GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA HADIKOA
-4.100-3.800 Ma
-4.200-3.800 Ma
-4.400-4.200 Ma
-4.600 Ma
-4.500 Ma
-4.400 Ma
Gainazalearen hoztea eta lurrazalaren sorrera
Ilargiaren sorrera
Lurraren Sorrera
Meteoritoen bonbardaketa bortitza
Molekula organikoen sorrera
Ozeanoen Sorrera
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA ARKAIKOA(4.000-2.500)
-3.800-3.200 Ma
-3.200 Ma
-3.800 Ma
-3.500 Ma
-3.000 Ma
-2.500 Ma
Lehen kontinenteen sorrera(kratoiak)
Lehen zelulen sorrera(prokariotoak)
Bakterioen Fotosintesia(zianobakterioak))
Plaken tektonikaren hasiera
Jarduera bolkaniko handia
Atmosferako oxigenoaren pilaketa
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PROTEROZOIKOA (2.500-541 Ma)
2.400-2.100 Ma
2.100-1.800 Ma
2.400 Ma
2.400 Ma
2.000 Ma
Oxidazio handia
Organismo aerobikoen sorrera
Zelula eukariotoaren sorrera
Huroniar glaziazioa
Columbia superkontinentearen sorrera
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PROTEROZOIKOA (2.500-541 Ma)
1.800-1.200 Ma
1.000-800 Ma
1.100 Ma
720-635 Ma
650 Ma
Rodinia superkontinentearen sorrera
Rodiniaren zatiketa
Organismo anitzelularren sorrera
Ugalketa sexualaren sorrera
''Elur-bola Lurra'' glaziazioak
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PROTEROZOIKOA(2.500-541 Ma)
635-541 Ma
550 Ma
Ediacara faunaren agerpena
Gondwana superkontinentearen sorrera
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PALEOZOLIKOA (541-252 Ma)
541-485 Ma
500 Ma
450-300 Ma
370 Ma
470-430 Ma
Lehen arrainen agerpena
Lehen anfibioen agerpena
Orogenia kaledoniarra eta Herciniarra
Kambriar leherketa
Lurreko kolonizazioa
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PALEOZOLIKOA (541-252 Ma)
300-260 Ma
350-300 Ma
300 Ma
252 Ma
252 Ma
Pangea superkontinentearen sorrera
Siberiako erupzioak
PERMIKOAREN DESAGERPENA
Narrastien dibertsifkazioa
Baso karboniferoak
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA MESOZOIKOA(252-66Ma)
230 Ma
200-150 Ma
200 Ma
130-100 Ma
66 Ma
66 Ma
Dinosaurioen agerpena
Ugaztun eta hagazti primitiboak
Pangea zatitzea
Loredun landareen sorrera
Chicxulub meteoritoaren inpaktua
Dinosaurioen desagerpena
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA ZENOZOIKOA(66 Ma-GAUR EGUN)
65-5 Ma
65-30 Ma
25-7 Ma
2,8 Ma
2 Ma
Homo generoko espezieen sorrera
Mendikate modernoen altxatzea
Ugaztunen dibertsifikazioa
Primatuen eboluzioa
Haran eta ibai handien sorrera
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA ZENOZOIKOA(66 Ma-GAUR EGUN)
11.700 urtetik gaur arte
azken 200 urte
2,6Ma-11.700 urte
10.000 urte
gaur egun
Holozenoko egonkortze klimatikoa
Nekazaritza-ren garapena
Giza jarduerak eragindako aldaketa geologikoak
Aldaketa globalak
Pleistozenoko glaziazioak
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
Etorkizuneko gertaera geologiko eta biologiko posibleak
Jitoaren teoria
Berotegi-efektua
+ info
+ info
Siberiako erupzioak
Duela 252 milioi urte inguru, Permiko garaiaren amaieran, historia geologikoko sumendien erupzio monumentalenetako bat gertatu zen: Siberiako erupzioak, Siberiako Permikoaren Trapuak sortu zituztenak, Errusian. Erupzio horiek eremu itzelak bete zituzten laba basaltikozko isurketekin, bi milioi urte inguruko tarte batean. Ebidentziak
Gaur egun, Siberian sumendien harkaitzezko formazio masiboak, basaltozko isuriak eta formazio mailakatu bereizgarriak ikus daitezke (hortik dator "traps" izena, "eskailerak" suediarrarena). Datu geokronologikoek (40Ar/39Ar, datazio erradiometrikoak) adierazten dute gertakari bolkaniko gehiena Permiko-Triasiko mugaren inguruko tarte nahiko laburrean (~ 2 Ma) gertatu zela. Ikerketek diotenez, erupzio horiek berotegi-efektuko gas kantitate handiak askatu zituzten (KEO, SOU), eta ikatz-biltegien errekuntza eragin zuten magmaren intrusioaren ondorioz, eta horrek areagotu egin zuen klima-efektua. Aldi baterako korrelazioa aurkitu da Permico-Triasikoko erupzioen eta desagertze masiboaren artean, erregistratutako larrienaren artean, non itsasoko eta lurreko espezieen ehuneko handi bat desagertu baitzen. Hipotesia
Hipotesi nagusiaren arabera, laba bolkanikoaren bolumen itzelak eta askatutako gasek muturreko ingurumen-aldaketak eragin zituzten: berotegi-efektu hustua, azidifikazio ozeanikoa, anoxia (uretan oxigeno falta) eta ozeanoen alterazio kimikoa, krisi biologiko katastrofikoa eraginez. Gainera, magma arrotza lehendik zeuden karbono eta ikatz aberatseko arroketan sartu zela planteatzen da, eta horiek erre eta are gehiago askatu zituela kogenoak eta metanoa.
Ikerketa berriek iradokitzen dutenez, azaleko isurketek ez ezik, gainazaleko intrusioek ere (besaulkiak) gas ugariko sedimentuak berotu zituzten eta eragin hilgarria izan zuten.
Ikertzaile nabarmena Gai honetan ikertzaile garrantzitsuenetako bat Linda Elkins-Tanton da, Arizonako Estatu Unibertsitateko geozikuntzalaria. Horrek ebidentzia zuzena eman zuen Siberiako Trapsen magmak ikatz-biltegiak eta materia organikoa erre zituela, eta baieztatu zuen erupzioek gas kopuru handiak askatu ahal izan zituztela eta kliman eta bizitzan eragin larria izan zutela.
Bibliography: https://es.wikipedia.org/wiki/Traps_siberianos https://www.europapress.es/ciencia/ruinas-y-fosiles/noticia-erupciones-volcanicas-siberia-causaron-mayor-extincion-tierra-20150831171856.html
Ediakara faunaren agerpena
Ediacara faunaren agerpena 635-541 Ma urteen ingurutik deskubritu zen.
DESKRIBAPEN LABURRA
Lurrean organismo zelulanitz batzuk agertu ziren lehen aldiz. Izaki horiek, “Ediacara fauna” izenez ezagunak, itsas hondoetan bizi ziren eta gorputz bigunak zituzten, forma biribil eta hosto itxurakoak ziren. Haien agerpenak erakusten du zelulen arteko lankidetza garatua bazegoela garai horretan.
EBIDENTZIAK
Fosil aztarnak: Australiako Ediacara Hills eta Kanadako Mistaken Point eremuetan aurkitutako aztarna fosilak.
Sedimentuaren azterketa: bizidun hauen aztarnak itsas hondo finetan kontserbatu dira. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: Reginald C. Sprigg
Biografia laburra:
Reginald Claude Sprigg (Australia, 1919–1994) geologo eta paleontologo australiarra izan zen. 1946an Ediacara Hills-en aurkitu zituen lehen fosilak, eta horiek bizitza konplexuaren lehen aztarnak zirela proposatu zuen. Hasiera batean bere aurkikuntzak ez ziren serio hartu, baina geroago bere lanek paleontologiaren historia aldatu zuten.
BIBLIOGRAFIA
https://en.wikipedia.org/wiki/Reg_Sprigg
https://es.wikipedia.org/wiki/Biota_del_periodo_Ediac%C3%A1rico
Rodinia superkontinentea-ren sorrera
Duela 1.100 milioi urte inguru, jatorrizko kontinenteak talka tektonikoko prozesuen bidez batu ziren, Rodinia superkontinentea sortuz. Bloke kontinental handi horrek Laurentia (egungo Ipar Amerika) zuen nukleo, eta orogenia batzuei esker sortu zen, horien artean Grenvilliana, hainbat masa kontinental soldatu zituena.
Bere existentziaren ebidentziak paleomagnetismotik datoz, kontinenteen antzinako posizioak erakusten dituena, eta munduko hainbat eskualdetan bat datozen harri metamorfiko eta gerriko orogenikoetatik.
Hipotesi nagusiaren arabera, plaka tektonikoen mugimenduek pixkanaka batu zituzten kontinenteak, zirkulazio ozeanikoa eta klima globala aldatuz, eta horrek "Elur bola lurra" motako glaziazioak erraztu zituen.
Paul F. Hoffman (1941ean jaioa) geologo kanadarra da gaiaren ikertzaile nagusietako bat. Harvardeko Unibertsitateko irakasle emeritua, Hoffmanek superkontinenteen eraketa eta zatiketari buruzko teoriak garatu ditu, baita gertaera geologiko handien eta aldaketa klimatiko globalen arteko loturari buruzkoak ere. Bibliografía: https://www.ecologiaverde.com/que-fue-rodinia-formacion-y-fragmentacion-4108.html https://es.hispanopedia.com/wiki/Rodinia
Meteoritoen bonbardaketa bortitza
Duela 4.100 eta 3.800 milioi urte bitartean Ilargia eta beste gorputz planetario batzuk – Lurra barne – asteroideek beren egituraren aurka berandu talka egitearen eraginpean egon ziren. Eredu konputazional desberdinen bidez, kanpoko planeten mugimendua eta, beraz, kataklismo baten existentzia baieztatzen duten datuak bilatzen dira. Talkek bero handia askatu zuten, eta horrek uraren lurrunketa eta azalaren urtzea eragin zituen toki askotan. Ilargiaren krater ugariek garai hartako jarduera meteoritikoaren aztarna zuzena gordetzen dute.
Fenomeno honek, nahiz eta suntsitzailea izan, elementu kimiko konplexuak eta ura ekarri zituen, eta horrek bizitzaren lehen molekulen sorreran lagundu zezakeen. Ebidentziak:
Gainera, ilargi-kraterretatik ateratako laginen analisi isotopikoaren bidez, adin-tarteak, balizko inpaktu-gorputzak eta ilargi-gertaera horren eta eguzki-sistemaren eraketa eta garapen goiztiarraren arteko erlazioa aztertu eta ulertu ziren.
Zirkon mineralak Lurrean (4.000 Ma-koak) → talken ondoren azala berriro solidotu zela reajusten dute.
Teoria edo hipotesia:
Ikertzailea: Gerald J. Wasserburg (1927–2016)
Biografia laburra:
Wasserburg estatubatuar geokimikari eta kosmokimikari ospetsua izan zen. Ilargiaren arroketako isotopoen datazioa aztertu zuen eta bombardeo meteoritiko berantiarraren ideia formulatu zuen, Lurraren eta Ilargiaren krater-datuek oinarrituta. Haren lanek Sistema Solar gaztearen dinamika eta planetaren azalen bilakaera ulertzeko bidea zabaldu zuten.
CHIKXULUB METEORITOEN INPKATUAK
Asteroide honen inpaktua 66 Ma urtearen inguruan izan zen.Duela 66 milioi urte, Yucatán penintsulan asteroide erraldoi batek Lurraren kontra jo eta Chicxulub kraterra sortu zuen. Talka horrek sute globalak eta hauts-laino erraldoiak eragin zituen, eguzki-argia blokeatuz eta klimaren kolapsoa eraginez. Horren ondorioz, espezieen %75 desagertu zen, tartean dinosauro ez-hegaztiak. Inpaktua Mezozoikoaren amaiera eta ugaztunen garaia hastea markatu zuen. Iridio-geruza: mundu osoko arroka-geruzetan aurkitutako iridio-maila altuak (asteroideetan ohikoa den elementua). Chicxulub kraterra (Yucatán, Mexiko): inpaktuaren aztarna zuzena, 180 km-ko diametrokoa.
