pokolenia. Od tego momentu całe życie poświęcił twórczości literackiej, a jego nazwisko zaczęło pojawiać się obok takich twórców jak Prus, Sienkiewicz i Orzeszkowa.

STYL I TEMATYKA TWÓRCZOŚCI

Żeromski pisał o tym, co go najbardziej bolało – o biedzie, niesprawiedliwości, ludzkim cierpieniu i o moralnej odpowiedzialności za innych. Jego bohaterowie to ludzie wrażliwi, często przegrani, ale walczący o dobro i prawdę. W jego utworach odbija się głęboka wiara w człowieka, ale też rozczarowanie egoizmem i brakiem współczucia w społeczeństwie. Żeromski łączył realizm z romantycznym idealizmem. Pisał z pasją, często moralizatorsko, ale zawsze z sercem. Jego język był bogaty, pełen symboli, emocji i pięknych opisów przyrody. Był uważany za „sumienie narodu”, bo nie bał się mówić o problemach, o których inni milczeli — o krzywdzie, ubóstwie i obojętności bogatych wobec biednych.

Stefan Żeromski: Syzyfowe prace 1946 oprac. Krzysiński, Andrzej Biblioteka Narodowa

Najsłynniejsze dzieła

Twórczość Stefana Żeromskiego obejmuje wiele gatunków – od nowel i opowiadań po powieści społeczne, historyczne i psychologiczne. Każde jego dzieło poruszało ważne problemy moralne i społeczne, a także ukazywało losy Polaków w trudnych czasach niewoli i odrodzenia państwa. 📘 „Syzyfowe prace” (1897) To pierwsza powieść Żeromskiego, oparta na jego własnych doświadczeniach szkolnych z czasów zaboru rosyjskiego. Ukazuje proces rusyfikacji młodzieży i przebudzenie świadomości narodowej polskich uczniów. Główny bohater, Marcin Borowicz, przechodzi przemianę od uległości wobec zaborcy do pełnej świadomości patriotycznej. Książka jest hołdem dla młodych ludzi, którzy wbrew trudnościom walczyli o język, kulturę i tożsamość narodową. To dzieło do dziś pozostaje jedną z najważniejszych powieści o dojrzewaniu i sile ducha narodu. 📗 „Ludzie bezdomni” (1900) Jedno z najbardziej znanych dzieł pisarza. Opowiada historię lekarza Tomasza Judyma, który chce poświęcić się pracy dla ubogich, rezygnując z osobistego szczęścia. Powieść ukazuje dramat człowieka idealisty, który nie potrafi pogodzić własnych marzeń z obowiązkiem społecznym. Żeromski porusza tu temat nierówności społecznych, ludzkiego cierpienia i trudności w realizowaniu ideałów w świecie obojętnym na biedę. To utwór o poświęceniu, ale też o samotności i granicach ludzkiego heroizmu. 📙 „Popioły” (1904) Monumentalna powieść historyczna przedstawiająca losy Polaków w epoce napoleońskiej. Żeromski pokazuje entuzjazm młodych ludzi wierzących, że Napoleon przywróci Polsce niepodległość, oraz ich późniejsze rozczarowanie. Dzieło to łączy wielką historię z osobistymi dramatami bohaterów. Autor podkreśla, że walka o wolność narodową musi iść w parze z rozwojem moralnym i społecznym. 📕 „Przedwiośnie” (1924) Ostatnia wielka powieść Żeromskiego, napisana już po odzyskaniu niepodległości. Przedstawia losy Cezarego Baryki, młodego idealisty, który wraca z rewolucyjnej Rosji do Polski i szuka swojego miejsca w odrodzonym kraju. To powieść o nadziejach i rozczarowaniach młodego pokolenia oraz o trudnych pytaniach, czym ma być wolna Polska. Motyw „szklanych domów” symbolizuje marzenie o kraju sprawiedliwym, nowoczesnym i szczęśliwym. „Przedwiośnie” do dziś stanowi jedno z najważniejszych dzieł literatury międzywojennej i wciąż jest lekturą szkolną. 📒 Nowele i opowiadania Żeromski był również mistrzem krótszej formy. W jego nowelach często pojawiają się bohaterowie walczący z biedą, cierpieniem i niesprawiedliwością: „Siłaczka” – opowieść o młodej nauczycielce poświęcającej życie dla innych, symbole poświęcenia i obowiązku moralnego. „Rozdzióbią nas kruki, wrony…” – przejmująca nowela o losach powstańca styczniowego, który ginie samotnie i bezimiennie. „Doktor Piotr”, „Zmierzch”, „Echa leśne” – pokazują dramaty zwykłych ludzi, ich wrażliwość i duchową siłę. Twórczość Żeromskiego łączyła romantyczną wiarę w ideały z realizmem społecznym. Jego dzieła nie tylko wzruszają, ale też uczą odpowiedzialności i wrażliwości na los drugiego człowieka.