Luis Walter Alvarez (AEB, 1911–1988) fisikari eta irakasle ospetsua izan zen, 1968ko Nobel Saria irabazi zuena fisikan. Bere semea Walter Alvarez geologoarekin batera, dinosauroak desagerrarazi zituen inpaktuaren hipotesia proposatu zuen 1980an. Haien lan banatzaileak iridio-geruza bat identifikatu zuen mundu osoko arroketan, asteroide baten jatorria iradokiz. Hipotesi hau gaur egun zientifikoki onartua da desagerpen masiboaren kausa nagusi gisa. https://es.wikipedia.org/wiki/Cr%C3%A1ter_de_Chicxulub
https://es.wikipedia.org/wiki/Luis_Walter_%C3%81lvarez
UGAZTUN ETA HEGAZTI PRIMITIBOAK
Ugaztun eta hegazti primitiboak 200-150 Ma urteen arteen inguruan “sortzen” hasi ziren dinosaurioekin batera.Dinosaurioen garaiaren erdian, ugaztun eta hegazti primitiboak agertu ziren. Ugaztunak ornodun txiki eta gauekoak ziren, dinosauroetatik ihes eginez bizirik irauteko eta hegazti primitiboak dinosaurioetatik eboluzionatu ziren. Eboluzio-prozesu honek gaur egungo ugaztun eta hegaztien oinarriak jarri zituen. Fosilak: Morganucodon (ugaztun primitiboa) eta Archaeopteryx (hegazti primitiboa). Hezurduren egitura: hegaztien lumak eta ugaztunen masailezurren ezaugarriak trantsizio-prozesuak erakusten dituzte. Datazio erradiometrikoa: 200–150 Ma bitarteko fosilen adina zehazten du. Thomas Henry Huxley (Erresuma Batua, 1825–1895) biologo ospetsua izan zen. Huxleyk proposatu zuen hegaztiak dinosaurioetatik eboluzionatu zirela. Bere lanek eboluzioaren eta espezieen arteko loturen ulermena sakondu zuen. https://es.wikipedia.org/wiki/Thomas_Henry_Huxley https://es.wikipedia.org/wiki/Evoluci%C3%B3n_de_los_mam%C3%ADferos
Ilargiaren sorrera, Lurra eta Theia talka egin ondoren
Duela 4.500 milioi urte inguru, Lurra oraindik urtuta zegoela, Marte-tamainako batek, Theia izenekoak, Lurrarekin talka egin zuen. Talkaren ondorioz, Lurraren gainazaletik material asko espaziora jaurti ziren. Material horiek grabitazioaren bidez pilatu eta Ilargia eratu zen. Prozesu honek Lurraren barne-egitura aldatu zuen (burdina nukleora hondoratuta) eta egunaren iraupena luzatu zuen. Ilargiaren presentziak, gainera, marea-sistemak sortu zituen eta eguraldiaren eta klimaren egonkortasunari lagundu zion.
https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2022/10/26/como-se-formo-la-luna-las-cinco-teorias-mas-firmes-sobre-su-origen/
Ebidentziak:
Lurraren eta Ilargiaren arroketako isotopo oxigenatuen antzekotasuna, talkaren jatorri komunaren froga.
Datazio erradiometrikoa (Pb–Pb, U–Pb) arroka zaharrenetan.
Simulazio informatikoak: dinamika planetarioaren modelizazioek erakusten dute talkak Ilargiaren masa eta orbita azaltzen dituela.
Teoria edo hipotesia:
Ikertzailea: William K. Hartmann
Biografia laburra:
Hartmann estatubatuar astronomoa eta planetologo bat da. 1975ean, Donald R. Davis-ekin batera, lhena izan zen korronte zientifikoa konbentzitzen Lurra noizbait planeta baten tamainako gorputz batek jo zuela eta horrela Ilargia eta Lurraren 23,5 graduko inklinazioa sortu zirela.
Godwana superkontinentea-ren sorrera
Gondwana Neoproterozoikotik (duela 550 milioi urte inguru) existitzen zen hegoaldeko bloke kontinental handi bat izan zen. Duela 270 milioi urte inguru, Gondwanak Laurentia, Baltika eta Siberiako kontinenteekin talka egin zuen Pangea bezala ezagutzen den superkontinente bat eratzeko. Gondwana banatzen hasi zen Jurasikoan (duela 180 milioi urte inguru) eta Kretazikoan
Ebidentziak: Fosil paleontologikoak (trilobiteak eta landareak), arroka geologikoen korrelazioak eta egitura paleomagnetikoak.
Irudia
Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Gondwana
Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Eduard Suess (1831–1914) — Austriar geologoa, Gondwana kontzeptua proposatu zuen fosil eta arroka antzekoen banaketan oinarrituta.
Gizakiek eragindako aldaketak
Gaur egungo aroa gizakiaren jarduerak eragindako aldaketa globalek definitzen dute: baso-soiltzea, klima-aldaketa, biodibertsitatearen galera eta ziklo biogeokimikoen aldaketa.
• Ebidentziak: CO₂ isurketen datuak, habitat-galerak, espezieen desagerpenak eta kutsadura globala.
• Bibliografia: https://sciencemediacentre.es/antropoceno-que-es-y-por-que-crea-discusion-en-la-comunidad-cientifica
• Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Paul Crutzen (1933–2021) — Herbeheretar kimikari atmosferikoa eta Nobel sariduna, “Antropozenoa” terminoa proposatu zuen gizakiaren eragin nagusia deskribatzeko.
Elur-bola lurra glaziazioak
'Elur Bola Lurra' hipotesi paleoklimatikoa da, eta glaziazio orokortu edo 'superglaziazio' bati buruz hitz egiten du. Glaziazio hori duela 720 milioi urte hasi zen eta duela 635 milioi urte amaitu. Denbora-tarte horretan, uste da planetak -50 gradu Celsiuseko batez besteko tenperaturak izan zituela, eta horrek izotzez estaltzea ekarri zuela. Bistan denez, espaziotik ikusi ahal izan balute, elur-bola erraldoi bat irudituko zitzaiokeen, eta hortik datorkio izena.
https://www.elconfidencial.com/tecnologia/ciencia/2024-08-21/misterio-tierra-bola-nieve-piedras-escocia-1qrt_3946893/
Ebidentziak:
Hala ere, ikertzaile talde batek Eskozian eta Irlandan kokatutako harkaitz-formazio batzuen azterketari esker frogatu du egia izan zela. Scottish and Irish rocks confirmed as rare record of ‘snowball Earth’. Read more in the Lyell Collection https://t.co/SX5mimG032 #Geology #Geoscience #EarthScience #SnowballEarth @UCL pic.twitter.com/rlWdbg9g52 Teoria edo hipotesia:
Ikertzailea: Paul F. Hoffman (1941– )
Hipotesia: “Snowball Earth” — Lurra guztiz izoztuta egon zela.
Biografia laburra: Hoffman geologo kanadar ospetsua da, Neoproterozoikoko glaziazio globalen eta kontinenteen dinamiken aditua. Haren lanek erakutsi dute klima muturreko aldi hauek biosferaren eta atmosferaren bilakaeran eragin sakona izan zutela.
Lehen zelulen sorrera
Lehenengo zelulak zopa nagusian sortu ziren eta kimioheterotrofoak ziren, hau da, konposatu organikoak zuzenean ingurunetik lortzen zituzten. Konposatu horiek, hala nola metanoa eta KOHa, ugariak ziren sumendien aktibitate handiagatik eta jatorrizko Lurreko ekaitz elektrikoengatik. Denborarekin, zelula horietako batzuek zenbait molekularen energia baliatzeko gaitasuna garatu zuten konposatu konplexuagoak sortzeko. Horietatik, lehen zelula fotosintetikoak sortu ziren, eta KOHak erabiltzen eta oxigenoa askatzen hasi ziren azpiproduktu gisa. Prozesu horrek atmosferaren konposizioa eraldatu zuen, eta bizitzeko oxigenoa erabiltzen duten organismo aerobioak agertzea ahalbidetu zuen.
Ebidentziak: Fosil mikroskopikoak (3.500 eta 3.800 milioi urte bitarteko estromatolitoak eta mikrofosilak), lehen atmosferen izaera eta zianobakterioen fotosintesia bezalako prozesu biologiko goiztiarren ebidentzia erakusten duten analisi biokimikoak
Bibliografia: https://www.mheducation.es/blog/la-vida-de-las-primeras-celulas
Ikerlaria/teoria: Aleksandr Oparin errusiarrak eta John Haldane britainiarrak zopa nagusiaren teoria proposatu zuten 1920ko hamarkadan. Horren arabera, lehen zelula prokariotoak molekula organiko sinpleetatik sortu ziren ozeano primitiboetan. Izpien, eguzki-erradiazioaren eta sumendien energiak molekula horiek batzea eta bizitzari sorrera ematea ahalbidetu zuen.
Homo generoa agertzea
Orain dela 2,8 milioi urte agertu ziren lehenengo aldiz
DESKRIBAPENA
Duela 2,8 milioi urte lehen Homo espezieak agertu ziren Afrikan. Giza generoak aurreko Australopithecus motatik eboluzionatu zuen, eta adimen handiagoa, tresnen erabilera eta elikadura aldaketak garatu zituen. Homo habilis izan zen lehen espezie ezaguna.
EBIDENTZIAK
1)Etiopian aurkitu zuten masailezur bat, eta aztertzerakoan jakin izan zuten noiz agertu zen lehenengo homo generoa
2) Harri-tresna primitiboak aztertzerakoan
PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA
Louis Leakey antropologo britainiarra izan zen, Afrikan gizakiaren arbasoen aztarnak aurkitu zituena. Haren lanak funtsezkoak izan ziren giza eboluzioa ulertzeko.
BIBLIOGRAFIA
https://humanorigins.si.edu/
https://www.nature.com/scitable/
Lehen kontinenteen sorrera (kratoia)
Lurra hozten hasi zenean, lurrazal solidoa eratu zen. Lehenengo arroka solidoak agertu ziren eta lurrazal kontinentalaren sorrera izan zen.
Lurreko leku batzuetan material ez hain dentsoa eta arina pilatzen joan zen eta mantuan geratu zen lehenengo irla kontinentalak sortu ziren. Denborarekin, irla horiek fusionatzen joan ziren eta lehenengo proto-kontinenteak eratu ziren. Fragmentu kontinental hauek kratoi moduan ezagutzen dira. Gaur egungo lurrazaleko parte zaharrenak eta egonkorrenak Kanada, Afrika edo Australia moduko lekuak dira.
Ebidentziak: Arroka granitoide eta gneisikoak datazio erradiometriko bidez, mineral fosil zaharrak eta deformazio tektonikoaren ereduak. Bibliografia: https://www.aexa.digital/Joomla/index.php/31-aexanews/161-el-origen-de-los-continentes
Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Hugh Rollinson eta Chris Hawkesworth → Hipotesia: Mantuaren gandorrak (goraka doazen magma beroko lumak) izan ziren lehen zati kontinentalak sortu zituztenak, ondoren kratoi egonkorretan batu zirenak.
Bakterioen fotosintesia
Duela 3.500 milioi urte inguru agertu ziren zianobakterioak, oxigenoa askatzen zuen lehen fotosintesiaren eragileak. Eguzki-energia energia kimiko bihurtu zuten, eta oxigenoa askatu zuten bigarren mailako produktutzat. Prozesu honek ozeanoen kimika aldatu zuen eta atmosferako oxigenoaren pilaketarako bidea ireki zuen.
• Ebidentziak: Estromatolito fosilak, karbonoaren isotopoen analisia eta mikroorganismo fosilak.
• Irudi proposatua:
• Bibliografia: https://flexbooks.ck12.org/cbook/ck-12-conceptos-biologia/section/5.3/primary/lesson/las-primeras-mol%C3%A9culas-org%C3%A1nicas/
• Teoria/hipotesia eta ikerlaria: J. William Schopf (1937– ) — Amerikako paleobiologoa, Lurraren lehen fosiletan eta estromatolitoetan aditua.
Gertaera honek lotura du atmosferako oxigeno pilaketarekin. Duela 2.400 milioi urte, bakterio batzuk (zianobakterioak) fotosintesia egiten hasi ziren. Horrek oxigenoa sortu , baina hasieran oxigenoa mineralekin batzen zen, burdina bezala, harrietan burdin geruzak eratuz.Erreakzionatzeko hainbeste burdina ez zegoenean, oxigenoa atmosferan pilatzen hasi zen, airea aldatuz eta oxigenoa behar duen bizitza ahalbidetuz.
Pleistozenoko glaziazioak
Pleistozenoan, Lurraren zati handi bat izotz-geruzekin estali zen, glaziazio izenez ezagutzen den fenomenoarekin. Glaziazioen artean, garai beroagoak izan ziren, glaziarrartekoak deituak. Azken milioi urtean lau glaziazio nagusi erregistratu ziren Europan: Günz, Mindel, Riss eta Würm; Ipar Amerikan, berriz, Nebraska, Kansas, Illinois eta Wisconsin. Gelasiarra Pleistozenoan sartu zenean, beste bi gehitu zitzaizkion: Donau eta Briggen. Etapa horietan, kasko polarrak izugarri hazi ziren, eta izotzak 40 paraleloraino egin zuen aurrera. Ondorioz, itsas mailak 100 metro inguru egin zuen behera, eta fauna eta flora klimaren baldintza hotzetara egokitu ziren.
Ebidentziak: Morrenak, estratigrafia glaziarra, izotz-nukleoen isotopo-analisiak eta megafaunaren fosilak.
Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Pleistoceno#Las_glaciaciones Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Louis Agassiz (1807–1873) — Suitzar naturalista, glaziarrak aztertu eta Europako eta Ipar Amerikako lurralde zabalak izotzez estalita egon zirela proposatu zuen
Holozenoko egonkortze klimatikoak
Duela 11.700 urte – gaur egun (0.0117 Ma – 0 Ma)
Deskribapena (laburtua):
Duela 11.700 urte, azken glaziazio handia amaitu eta Holocenoa hasi zen, gaur egun bizi garen klima egonkorraren aroa. Tenperaturak igo eta egonkortu egin ziren, eta horrek glaziarren atzerapena eta ekosistema berrien hedapena ekarri zituen. Holozenoko optimoan 4 °C-ko igoera izan zen Ipar Polotik gertu (ikerketa batean, Siberiako ipar-erdialdean neguko beroketa 3-9 °C-koa izan zen eta udan 2-6 °C-koa). Europako ipar-mendebaldea berotzen ari zen bitartean, hegoaldea hozten ari zen. Egonkortasun horri esker, gizakiak nekazaritza eta abeltzaintza garatu zituen, eta lehen zibilizazioak sortu ziren. Azken mendeetan, gizakiaren jarduerak (industria, deforestazioa, erregai fosilak) berriro klima-oreka hausten hasi du, Antropozenoa deritzon aro berriari bidea irekiz.
https://eu.wikipedia.org/wiki/Holozenoko_Optimo_Klimatikoa
Ebidentziak:
-Ihintz- eta izotz-nukleoen analisiak (Groenlandia, Antartika) → tenperatura egonkorraren froga.
- Aztarna arkeologikoak → nekazaritzaren eta giza populazioen hazkundea.
Teoria edo hipotesia:
Ikertzailea: Milutin Milanković (1879–1958)
Biografia laburra:
Milutin Milankovi ingeniari zibil, astronomo, matematikari eta geofisiko serbiarra izan zen eta oso ezaguna izan zen Milankovitx zikloak azaldu zituelako: Lurraren orbitaren aldakuntzak eta klimaren iraupen luzeko aldaketak erlazionatzen dituen izotz aroen teoriagatik.
Orogenia kaledonikoa eta Herzidinikoa
450 eta 300 milioi urte lehenago, Paleozoikoan, Lurrak bi mendi-eraketa prozesu handi izan zituen: Orogenia Kaledonikoa eta Orogenia Herzinikoa (edo Varisca). Biak masa kontinental handien arteko talka tektonikoen ondorio izan ziren.
Orogenia Kaledonikoa Laurentia, Baltika eta Avaloniaren arteko talkaren ondorioz gertatu zen, gaur egun Eskozia, Norvegia eta Irlanda osatzen duten mendikateak sortuz. Ondoren, Orogenia Herzinikoa, 350 eta 300 milioi urte artekoa, Gondwanak eta Laurasiak talka egin zutenean garatu zen, Pangea superkontinentea eta Espainia iparraldeko, Frantziako eta Alemaniako mendikateak sortuz.
Ebidentzia geologikoen artean, gaur egun Europan eta Ipar Amerikan ikus daitezkeen harri metamorfikoen, tolesturen, failen eta gerriko orogenikoen hondarrak daude.
Gaur egungo hipotesi tektonikoak orogenia horiek azaltzen ditu antzinako ozeanoen itxieraren (Iapetusena kasu) eta ondorengo talka kontinentalaren ondorioz, magnitude handiko goraguneak sortu eta lurrazala birmoldatu zuena.
Prozesu horien ikertzaile nagusietako bat Eduard Suess geologoa (1831 – 1914) izan zen, aitzindaria tektonika globalaren azterketan eta superkontinenteen ideiaren aitzindaria. Alpeetako tolesturei eta Europako mendikateei buruzko ikerketek orogeniak ulertzeko oinarriak ezarri zituzten, hala nola Kaledonia eta Hertzinika.
Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Orogenia_caled%C3%B3nica https://es.wikipedia.org/wiki/Orogenia_varisca
Plaken tektonikaren hasiera
Duela 3.800-3.200 milioi urte, Lurrak plaka tektoniko mugikorrak hasi ziren garatzen. Plaka hauek garrantzitsuak izan ziren kontinente eta ozeanoak sortzeko. Euren mugimenduak mendien, hausturen eta ozeano-ertzen sorrera eragin zituzten. Plaken tektonikak materialak zirkulatzeko eta lurrazala bereizteko aukera eman zuen. Fenomeno hau oso garrantzitsua da, Lurraren barne dinamikaren hasiera markatzen duelako. Plaken tektonikarik gabe, Lurra ez litzateke prozesu geologiko konplexuak eta bizitza ere ezingo lituzke eraman.
Ebidentziak:
Froga geologikoak: arroka edo material berdinak aurkitzea kontinente desberdinetan
Froga geografikoak: kontinenteen formaren araberakoak dira, hainbat kontinente “puzzleak” osatuz.
Froga paleoklimatikoak: kontinenteen mugimenduaren froga zuzena dira, tokiko klima ezberdin bat izanda. Adibidez, glaziar baten arrastoak Egipton aurkitu.
Froga paleontologikoak: fosilen bidez lortutako frogak, hau da, garaiko animalien eta landareen hondarrak aztertuz lortutakoak.
Irudia:
Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Placa_tect%C3%B3nica
Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Alfred Wegener — Alemaniar meteorologo eta geofisikaria (1880–1930), 1912an kontinenteen jitoaren teoria proposatu zuen. Jitoaren teoria kontinenteen mugimendua adierazten du. Kontinente haiek duela 300 milioi urte Pangea izeneko superkontinente bat apurtu eta sakabanatu ziren
Ozeanoen Sorrera
Ozeanoak 4400-4200 Ma urteen artean sortu ziren
DESKRIBAPEN LABURRA
Lurra hozten hasi zenean, gainazalean zeuden lurrak eta atmosferak tenperatura nahikoa jaitsi zuten ua kondentsatzeko. Horrek lehenengo euriak ekarri zituen, ondorioz, lehen ozeano primitiboak sortu zituen. Euri etengabeek eta sumendien jarduerak ur-lasterren lurraren azala eraldatu zuten. Ozeanoek Lurraren tenperatura egonkortu zuten eta atmosferako gasen zikloa erregulatzeko funtsezko rola izan zuten.
EBIDENTZIAK
7. Zirkoien minerala: 4.400 Ma inguruko zirkoiek erakusten dute ura egon zela lurraren gainazalean.
8. Isotopo oxigenoen azterketak: uretan sortutako arroketan oinarrituta, tenperatura baxuetan ura likido egoeran zegoela baieztatzen dute.
9. Datazio erradiometrikoa: uraren ziklo geologikoaren lehen aztarnak baieztatzen ditu.
IRUDIA
TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: John W. Valley
Biografia laburra:
John W. Valley (AEB, 1951) geokimikari estatubatuarra da, Wisconsin-Madison Unibertsitateko irakaslea. Bere lanek frogatu zuten ura eta, ondorioz, ozeanoak, espero zena baino askoz lehenago existitzen zirela frogatu zuen. Haren ikerketek Lurraren lehen bizitzaren inguruko hipotesiak aldatu zituzten.
BIBLIOGRAFIA
https://education.nationalgeographic.org/resource/todo-sobre-el-oceano/
https://geolodiaavila.com/2025/05/06/como-se-formaron-los-oceanos-el-problema-del-origen-del-agua-en-la-tierra/
https://en.wikipedia.org/wiki/John_W._Valley
Lehen anfibioen agerpena
DESKRIBAPENA Gaur egungo anfibioak, narrastiekin, hegaztiekin eta ugaztunekin batera, Tetrapoda superklasearen barruan daude (“lau hanka”), hau da, itsasoa utzi eta lurreko ingurunea konkistatu zuen ornodunen taldean. Lehen tetrapodo horiek anfibioak ziren eta duela 395 milioi urte eboluzionatu zuten Devoniar garaian hegats lobulatuko arrainetatik abiatuta, sarkopterigioak deiturikoak (Sarcopterygii klasea, “hegal haragitsuak”), horien artean zelakantoa eta egungo biriketako arrainak aurkitzen ditugularik.
EBIDENTZIAK: Tiktaalik eta Acanthostega fosilak, analisi anatomiko konparatiboak eta Devoniar garaiko estratigrafia. BIBLIOGRAFIA https://allyouneedisbiology.wordpress.com/2015/05/07/evolucion-anfibios/ TEORIA/HIPOTESIA + IKERLARIA Jennifer A. Clack (1947–2020) — Erresuma Batuko paleontologoa, arrainetatik anfibioetara igarotzeko trantsizioan aditua.
:
Mendikate modernoen altxatzea
Zenozoikoan, batez ere dinosauroak desagertu ondoren, mugimendu tektonikoak areagotu ziren, eta, ondorioz, mendikate moderno ugari igo ziren, hala nola Alpeak, Himalaia, Andeak edo Europako erliebe alpinoak. Orogenesi-prozesu horrek oraindik ere jarraitzen du eskualde askotan.
Ebidentziek estratu tolestuak, alderantzizko faila aktiboak, metamorfismo elkartua eta zimendu-arroken datazio erradiometrikoak dituzte; analisi geodesikoek ere (GPS, jasotze modernoak) erakusten dute mendi batzuk milimetrotan hazten direla urteko.
- Hori azaltzen duen hipotesiak adierazten du plaka tektonikoen arteko talkak — adibidez, India plaka Eurasiaren aurka edo Gondwanaren haustura eta antzinako ozeanoen itxiera — konpresio-indarrak sortu zituela, azaletik gora blokeak bultzatuz, mendiak sortuz. Ondorengo higadurak ere berebiziko garrantzia du: materiala higatzean, litosferak isostatikoki erantzuten du, azala altxatuz.