Działalność społeczna i patriotyczna

Żeromski nie ograniczał się do pisania – był aktywnym działaczem społecznym i patriotą. Podczas I wojny światowej pracował w Czerwonym Krzyżu, pomagając rannym żołnierzom i ofiarom wojny. Wierzył, że literatura powinna mieć misję moralną i społeczną, a pisarz musi służyć narodowi. Po 1918 roku, gdy Polska odzyskała niepodległość, angażował się w życie publiczne. W 1920 roku był jednym z założycieli Związku Zawodowego Literatów Polskich, który miał bronić praw twórców i wspierać kulturę. Otrzymał wiele wyróżnień, w tym Order Odrodzenia Polski i Order Orła Białego, a w latach 1921–1924 był kilkakrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. W swoich wystąpieniach często apelował o budowanie Polski uczciwej, solidarnej i opartej na wartościach.

"Politycy" w cukierni Zakopiańskiej późniejszej cukierni Franciszka Trzaski w Zakopanem. Od lewej siedzą: Stanisław Gałek, Kazimierz Brzozowski, K. Towarnicki, Władysław Skoczylas, Aleksander Augustynowicz, Stefan Żeromski, Józef Turek. Polona

Członkowie Lubelskiego Towarzystwa Szerzenia Oświaty "Światło" z NałęczowaOd lewej siedzą: Faustyna Morzycka, Stefan Żeromski, Gustaw Daniłowski, Przemysław Rudzki, Maria Bogdanowiczówna. Od lewej stoją: Helena Dulębina, Kazimierz Dulęba i Felicja Sulkowska. Polona

NAŁĘCZÓW I życie prywatne

Nałęczów był miejscem szczególnie bliskim Żeromskiemu. Przyjechał tam po raz pierwszy w 1890 roku, szukając pracy i spokoju. To właśnie tam poznał swoją przyszłą żonę, Oktawię Rodkiewiczową, i zamieszkał w willi nazwanej później jego imieniem. W Nałęczowie powstały jego najważniejsze dzieła, a sam pisarz stał się jednym z inicjatorów powstania uzdrowiska i ośrodka kulturalnego. Żeromski cenił ciszę i przyrodę. Często spacerował po wąwozach i lasach, szukając inspiracji. Miał jedno dziecko – syna Adama, który zmarł w młodym wieku. Ta tragedia bardzo nim wstrząsnęła i na długo wpłynęła na jego twórczość. W Nałęczowie znajduje się dziś Muzeum Stefana Żeromskiego, mieszczące jego pamiątki, rękopisy i pierwsze wydania książek.

Stefan Żeromski z synem Adamem (ok. 1904). Polona

Wnętrze Muzeum Stefana Żeromskiego w Nałęczowie. Wikipedia. Autorstwa Jan Łoziński - Praca własna

Nałęczów: Chata Żeromskiego. Polona

Ostatnie lata i śmierć

W ostatnich latach życia Żeromski mieszkał w Warszawie. Pomimo pogarszającego się zdrowia, nadal pisał i interesował się sprawami społecznymi. Jego ostatnia powieść, „Przedwiośnie”, ukazała się w 1924 roku i wzbudziła ogromne emocje – autor odważył się krytycznie spojrzeć na nową Polskę, co wywołało dyskusję wśród polityków i inteligencji. Zmarł 20 listopada 1925 roku w Warszawie, w wieku 61 lat. Ówczesne władze miasta, widząc jak wielu ludzi chce oddać mu hołd, podjęły decyzję o skróceniu dnia pracy w dniu pogrzebu pisarza. Dzięki temu trzy dni później w ostatnim pożegnaniu autora "Popiołów" uczestniczyło kilkadziesiąt tysięcy osób. Został pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym przy ul. Żytniej w Warszawie. Jego śmierć była ogromną stratą dla polskiej kultury, a pogrzeb stał się narodową manifestacją pamięci i wdzięczności.

Ulotka: Hołd nieśmiertelnej pamięci Stefana Żeromskiego. Polona

Strona / karta [1r] | Delegacja polskich artystów malarzy na pogrzebie Stefana Żeromskiego. Polona

Opracowanie: Anna Borkowska Miejska Biblioteka Publiczna W Jaworznie - Filia Szczakowa

1. Żródło zdjęć:

2. Żródło tekstu:

wikipedia.pl polona.pl

wikipedia.pl Żeromski / Jerzy Paszek. Wrocław : Wydawnictwo Dolnośląskie, 2001. (A to Polska Właśnie)