- Mendi-altxamenduaren eta lurreko klimaren arteko harremana landu duen ikertzailea J. Moore da. Ikerketa horren arabera, altitudearen igoera meteorizazio kimikoaren intentsitatearekin eta HOZTE atmosferikoaren harrapaketarekin lotzen da, eta klima-hozteari laguntzen dio.
Huroniar glaziazioa
Glaziazio huroniarra duela 2400 eta 2100 milioi urte bitartean hedatu zen. Erregistro geologikoaren glaziazio handienetako bat izan zen. Tenperatura nabarmen jaitsi zen, eta izotza ekuatore ingururaino hedatu zen. Fenomenoa Ozeanoen Oxigenazio Handiarekin lotuta dago: zianobakterioen fotosintesiak oxigenoa askatu eta metanoa degradatu zuen, berotegi-efektua ahulduz. Horrek izotz globalaren aroa eragin zuen. Hala ere, bizitza mikrobiarra ozeanoetan iraun zuen, eta glaziazioaren ondoren oxigenoaren igoerak eboluzio biologikoa sustatu zuen.
https://es.wikipedia.org/wiki/Glaciaci%C3%B3n_huroniana
Ebidentziak:
Tillita zaharrenak (glaziazioaren aztarnak) Huron eskualdean (Kanada) eta Hegoafrikan aurkitu dira.
Oxido bandadun burdin-formazioak (BIF) → atmosferako oxigenoaren igoeraren ondorioz sortuak.
Teoria edo hipotesia:
Ikertzailea: Paul F. Hoffman
Paul F. Hoffman geologo ospetsua da, karbonato proterozoikoei eta plaken tektonikaren aplikazioari buruzko ikerketa aitzindariengatik ezaguna. Elur-bolaren Lurraren hipotesia garatzeagatik da ezagunagoa, glaziazio globalaren gertakariak gertaera ebolutibo eta tektonikoekin lotzen dituena.
Zelula eukariotoen sorrera
Data:
2.000 milioi urte (Ma)
Izenburu laburra:
Eukariotoen lehen agerpena.
Duela 2.000 milioi urte inguru, Lurrean lehen eukarioto zelulak agertu ziren — hau da, nukleoa eta organulu espezializatuak dituzten zelulak. Aurretik existitzen ziren prokariotoak (bakterioak eta arkeoak) baino konplexuagoak ziren. Eboluzio hau funtsezkoa izan zen, izan ere, organismo plurizelularrak (landareak, animaliak eta onddoak) garatzeko oinarria izan baitzen. Eukariotoen jatorria azaltzeko endosimbiosiaren teoria proposatu zen: bakterio batzuk beste zelula batzuetan barneratu ziren eta elkarrekiko harreman onuragarria sortu zuten. Horrela, gaur egungo mitokondrioak eta kloroplastoak sortu ziren. Prozesu horrek energia-eraginkortasuna handitu eta metabolismo konplexuagoak ahalbidetu zituen, bizitzaren aniztasuna handituz.
Ebidentziak:
Bangiomorpha pubescens-en fosil mikroskopikoak (~ 1.600 Ma), ezagutzen den eukariotorik zaharrena. Proterozoiko ertaineko arroketako datazio erradiometrikoak.
Teoria endosimbiotikoa (Lynn Margulis, 1967): Proposatzen du organuluak, hala nola mitokondriak eta kloroplastoak, zelula handi batek bakterio txikiagoak irentsi zituenean sortu zirela, eta biek harreman arekin, lankidetza horrek lehen zelula eukariotoak sortu zituen.
Primatuen eboluzioa
Hau primateen eboluzioa deskubritu zuten 25-7 Ma urteen inguruan.
DESKRIBAPEN LABURRA
Primateen lehen eboluzio-fase nagusiak gertatu ziren. Garai horretan, primateak zuzeneko aurrekoekin batera garatu ziren. Habitat tropikal eta subtropikaletan bizi ziren, zuhaitzetan bizitza egokituz. Eboluzio horrek giza eta primate modernoen oinarriak ezarri zituen.
EBIDENTZIAK
- Fosilak: Proconsul, Dryopithecus eta beste primate fosilen aurkikuntzak.
- Antropologia fisikoa: hezurren analisiak primateen gorputz-egitura eta lokomozioaren eboluzioa azaltzen du.
-Datazio erradiometrikoa eta paleontologia: fosilen adina 25–7 Ma bitartekoa dela baieztatzen du.
TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: Henry Fairfield Osborn Biografia laburra:
Henry Fairfield Osborn (AEB, 1857–1935) paleontologo eta zoologo ospetsua izan zen. Haren ikerketek primaten eta mamiferoen eboluzioaren historia aztertu zuten. Osborn izan zen Miokozenoko primate fosilen lehen analisiak egiten, eta eboluzio linealak eta adaptazioak aztertzeko metodoak garatu zituen. Bere lanak primateen eta giza eboluzioaren ulermena hobetzeko oinarri izan ziren.
BIBLIOGRAFIA
https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Fairfield_Osborn
https://www.britannica.com/biography/Henry-Fairfield-Osborn
http://www.adeve.es/EHN125.pdf
Organismo anitzelularren sorrera
Orain dela 1.000 eta 800 milioi urte inguru gertatu zen
DESKRBAPENA
Epe honetan zehar lehen izaki anitzelularrak agertu ziren, zelula bakarreko arbasoetatik eboluzionatuta. Organismo horiei esker zelulen arteko elkarekintza eta funztio bereizketa garatu zen, bizitza konplexuaren hasiera markatuz eta geroago animalien eta landareen eboluziorako oinarria ezarriz.
EBIDENTZIAK
Arroka sedimentarioetan aurkitutako fosil mikroskopikoei esker
Biomarkatzaile kimikoen bidez, adibidez, kolesterolaren antzeko molekulak
PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA
Lynn Margulis biologo estatubatuarra izan zen, endosinbiosiaren teoria garatu zuena. Teoria honen arabera, zelula eukariotoak mikroorganismo sinpleagoen arteko elkarbizitzatik sortu ziren. Haren lanak funtsezkoak izan ziren bizitza konplexuaren jatorria ulertzeko.
BIBLIOGRAFIA
https://earthobservatory.nasa.gov/
https://naturalhistory.si.edu/
Oxidazio handia(O2 atmosfe-rikoaren igoera)
Oxidazio handiaren gertaera orain dela 2.400 urte gertatu zen.
DESKRIBAPENA
Hau bakterioek fotosintesiaren ondorioz atmosferara askatzen zuten oxigenoaren ondorioz gertatu zen. Hasieran oxigenoa ozeanoetako burdinarekin erreakzionatu zuen, baina geroago atmosferan metatzen hasi zen. Honen ondorioz, Lurraren kimika eta bizitza baldintzak aldatu izan ziren. Horrekin batera, ozono-geruza sortzen hasi zen eta organismo anaerobio asko desagertuz joan ziren.
EBIDENTZIAK
20. Banda gorridun burdin-arrokak: burdina eta oxigenoa elkartzean sortu ziren; oxigenoa atmosferan pilatzen hasi zela erakusten dute.
21. Sulfuroen isotopoen azterketak: sufrearen isotopoek erakusten dute Oxidazio Handia gertatu zela, hau da, oxigenoaren igoera.
PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA
James Lovelock zientzialari britaniarra, “Gaia Hipotesia” garatu zuen, Lurra sistema bizidun eta autorregulatzaile gisa azaltzen duena. Bere lanek atmosfera eta bizitzaren arteko harremanak ulertzen lagundu zuten.
BIBLIOGRAFIA
https://earthobservatory.nasa.gov/
https://naturalhistory.si.edu/
Atmosferako oxigenoaren pilaketa
Oxidazio Handia duela 2.400 milioi urte inguru gertatutako gertaera bat izan zen, lurreko atmosfera oxigenoz lehen aldiz betetzen hasi zenean. Aldaketa horren arrazoi nagusia zianobakterioen jarduera izan zen. Organismo horiek fotosintesia egiteko gai ziren, eta oxigenoa askatzen zuten hondakin gisa. Hasieran, oxigenoak ozeanoko mineralekin eta lurrazalarekin erreakzionatzen zuen, baina azkenean airean pilatzen hasi zen. Prozesu horrek konposizio atmosferikoa eraldatu zuen.
Ebidentziak: Burdin-banda formakuntzak (BIF)
Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Gran_Oxidaci%C3%B3n Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Preston Cloud geologoak proposatu zuen Oxidazio Handia zianobakterioek eragin zutela, eta fotosintesiaren bidez oxigenoa askatu zutela. Bere teoriaren arabera, oxigeno gehikuntzak Lurreko atmosfera eraldatu zuen eta bizitza konplexuagoa agertzea ahalbidetu zuen.
Gertaera honek lotura du atmosferako oxigeno pilaketarekin. Duela 2.400 milioi urte, bakterio batzuk (zianobakterioak) fotosintesia egiten hasi ziren. Horrek oxigenoa sortu , baina hasieran oxigenoa mineralekin batzen zen, burdina bezala, harrietan burdin geruzak eratuz.Erreakzionatzeko hainbeste burdina ez zegoenean, oxigenoa atmosferan pilatzen hasi zen, airea aldatuz eta oxigenoa behar duen bizitza ahalbidetuz.
Organismo aerobikoen sorrera
Duela 2.400 milioi urte inguru, Oxidazio Handia izeneko ekitaldian, lehen organismo aerobikoak sortu ziren, arnasketa zelularraren bidez energia sortzeko oxigenoa erabiltzeko gai zirenak. Aldaketa biologiko hori zianobakterioen fotosintesiak atmosferan sortutako oxigeno-igoeraren ondorio zuzena izan zen.
Ebidentzia geologikoek, hala nola burdina bandeatuzko metaketek, oxigenoa pilatzen hasi zela eta ozeanoak zein atmosfera eraldatu zituela frogatzen dute.
Hipotesi nagusiaren arabera, prokarioto anaerobiko batzuek mekanismoak garatu zituzten oxigenoa onartu eta aprobetxatzeko, izaki aerobikoak sortuz.
ikertzailea (1953, AEB). AEB) geologo eta astrobiologoak ereduak proposatu zituen azaltzeko nola oxidazio atmosferikoaren prozesu horrek bizi-forma konplexuagoen bilakaera ahalbidetu zuen eta planetaren baldintzak modu itzulezinean aldatu zituen.
Ugaztunen dibertsifikazioa
Duela 65 milioi urte inguru, dinosauro ez-abiarioak desagertu ondoren, ugaztunek «erradiazio egokitzaile» azkar bati ekin zioten, forma txiki eta diskretuetatik tamaina, bizimodu eta habitat ugaritara eboluzionatuz.
Horri esker, gaur egun ezagutzen diren lurreko eta uretako nitxo ekologiko ia guztiak okupatu zituzten, eta askotariko lokomozioa, dietak eta gorputz-egiturak garatu zituzten.
Ebidentziak: erregistro fosilak ugaztunen dibertsitatea nabarmen handitu dela erakusten du, muga Kretaziko-Paleogenotik gutxira; azterketa funtzionalek erakusten dute gorputz-formak asko dibertsifikatu zirela Paleozenoan.
Hipotesia: dinosauroen eta beste ornodun handi batzuen desagerpenak nitxo ekologiko ugari askatu zituen, ugaztunak azkar dibertsifikatzea ahalbidetuz; gainera, ingurumen-aldaketek eta Zenozoikoan habitat berriak irekitzeak ugaztunen bilakaera bizkortu zuten.
Hipotesiaren egilea: Ildo horretako funtsezko lana John Alroy paleontologoak (Smithsonian Institution) argitaratu du. Ikerketa horrek «The Fossil Record of North American Mammals: Evidence for a Paleocene Evolutionary Radiation» izenekoak Paleozenoan ugaztunek izan duten gorakada masiboari buruzko datu estatistikoak ematen ditu. Bibliografia: https://www.britannica.com/science/Tertiary-Period/The-rise-of-mammals?utm_source=chatgpt.com https://gna.it.com/mammalian-diversification-evolution?utm_source=chatgpt.com
BIBLIOGRAFIA:https://www.usgs.gov/publications/initial-pulse-siberian-traps-sills-trigger-end-permian-mass-extinction https://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Wignall#Media
PERMIKOAREN DESAGERPENA
Permikoaren desagerpena, duela 252 milioi urte inguru gertatu zena, Lurreko hondamendi biologikorik handiena izan zen: ia itsas espezie guztiak eta lurreko espezie gehienak desagertu ziren. Lehen azaldu dugun bezala, Siberiako sumendien erupzio masiboek eragin zutela uste da, gas kantitate izugarriak askatu baitzituzten berotze globala, oxigeno falta eta azidifikazio ozeanikoa eraginez.
Ebidentzien artean daude karbono- eta sufre-maila handiko harkaitz-geruzak, sumendien errautsak, etendura malkartsudun depositu fosilak eta bat-bateko klima-aldaketa larria adierazten duten isotopo eraldatuak.
IKERLARIA:
Paul Barry Wignall paleontologo eta sedimentologo britainiarra da. Itsas eremuko iraungipen masiboei buruz egindako ikerketagatik da ezaguna, batez ere lutita beltzen interpretazioaren bidez.
NARRASTIEN DIBERTSIFIKAZIOA
BIBLIOGRAFIA
https://es.wikipedia.org/wiki/Robert_L._Carroll
https://es.wikipedia.org/wiki/Reptilia
Lurrean narrastiak azkar dibertsifikatzen hasi ziren. Anfibioetatik eboluzionatu ziren eta arrautzak lurrean egoteko gaitasuna garatu zuten, ura utzita lurralde lehorretan bizitzeko aukera emanez. Horri esker, narrastiak hainbat inguruneetara egokitu ziren eta espezie berriak sortu ziren, Garai hau funtsezkoa izan zen lur bizidunen eboluzioan.
IKERLARIA:Robert L. Carroll (Kanada, 1938–2020) paleontologo eta ornodunen eboluzioaren aditu ospetsua izan zen. Bere lanek anfibioen eta narrastien arteko trantsizioa azaldu zuten, eta Lurraren bizitzaren historian gertatutako aldaketa nagusietako bat zela esan zuen.
EBIDENTZIAK:Fosil ugari: Dimetrodon, Edaphosaurus eta beste narrasti primitiboen hezurrak.Arrautza fosilak eta azalak: lurrean arrautzak jartzeko egokitzapena frogatzen dute.Datazio erradiometrikoa: fosilen adina 300–260 Ma bitartekoa dela baieztatzen du.
Haran eta ibai handien sorrera
Duela 2 milioi urte inguruan, klimaren hozte orokorrak eta tektonikaren mugimenduek Lurraren azalaren eraldaketa handiak eragin zituzten. Horren ondorioz, ibai sakonak eta haran zabalak eratu ziren, hala nola Nilo, Amazonas eta Yangtze ibaiaren lehen bertsioak. Ura eta izotza lurzorua higatuz ibar eta arroka egiturak zizelkatu zituzten. Prozesu honek paisaiaren egungo forma asko definitu zituen eta gizakiaren lehen asentamenduetarako ingurune egokiak sortu zituen.
- EBIDENTZIAK
- Erosio-estrukturak arroketan: ur-laster eta glaziarrek sortutako aztarnak.
- Datazio erradiometrikoa: haranen sorrera Pliozeno amaieran eta Pleistozenoaren hasieran kokatzen dute
- Bibliografia:
- https://ingeoexpert.com/2025/06/30/que-es-un-valle-y-como-se-forman/?srsltid=AfmBOopzXJN66GbXfmahj4dJcbN5jMhJZdt4FW4psMGZzL2uS2UEJdpb
- https://es.wikipedia.org/wiki/Relieve_de_Espa%C3%B1a
- https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Michael-D-Blum-2120195960
- Michael D. Blum (AEB, 1958) ibai-prozesuen aditua da, Kansas Unibertsitateko irakaslea. Bere ikerketek erakutsi dute klimaren eta itsas mailaren aldaketek nola eragin zuten ibai handien sorreran eta bilakaeran. Blum-en lanek lagundu dute ulertzen nola eratu ziren haran sakonak eta ibai sistemak azken 2 milioi urteetan.
Molekula organikoen sorrera
Izaki bizidun guztiak karbonoan oinarritutako molekula organikoz osatuta daude. Molekula hauek lehen zelulak baino lehenago agertu zirela uste da, duela 4.000 milioi urte. Zientzialariek proposatu zuten tximistek erreakzio kimikoak eragin zituztela hasierako atmosferan, amoniakoa, metanoa, ur-lurruna eta karbono dioxidoa bezalako gasak baitzeuden. Erreakzio horiek molekula organikoen "salda" sortuko zuten konposatu ez-organikoetatik abiatuta. 1953an, Stanley Millerrek eta Harold Ureyk esperimentu bat egin zuten hipotesi hori egiaztatzeko, gasen eta txinparta elektrikoen nahasketa bat erabiliz Lur primitiboaren baldintzak simulatzeko. Astebeteren ondoren, hainbat molekula organiko sinple lortzea lortu zuten, modu naturalean sor zitezkeela frogatuz.
• Ebidentziak: Miller-Urey esperimentuak, konposatu organikoetan aberatsak diren meteoritoen analisiak, eta karbono-hondarrak arroka arkaikoetan.
• Irudi proposatua:
• Bibliografia: https://flexbooks.ck12.org/cbook/ck-12-conceptos-biologia/section/5.3/primary/lesson/las-primeras-mol%C3%A9culas-org%C3%A1nicas/
• Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Stanley L. Miller (1930–2007) — Amerikako kimikariak Miller-Urey esperimentu ospetsua egin zuen, konposatu organikoen sorreraren prebiótiko baldintzak erakutsiz.
Lehen arrainen agerpena
ULehen arrainak orain dela 500 milioi urte sortu ziren.
DESKRIBAPENA
Kanbriar garaiaren amaieran eta Ordoviziar garaiaren hasiera lehen arrainak agertu ziren. Lehen espezie hauek hezur gabekoak ziren, baina pixkanaka maskor edo kartilagozko egiturak garatuz joan ziren. Arrainek bizitza itsas inguruneetan egiten zuten bereziki, baina geroago lurreko ornodunen arbasoak izan ziren.
EBIDENTZIAK
67. Hainbat fosil aurkitu izan dira historian zehar, eta hainbat lekuetan ikusi ahal dira:
1. Kanadako Burgess Shale-n aztarnategian
2. Txinako Chengjiang aztarnategian
68. Hezurdura primitiboen aztarnetan ikusi ditzakegu
PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA
Louis Agassiz suitzar naturalista izan zen eta arrain fosilen azterketan eman zituen urte asko. Bere lanek ornodunen eboluzioa ulertzeko oinarriak ezarri zituen.
BIBLIOGRAFIA
https://naturalhistory.si.edu/
https://www.britannica.com/
Kambriar leherketa
Duela 541 milioi urte inguru, kanbriar garaiaren hasieran, bizitzaren historiako eraldaketa biologiko garrantzitsuenetako bat gertatu zen: animalia-filo moderno askoren agerpen leherkorra. Ekitaldi horretan, gorputz-egitura konplexuak (oskolak, eskeletoak, barne-sistema bereiziak) zituzten talde asko nahiko azkar dibertsifikatu ziren.
Ebidentziak:
Erregistro fosilak zati gogorrak — maskorrak, exoeskeletoak — dituzten espezieak bat-batean agertu direla erakusten du, eta horrek haien kontserbazioa hobetzen du.
Kanbriarraren hasierako mozketa geologikoetan itsas organismoen aniztasun taxonomikoa handitzea.
Aldaketa geokimikoak eta ingurumenekoak, hala nola oxigenoaren igoerak eta ioi metalikoen eskuragarritasuna, bizi-forma berriak ahalbidetu ahal izan zituztenak.
Hipotesia:
Eboluzioaren "boom" hori elkarrekin lotutako hainbat faktorek eragin zezaketela planteatzen da: metabolismo aktiboagoak ahalbidetu zituen oxigeno atmosferikoa eta ozeanikoa areagotzea; habitat berriak eskaintzen zituzten plataforma kontinental zabalak eta sakonera txikiko urak agertzea; berrikuntza genetikoak eta ekologikoak (gorputz-forma berriak ahalbidetu zituzten Hox geneak, esaterako) eta harraparien eta harrapakinen arteko lasterketa, aldaketa azkarrak eragin zituena.
Ikertzaile nabarmena:
Kanbriar leherketa landu duen paleobiologo eraginkorrenetako bat Simon Conway Morris da (Erresuma Batua, 1951n jaioa). Burgess Shaleren formazioaren fosilei buruzko ikerketek eta animalien eboluzio goiztiarrari buruzko bere analisiak lagundu dute ulertzen nola ezarri ziren funtsezko hainbat gorputz-plan eta zergatik gertaera hori inflexio-puntu bat den bizitzaren historian. Bibliografia: Britannica.com. evolution.berkeley.edu. bio.libretexts.org.
Giza jarduerak eragindako aldaketa geologikoak
Azkenengo 200 urteetan gertatu izan da
DESKRIBAPENA
Gizakiaren jarduerak (industria, deforestazioa, kutsadura, erregai fosilen erabilera...) Lurraren sisteman geologiko eta biologikoetan aldaketa handiak eragin ditu. CO₂ emisioek berotze globala sortu dute, eta espezie askoren desagerpena azkartu da. Horregatik, zientzialari askok egungo garaia Antropozenoa izendatu dute.
EBIDENTZIAK
1)Karbono-isotopoen aldaketak erakutsi dute hori.
2)Plastikozko sedimentuak eta metal astunen pilaketak.
PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA
Paul Crutzen kimikari nederlandarra izan zen eta “Antropozenoa” terminoa sortu zuen. Ozono-geruzaren zuloari eta giza eragin klimatikoari buruzko ikerketengatik Nobel saria jaso zuen.
BIBLIOGRAFIA
https://www.sciencedaily.com/
Lurra oihan tropikal heze batez estalia zegoen. Zuhaitz handi hauek, hala nola Lepidodendron, Sigillaria eta Calamites, giro bero eta hezeetan hazi ziren. Landare hauen hondarrak ikatz-geruza handiak sortu zituen eta horregatik garaia “Karbonifero” izenez ezagutzen da. Baso hauek oxigeno-mailak handitu zituzten eta lurreko animalia ornodun eta intsektu erraldoien agerpena ahalbidetu zuten.
BIBLIOGRAFIA
https://es.wikipedia.org/wiki/Charles_Lyell https://es.wikipedia.org/wiki/Bosque_de_carb%C3%B3n
https://es.wikipedia.org/wiki/Carbon%C3%ADfero
BASO KARBONIFEROAK
IKERLARIA: Charles Lyell
Charles Lyell (Erresuma Batua, 1797–1875) geologo ospetsua izan zen, geologia modernoaren aita bezala ezagutua. Bere Principles of Geology lanean azaldu zuen Lurraren paisaiak prozesu geologiko astiroen bidez aldatzen direla. Lehen aldiz azaldu zuen nola landareen hondarrak ikatz-geruzetan bihurtzen diren.
EBIDENTZIAK:
- Landare fosilak: Lepidodendron, Sigillaria, Calamites eta Cordaites espezieen aztarnak.
- Polen eta esporen fosilak: landare-ugalketaren froga mikroskopikoak.
- Datazio erradiometrikoa: 350–300 Ma bitarteko arroketan aurkitutako ikatz-arroka.
Ugalketa sexualaren sorrera
Ugalketa sexuala sorrera 1800 eta 1200 Ma urteen inguruan.
DESKRIBAPEN LABURRA
Duela 1.800 eta 1.200 milioi urte artean, ugalketa sexuala garatu zen lehen aldiz eukarioto zelulabakarretan. Aurretik, bizidun guztiak ugalketa asexuala erabiltzen zuten. Sexualitatearen agerpenak aniztasun genetikoa handitu zuen, ingurumenaren aldaketetara hobeto moldatzeko. Hori funtsezkoa izan zen landareen, animalien eta onddoen eboluziorako.
EBIDENTZIAK
Fosil mikroskopikoak: eukarioto zelulabakar konplexuen fosilak aurkitu dira garai horretako arroketan.
Zelula-egituren analisia: mitosia eta meiosia egiteko egitura konplexuak identifikatu dira.
IRUDIA
TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: Lynn Margulis
Biografia laburra:
Lynn Margulis (AEB, 1938–2011) biologo eta eboluzioaren ikertzaile ospetsua izan zen. Endosinbiosiaren teoriaren egile nagusietako bat da, eta haren arabera, eukarioto zelulak bakterio ezberdinen elkarketatik sortu ziren. Margulisek proposatu zuen ugalketa sexuala eboluzioaren estrategia eraginkorra zela, ingurune aldakorretara egokitzeko. Bere lanek eboluzio biologikoaren ikuspegia aldatu zuten.
BIBLIOGRAFIA
https://es.wikipedia.org/wiki/Lynn_Margulis
https://eu.wikipedia.org/wiki/Sexu-ugalketaren_eboluzio
https://es.wikipedia.org/wiki/Reproducci%C3%B3n_sexual
Berotegi-efektua
Berotegi-efektuko gasek eragindako berotze globalak, gizakiak, batez ere erregai fosilak erretzean, botatzen dituenak, ez du atzera egiten. Izan ere, datozen bost urteetarako espero dena "tenperaturek maila errekorretan edo horietatik gertu jarraitzea" da, Munduko Meteorologia Erakundeak (MME) asteazken honetan aurkeztu duen txosten baten arabera.
IPCCren ondorioen arabera, berotzea 1,5ºC-tik gorakoa bada, muturreko fenomenoak izango ditugu, hala nola ekaitz gogorrak, bero-bolada larriak, lehorte luzeagoak, euri-jasa handiagoak, etab. Gainera, txostenak dio 1,5ºC-tik gorako tenperaturak ere areagotu egiten duela inpaktu handiko gertaeren probabilitatea, hala nola basoen heriotza, karbono-iturri bihurtuko lituzkeena karbono-hustubide kritikoak Horrela jarraituz gero, Lurreko gizakion eta hainbat espezien biziraupena bukatuko litzateke. Horrela, bizia amaituko litzateke. https://www.manosunidas.org/observatorio/cambio-climatico/clima-futuro https://ciencia.nasa.gov/cambio-climatico/los-efectos-del-cambio-climatico/
https://www.pactomundial.org/noticia/como-sera-el-futuro-si-no-frenamos-el-cambio-climatico/
Lurreko kolonizazioa
DESKRIPENA: Lurreko kolonizazioa pixkanakako prozesu bat izan zen, duela 500 milioi urte inguru Lurreko bizitza eraldatu zuena. Lehorreko girora egokitzen lehenak onddoak izan ziren, eta materia organikoa deskonposatzen eta lurzoru emankorrak eratzen lagundu zuten. Gero, lehorreko landare primitiboak agertu ziren (goroldioak eta iratzeak, adibidez), ura atxikitzeko eta uretatik kanpo fotosintesia egiteko egiturak garatu zituztenak. Landare horiek habitat eta elikagai iturri berriak sortu zituzten, intsektuen eta beste animalia batzuen etorrera ahalbidetuz, lur lehorrean bizitzeko eboluzionatu zutenak. Denborarekin, landareen, onddoen eta intsektuen arteko elkarreraginak gero eta konplexuagoak eta askotarikoagoak ziren lurreko ekosistemak sortu zituen.
EBIDENTZIAK: paleontologikoak (landareen fosilak, hala nola hepatikoak eta tetrapodoak), moldagarriak (egituren garapena, hala nola kutikulak eta sustraiak) eta biokimikoak (sinbiosia onddoekin). BIBLIOGRAFIA: https://geologicalmanblog.wordpress.com/2015/05/07/paleozoico/
IIKERLARIA + TEORIA: Keneth niklas eta David M. Raup aztertu duten lurreko kolonizazioak azaltzen du onddoek lurra nola prestatu zuten landareak lehorrean haz zitezen. Horri esker, intsektuak eta beste animalia batzuk iritsi ziren, lurreko ekosistemak eratuz.
Gainazalaren hoztea eta lurrazalaren sorrera
Lurraren gainazalaren hoztea eta lurrazalaren sorrera duela 4.400 milioi urte gertatu zen.
DESKRIBAPENA
Hasieran sortutako Lurra oso beroa zen, baina denbora igaro ahala, gainazala hoztuz joan zen. Hozte horrek lehenengo azal solidoaren sorrera eragin zuen, lurrazala deiturikoa. Momentu horretan lehen arroka magmatikoak agertu ziren, bereziki basaltoak eta granitoak. Aldi berean, ozeanoak sortuz joan ziren, ur prezipitazioen eta kondentsazioaren ondorioz. Lurrazala birsortzen eta aldatzen joan da urteak igaro ahala, barne beroaren eta meteoritoen talkei esker.
EBIDENTZIAK
5. Australian dagoen Jack Hills-en zirkoi izeneko mineral txikiak aurkitu dira eta, hauek, Lurraren arroka zati zaharrenetarikoak eta orain dela 4.400milioi urte ingurukoak direla esaten da. Horrek erakusten du Lurraren gainazalak garai hartan hozten eta solidotzen hasi zela.
6. Zientzialari batzuk arroka zaharrak eta arroka horien isotopoak aztertzen dituzte, Lurraren garapena eta adina era hobeagoan ulertzeko. Isotopoek aztertzen dituzte, “ordulari natural” moduan funtzionatzen dute (zenbat eta isotopo gehiago deskonposatu, orduan eta denbora gehiago pasatu da). Azterketa hauei esker jakin izan dute lurrazalaren sorrera eta haren baldintzak aztertu ahal dituzte.
PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA
Clari Cameron Patterson estatubatuar geokimikoa Lurraren adina eta bere hasierako historia zehazteko datazio errametrikoa erabili zuen ikertzailea izan zen. Berak egin zuen meteoritoen isotopoen azterketari esker, Lurraren adina 4.550 milioi urte ingurukoa dela ondorioztatu zuen, lan hau zintzia geologikoan oinarri sendoa ezarriz.
BIBLIOGRAFIA
https://www.usgs.gov/
DINOSAURIOEN DESAGERPENA
Orain dela 66 milioi urte gertatu zen.Chicxulub izeneko meteorito handi batek Yucatán penintsulan talka egin zuen. Horrek klima-aldaketa bortitzak eta espezieen %75aren desagerpena eragin zituen. Mezozoikoaren amaiera eta Kenozoikoaren hasiera markatu zituen. Iridioz aberatsak diren geruza geologikoen bidez. Chicxulub kraterraren aztarnen agerpenari esker, Mexikon aurkitu zirenak. Luis Walrer Alvarez fisikaria eta Nobel sariduna, bere semearekin batera meteoritoen hipotesia proposatu zuen. https://www.nasa.gov/
https://www.britannica.com/
PANGEAREN SORRERA
Pangea (aro paleozoikoaren amaieran eta aro mesozoikoaren hasieran existitu zen superkontinentea izan zen, planetatik azaleratutako lur gehienak biltzen zituena. Plaka tektonikoen mugimenduaren ondorioz sortu zen, duela 335 milioi urte inguru aurreko kontinente guztiak bakar batean batu zituena. Ondoren, duela 175 milioi urte inguru, apurtzen eta sakabanatzen hasi zen kontinenteen egungo egoerara iritsi arte, oraindik jarraitzen duen prozesu batean.
Ikerlaria: Alfred Wegener — Berak deriba kontinentalaren teoria egin zuen. Teoria hau deskribatzen zuen masa kontinetalen mugimendua beste batzuekin alderatuta, 1912an garatu zuen.
Ebidentziak: Estratigrafia, gaur egun bereizita dauden kontinenteetan antzeko flora eta faunaren fosilak, arroka-formazioen korrelazioa eta analisi paleomagnetikoak.
Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Pangea
https://es.wikipedia.org/wiki/Deriva_continental
Jitoaren teoria
Reddit-eko MapPornek 250 milioi urte barru Pangea Proximaren superkontinente hori nolakoa izango den aurreikusten du. Horrelakoa izango da Lurra 250 milioi urte barru, mapa honen arabera.
Mapa honen arabera, lurreko masa gehiena batu egingo litzateke, uharte bezala Zeelanda Berria, Txukotka (gaur egungo Errusiako ipar-ekialdeko lurraldearen zati dena) eta Eskozia bezalako lekuak geratuko liratekeen arren. Erdian Indiako Ozeanoa zegoen, orain Indiako Itsasoa izango zena. Espainiari dagokionez, iparraldean geratuko litzateke. Portugal eta Frantziari itsatsita egoten jarraituko zuen, baina baita Italia, Maroko, Aljeria eta Tunisiari ere. Baina, jakina, hainbeste milioi urteren ondoren, ez da oso litekeena egungo muga politiko horiek irautea. Gainera, zientzialari batzuek uste dute ordurako bizitza, ezagutzen dugun bezala, ezinezkoa izango dela Lurrean, tenperatura izugarri igoko delako.
https://www.elconfidencial.com/tecnologia/ciencia/2025-01-29/mapa-tierra-250-millones-anos-pangea-proxima_3807985/
Jarduera bolkaniko handia
Jarduera hauek duela 3000 Ma urte inguru gertatu ziren
DESKRIBAPEN LABURRA
Lurrak jarduera bolkaniko izugarri bizia izan zuen. Garai hartan, Lurraren barneko beroa gaur egungoa baino handiagoa zen, eta horrek magma fluxu handiak eta sumendi erraldoiak sortu zituen. Bolkanismo horrek atmosferara gas asko askatu zituen, eta horiek lehen atmosfera eratu zuten. Gainera, erupzio bolkanikoek lurrazal berria sortu zuten eta ozeanoen azpiko litosfera indartu zuten.
EBIDENTZIA
1. Basalto zaharrenak: duela 3.000 Ma-ko bolkanismoaren aztarnak erakusten dituzte.
2. Pillow-lava egiturak: itsaspeko erupzioen ondoriozko harrien forma biribilak ditu.
3. Datazio erradiometrikoa: 3.000 Ma inguruko arroken adina zehazten du, garai hartako jarduera masiboarekin bat etorriz. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: Norman H. Sleep
Biografia laburra:
Norman H. Sleep (AEB, 1944) geofisikari eta planetologo ospetsua da, Stanford Unibertsitateko irakaslea. Lurraren barne-dinamikaren eta mantuko plumen azterketan aitzindaria izan da. Bere lanek erakutsi zuten Lurraren hasierako bero-fluxua gaur egungoa baino askoz handiagoa zela, eta horrek jarduera bolkaniko masibo eta jarraitua eragin zuela.
BIBLIOGRAFIA
https://eu.wikipedia.org/wiki/Bolkanismoa
https://en.wikipedia.org/wiki/Norman_Sleep
Lurraren sorrera
Orain dela 4.600 milioi urte inguru, Eguzkiaren inguruan zegoen hauts eta gas-hodei erraldoitik (nebulosa protosolarra) sortu zen Lurra.
DESKRIBAPENA Grabitatea dela eta, partikulek elkarri eutsi ziren eta denbora igaro ahala, gorputz handiagoak sortu ziren, planetesimalak deiturikoak. Planetesimal horiek talken eta fusioaren ondorioz, proto-Lurra sortu zen. Hasiera planeta oso berotuta zegoen, talkek eta material erradiaktiboen desintegrazioak bero handia sortzen zutelako. Azalean zeuden material astunak hondoratu egin ziren, eta arinak aldiz, kanpoko geruzetan kokatu ziren, barne-egitura diferentziatzea eraginez. Hádico garai honetan, nahiz eta atmofera eta ozeanoak ez existitu, Lurraren oinarriak ezarri ziren. EBIDENTZIAK 1. Datazio erradiometrikoa erabiliz, meteoritoetan eta Lurraren arroka zaharrenetan oinarritu ziren. 2. Ilargiaren arroka-laginak hartuz, Lurraren hasierako historiaren antzeko adina dutelako.
PROPOSATUTAKO HIPOTESIA ETA AUTOREA
Immanuel Kant filosofo alemaniar ospetsua izan zen. Hark, 1755an Nebulosa Hipotesia proposatu zuen, non esaten da Eguzki-sistema hauts eta gas-hodei handi batetik sortu zela, grabitateari esker. Hodei hori biraka hasi zen eta pixkanaka Eguzkia eta planetak osatuz joan ziren. Geroago, Pierre-Simon Laplace zientzialari frantsesak teoria hori garatu eta osatu zuen. Kant ezaguna da batez ere filosofoa zelako, baina, hipotesi honi esker , zientzialarien historian garrantzi handia izan zuen.
BIBLIOGRAFIA
https://www.sup.org/books/science/age-earth
https://iopscience.iop.org/article/10.1086/375492
https://www.britannica.com/science/How-Was-Earth-Created
PANGEA ZATITZEA
Duela 252 milioi urte inguru, Lurrak bere historiako desagertze masiborik handiena jasan zuen, Permiko garaiaren amaieran. Itsas espezieen % 90 eta lehorrekoen % 70 desagertu zirela uste da. Gertaera honek Permikoaren eta Triasikoaren arteko muga ezarri zuen, eta planetako ekosistemak sakonki eraldatu zituen. Ozeanoak anoxiko bihurtu ziren (oxigenorik gabe) eta tenperatura globalak izugarri igo ziren, aurrekaririk gabeko kolapso biologikoa eraginez. Gertaera honek Mesozoikoan dinosauroak dibertsifikatzeko bidea ireki zuela uste da.
Espezieen desagerpen malkartsua erakusten duten fosilak, Siberiako erupzioei lotutako sumendien errauts-geruzak, eta itsas sedimentuetako karbono-isotopoetan bat-bateko aldaketak.
Traps siberiarren erupzioek gas kantitate izugarriak askatu zituzten (KEO, SOU eta metanoa), muturreko berotegi-efektua, ozeano-azidotzea eta oxigeno-galera sortuz itsasoetan.
Inda Elkins-Tanton geozientifikoak (Arizonako Estatu Unibertsitatea) proposatu zuen magma Siberiako arroka karboniferoetan sartzeak krisi klimatiko eta biologiko globala eragin zuten gasak askatu zituela.
https://eu.wikipedia.org/wiki/Extinci%C3%B3n_masiva_del_P%C3%A9rmico-Tri%C3%A1sico
Nekazaritzaren garapena
Nekazaritzaren garapena gutxi gorabehera orain dela 10.000 urte izan zen.
DESKRIBAPEN LABURRA
Gizakiak ehiztari izatetik nekazari izatera pasatu ziren, hau da, nekazaritza eta abeltzaintza garatzen hasi ziren. Prozesu hau Mesopotamian eta Ekialde Hurbilean hasi zen, non, ilarrak landatzen hasi ziren. Honek elikadura egonkorra eta herrixka iraunkorrak sortzea utzi zuen, eta zibilizazioen sorrera ekarri zuen. Orduan, giza populazioa handitu eta kultura konplexuen sorrera bultzatu zuen.
EBIDENTZIAK
1)Landare domestikatuen fosilak: gari, garagar, eta lekaleak duela 10.000 urteko aztarnategietan aurkituta.
2) Tresna arkeologikoak: labanak, harrizko aitzurrak eta ABAR.
3) Etxebizitza iraunkorrak: buztinezko etxeak eta biltegiratze egiturak. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: V. Gordon Childe
Biografia laburra:
Vere Gordon Childe (Australiako arkeologoa, 1892–1957) “Iraultza Neolitikoaren” kontzeptua proposatu zuen. Childek azaldu zuen nola klima-aldaketek eta jendearen presioak gizakia nekazaritzara eraman zutela.
BIBLIOGRAFIA
https://es.wikipedia.org/wiki/Historia_de_la_agricultura
https://es.wikipedia.org/wiki/Vere_Gordon_Childe
LOREDUN LANDAREEN SORRERA
Duela 130 eta 100 milioi urte inguru, Kretazeoaren goi-garaian, landare loratuak (angiospermak) lehen aldiz agertu ziren eta geroago lurreko ekosistema nagusiak bihurtu ziren. Landare talde honek garapen eredu erabat berriak ekarri zituen: loreak, haziak frutaren barruan, polinizazio animalien bidez; hori guztia habitat berrietan ugaltzea ahalbidetuz. Erregistro fosilek erakusten dutenez, garai hartan angiospermak modu absolutuan agertzen ziren, eta gero "abanzatu" bihurtzen ziren beste landare-talde tradizional batzuen aurrean.
Ebidentziak: landare-loreen lehen itxurak erakusten dituzten aurkikuntza fosilak (adibidez, 130 Ma-ko Montsechia vidalii Espainian); eta angiospermen biologia eta morfologia aztertzen duten geobotanikako analisiak
Hipotesia: Angiospermen arrakasta handia bere ugalketa-egitura berritzaileekin (lore barruko haziak + fruta) eta animalia-polinizatzaileekin (intsektuak, adibidez) izandako lankidetzagatik azal daiteke. Izan ere, intsektuen sistemak eraginkorragoak izan ziren ingurune aldakorretan, eta, ondorioz, beste landare-talde batzuk baino azkarrago hedatu ziren.
Ikertzaile aipagarria: Sir Peter Crane (Erresuma Batua, 1954), "flowering plants" (angiospermen) delakoen jatorria eta lehen bilakaera aztertu dituen landare zientzialari ospetsua.
Bibliografia:
ambientum.com
Rodiniaren zatiketa
Duela 650 milioi urte inguru, Rodinia superkontinentea zatikatzen hasi zen rifting eta mugimendu tektonikoko prozesu gogorren ondorioz. Lurreko mantuaren barneko indarrek pitzadura eta ozeano berriak irekitzea eragin zuten, ehunka milioi urtez elkartuta egon ziren masa kontinentalak bereiziz.
Ebidentzia geologikoek harri igneoen eta rift-gerrikoen hondarrak biltzen dituzte, baita desplazamendu kontinental dibergenteak adierazten dituzten datu paleomagnetikoak ere.
Hipotesi nagusiaren arabera, zatiketa honek ozeano berriak sortu zituen, proto-Pazifikoa kasu, eta aldaketa klimatiko global handi bat eragin zuen, "Elur bola lurra" motako glaziazioetan amaitu zena.
Prozesua luze eta zabal aztertu du Paul F. Hoffman geologo kanadarrak (1941ean jaioa), Harvardeko Unibertsitateko irakasle emerituak. Superkontinenteen dinamikaren eta Neoproterozoikoaren muturreko gertaera klimatikoen arteko lotura ikertu du. Bere teoriek Rodiniaren hausturak zirkulazio ozeanikoa nola aldatu zuen ulertzen laguntzen dute, baita bizitza multizelularraren ondorengo bilakaerarako agertokia prestatzen ere. Bibliografia: https://www.ecologiaverde.com/que-fue-rodinia-formacion-y-fragmentacion-4108.html https://es.hispanopedia.com/wiki/Rodinia
Columbia superkontinentea-ren sorrera
Superkontinente hau duela 2100-1800 Ma urteen artean sortu zen
DESKRIBAPEN LABURRA
Duela 2.100 eta 1.800 milioi urte artean, Lurraren kontinente txikiak elkartu egin ziren eta Columbia izeneko lehen superkontinente handia osatu zuten. Plaken tektonikaren ondorioz, subdukzio eta talka ugari gertatu ziren, eta horien bidez gaur egungo kontinenteen arrasto zaharrenak batu ziren. Gertaera honek Lurraren historia geologikoan mugarri garrantzitsua markatu zuen.
EBIDENTZIAK
23. Zerrenda orogenoak: kolisio kontinentalen aztarnak, Columbia-ren eraikuntza prozesuaren lekuko.
24. Paleomagnetismoa: kontinenteen mugimendua eta posizioa garai hartan aztertzeko datu fidagarriak eman ditu.
25. Datazio erradiometrikoa: 1.900–1.800 Ma arteko fusio termiko eta metamorfismo orokorrak baieztatzen dituzte. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: John J. W. Rogers
Biografia laburra:
John J. W. Rogers (AEB, 1937–2011) geologo eta plaken tektonikako aditu ospetsua izan zen. Bere ikerketek kontinenteen mugimenduaren historia aztertu zuten, eta bera izan zen Columbia superkontinentearen kontzeptua proposatu zuen lehenetakoa. Rogers-ek proposatu zuen kontinenteen fusio hau Lurraren bilakaera geokimikoan eta klimaren aldaketetan erabakigarria izan zela. Bere lanak funtsezkoak izan dira superkontinenteen zikloa ulertzeko.
BIBLIOGRAFIA
https://es.wikipedia.org/wiki/Columbia_(supercontinente)
https://es.wikipedia.org/wiki/John_Rogers
DINOSAURIOEN AGERPENA
Orain dela 230 miloi urte agertu ziren lehen dinosauroak.Triasiko garaian lehen dinosauroak agertu ziren, ornodun narrasti handi eta lurtarrak. Hasieran espezie txiki eta bi oinezkoak ziren, baina denborarekin talde anitzetan eboluzionatu zuten. Dinosauroek Mezozoiko osoan zehar nagusitasuna izan zuten ekosistemetan. Fosilen bidez: Argentina, AEB eta Afrikako lekuetan lehen dinosauro fosilak erakusten dute dinosauroak garai hartan existitzen zirela. Estratigrafia eta paleomagnetismoa: Arroka-geruzak eta Lurraren eremu magnetikoaren aldaketak aztertuz, zientzialariek dinosauroak noiz agertu ziren eta nola banatu ziren jakin dezakete. Richard Owen anatomiko irakasle britaniarra izan zen ta “Dinosauria” terminoa sortu zuen 1842an. https://www.britannica.com/
https://www.nhm.ac.uk/
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
Munia Mendiola Mayo
Created on November 1, 2025
Start designing with a free template
Discover more than 1500 professional designs like these:
View
Practical Timeline
View
History Timeline
View
Education Timeline
View
Timeline video mobile
View
Timeline Lines Mobile
View
Major Religions Timeline
View
Timeline Flipcard
Explore all templates
Transcript
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA HADIKOA
-4.100-3.800 Ma
-4.200-3.800 Ma
-4.400-4.200 Ma
-4.600 Ma
-4.500 Ma
-4.400 Ma
Gainazalearen hoztea eta lurrazalaren sorrera
Ilargiaren sorrera
Lurraren Sorrera
Meteoritoen bonbardaketa bortitza
Molekula organikoen sorrera
Ozeanoen Sorrera
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA ARKAIKOA(4.000-2.500)
-3.800-3.200 Ma
-3.200 Ma
-3.800 Ma
-3.500 Ma
-3.000 Ma
-2.500 Ma
Lehen kontinenteen sorrera(kratoiak)
Lehen zelulen sorrera(prokariotoak)
Bakterioen Fotosintesia(zianobakterioak))
Plaken tektonikaren hasiera
Jarduera bolkaniko handia
Atmosferako oxigenoaren pilaketa
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PROTEROZOIKOA (2.500-541 Ma)
2.400-2.100 Ma
2.100-1.800 Ma
2.400 Ma
2.400 Ma
2.000 Ma
Oxidazio handia
Organismo aerobikoen sorrera
Zelula eukariotoaren sorrera
Huroniar glaziazioa
Columbia superkontinentearen sorrera
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PROTEROZOIKOA (2.500-541 Ma)
1.800-1.200 Ma
1.000-800 Ma
1.100 Ma
720-635 Ma
650 Ma
Rodinia superkontinentearen sorrera
Rodiniaren zatiketa
Organismo anitzelularren sorrera
Ugalketa sexualaren sorrera
''Elur-bola Lurra'' glaziazioak
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PROTEROZOIKOA(2.500-541 Ma)
635-541 Ma
550 Ma
Ediacara faunaren agerpena
Gondwana superkontinentearen sorrera
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PALEOZOLIKOA (541-252 Ma)
541-485 Ma
500 Ma
450-300 Ma
370 Ma
470-430 Ma
Lehen arrainen agerpena
Lehen anfibioen agerpena
Orogenia kaledoniarra eta Herciniarra
Kambriar leherketa
Lurreko kolonizazioa
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA PALEOZOLIKOA (541-252 Ma)
300-260 Ma
350-300 Ma
300 Ma
252 Ma
252 Ma
Pangea superkontinentearen sorrera
Siberiako erupzioak
PERMIKOAREN DESAGERPENA
Narrastien dibertsifkazioa
Baso karboniferoak
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA MESOZOIKOA(252-66Ma)
230 Ma
200-150 Ma
200 Ma
130-100 Ma
66 Ma
66 Ma
Dinosaurioen agerpena
Ugaztun eta hagazti primitiboak
Pangea zatitzea
Loredun landareen sorrera
Chicxulub meteoritoaren inpaktua
Dinosaurioen desagerpena
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA ZENOZOIKOA(66 Ma-GAUR EGUN)
65-5 Ma
65-30 Ma
25-7 Ma
2,8 Ma
2 Ma
Homo generoko espezieen sorrera
Mendikate modernoen altxatzea
Ugaztunen dibertsifikazioa
Primatuen eboluzioa
Haran eta ibai handien sorrera
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
GERTAERA GEOLOGIKO ETA BIOLOGIKOAK
ETAPA ZENOZOIKOA(66 Ma-GAUR EGUN)
11.700 urtetik gaur arte
azken 200 urte
2,6Ma-11.700 urte
10.000 urte
gaur egun
Holozenoko egonkortze klimatikoa
Nekazaritza-ren garapena
Giza jarduerak eragindako aldaketa geologikoak
Aldaketa globalak
Pleistozenoko glaziazioak
+ info
+ info
+ info
+ info
+ info
Etorkizuneko gertaera geologiko eta biologiko posibleak
Jitoaren teoria
Berotegi-efektua
+ info
+ info
Siberiako erupzioak
Duela 252 milioi urte inguru, Permiko garaiaren amaieran, historia geologikoko sumendien erupzio monumentalenetako bat gertatu zen: Siberiako erupzioak, Siberiako Permikoaren Trapuak sortu zituztenak, Errusian. Erupzio horiek eremu itzelak bete zituzten laba basaltikozko isurketekin, bi milioi urte inguruko tarte batean. Ebidentziak Gaur egun, Siberian sumendien harkaitzezko formazio masiboak, basaltozko isuriak eta formazio mailakatu bereizgarriak ikus daitezke (hortik dator "traps" izena, "eskailerak" suediarrarena). Datu geokronologikoek (40Ar/39Ar, datazio erradiometrikoak) adierazten dute gertakari bolkaniko gehiena Permiko-Triasiko mugaren inguruko tarte nahiko laburrean (~ 2 Ma) gertatu zela. Ikerketek diotenez, erupzio horiek berotegi-efektuko gas kantitate handiak askatu zituzten (KEO, SOU), eta ikatz-biltegien errekuntza eragin zuten magmaren intrusioaren ondorioz, eta horrek areagotu egin zuen klima-efektua. Aldi baterako korrelazioa aurkitu da Permico-Triasikoko erupzioen eta desagertze masiboaren artean, erregistratutako larrienaren artean, non itsasoko eta lurreko espezieen ehuneko handi bat desagertu baitzen. Hipotesia Hipotesi nagusiaren arabera, laba bolkanikoaren bolumen itzelak eta askatutako gasek muturreko ingurumen-aldaketak eragin zituzten: berotegi-efektu hustua, azidifikazio ozeanikoa, anoxia (uretan oxigeno falta) eta ozeanoen alterazio kimikoa, krisi biologiko katastrofikoa eraginez. Gainera, magma arrotza lehendik zeuden karbono eta ikatz aberatseko arroketan sartu zela planteatzen da, eta horiek erre eta are gehiago askatu zituela kogenoak eta metanoa. Ikerketa berriek iradokitzen dutenez, azaleko isurketek ez ezik, gainazaleko intrusioek ere (besaulkiak) gas ugariko sedimentuak berotu zituzten eta eragin hilgarria izan zuten. Ikertzaile nabarmena Gai honetan ikertzaile garrantzitsuenetako bat Linda Elkins-Tanton da, Arizonako Estatu Unibertsitateko geozikuntzalaria. Horrek ebidentzia zuzena eman zuen Siberiako Trapsen magmak ikatz-biltegiak eta materia organikoa erre zituela, eta baieztatu zuen erupzioek gas kopuru handiak askatu ahal izan zituztela eta kliman eta bizitzan eragin larria izan zutela.
Bibliography: https://es.wikipedia.org/wiki/Traps_siberianos https://www.europapress.es/ciencia/ruinas-y-fosiles/noticia-erupciones-volcanicas-siberia-causaron-mayor-extincion-tierra-20150831171856.html
Ediakara faunaren agerpena
Ediacara faunaren agerpena 635-541 Ma urteen ingurutik deskubritu zen. DESKRIBAPEN LABURRA Lurrean organismo zelulanitz batzuk agertu ziren lehen aldiz. Izaki horiek, “Ediacara fauna” izenez ezagunak, itsas hondoetan bizi ziren eta gorputz bigunak zituzten, forma biribil eta hosto itxurakoak ziren. Haien agerpenak erakusten du zelulen arteko lankidetza garatua bazegoela garai horretan. EBIDENTZIAK Fosil aztarnak: Australiako Ediacara Hills eta Kanadako Mistaken Point eremuetan aurkitutako aztarna fosilak. Sedimentuaren azterketa: bizidun hauen aztarnak itsas hondo finetan kontserbatu dira. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: Reginald C. Sprigg Biografia laburra: Reginald Claude Sprigg (Australia, 1919–1994) geologo eta paleontologo australiarra izan zen. 1946an Ediacara Hills-en aurkitu zituen lehen fosilak, eta horiek bizitza konplexuaren lehen aztarnak zirela proposatu zuen. Hasiera batean bere aurkikuntzak ez ziren serio hartu, baina geroago bere lanek paleontologiaren historia aldatu zuten. BIBLIOGRAFIA https://en.wikipedia.org/wiki/Reg_Sprigg https://es.wikipedia.org/wiki/Biota_del_periodo_Ediac%C3%A1rico
Rodinia superkontinentea-ren sorrera
Duela 1.100 milioi urte inguru, jatorrizko kontinenteak talka tektonikoko prozesuen bidez batu ziren, Rodinia superkontinentea sortuz. Bloke kontinental handi horrek Laurentia (egungo Ipar Amerika) zuen nukleo, eta orogenia batzuei esker sortu zen, horien artean Grenvilliana, hainbat masa kontinental soldatu zituena. Bere existentziaren ebidentziak paleomagnetismotik datoz, kontinenteen antzinako posizioak erakusten dituena, eta munduko hainbat eskualdetan bat datozen harri metamorfiko eta gerriko orogenikoetatik. Hipotesi nagusiaren arabera, plaka tektonikoen mugimenduek pixkanaka batu zituzten kontinenteak, zirkulazio ozeanikoa eta klima globala aldatuz, eta horrek "Elur bola lurra" motako glaziazioak erraztu zituen. Paul F. Hoffman (1941ean jaioa) geologo kanadarra da gaiaren ikertzaile nagusietako bat. Harvardeko Unibertsitateko irakasle emeritua, Hoffmanek superkontinenteen eraketa eta zatiketari buruzko teoriak garatu ditu, baita gertaera geologiko handien eta aldaketa klimatiko globalen arteko loturari buruzkoak ere. Bibliografía: https://www.ecologiaverde.com/que-fue-rodinia-formacion-y-fragmentacion-4108.html https://es.hispanopedia.com/wiki/Rodinia
Meteoritoen bonbardaketa bortitza
Duela 4.100 eta 3.800 milioi urte bitartean Ilargia eta beste gorputz planetario batzuk – Lurra barne – asteroideek beren egituraren aurka berandu talka egitearen eraginpean egon ziren. Eredu konputazional desberdinen bidez, kanpoko planeten mugimendua eta, beraz, kataklismo baten existentzia baieztatzen duten datuak bilatzen dira. Talkek bero handia askatu zuten, eta horrek uraren lurrunketa eta azalaren urtzea eragin zituen toki askotan. Ilargiaren krater ugariek garai hartako jarduera meteoritikoaren aztarna zuzena gordetzen dute. Fenomeno honek, nahiz eta suntsitzailea izan, elementu kimiko konplexuak eta ura ekarri zituen, eta horrek bizitzaren lehen molekulen sorreran lagundu zezakeen. Ebidentziak: Gainera, ilargi-kraterretatik ateratako laginen analisi isotopikoaren bidez, adin-tarteak, balizko inpaktu-gorputzak eta ilargi-gertaera horren eta eguzki-sistemaren eraketa eta garapen goiztiarraren arteko erlazioa aztertu eta ulertu ziren. Zirkon mineralak Lurrean (4.000 Ma-koak) → talken ondoren azala berriro solidotu zela reajusten dute. Teoria edo hipotesia: Ikertzailea: Gerald J. Wasserburg (1927–2016) Biografia laburra: Wasserburg estatubatuar geokimikari eta kosmokimikari ospetsua izan zen. Ilargiaren arroketako isotopoen datazioa aztertu zuen eta bombardeo meteoritiko berantiarraren ideia formulatu zuen, Lurraren eta Ilargiaren krater-datuek oinarrituta. Haren lanek Sistema Solar gaztearen dinamika eta planetaren azalen bilakaera ulertzeko bidea zabaldu zuten.
CHIKXULUB METEORITOEN INPKATUAK
Asteroide honen inpaktua 66 Ma urtearen inguruan izan zen.Duela 66 milioi urte, Yucatán penintsulan asteroide erraldoi batek Lurraren kontra jo eta Chicxulub kraterra sortu zuen. Talka horrek sute globalak eta hauts-laino erraldoiak eragin zituen, eguzki-argia blokeatuz eta klimaren kolapsoa eraginez. Horren ondorioz, espezieen %75 desagertu zen, tartean dinosauro ez-hegaztiak. Inpaktua Mezozoikoaren amaiera eta ugaztunen garaia hastea markatu zuen. Iridio-geruza: mundu osoko arroka-geruzetan aurkitutako iridio-maila altuak (asteroideetan ohikoa den elementua). Chicxulub kraterra (Yucatán, Mexiko): inpaktuaren aztarna zuzena, 180 km-ko diametrokoa. Luis Walter Alvarez (AEB, 1911–1988) fisikari eta irakasle ospetsua izan zen, 1968ko Nobel Saria irabazi zuena fisikan. Bere semea Walter Alvarez geologoarekin batera, dinosauroak desagerrarazi zituen inpaktuaren hipotesia proposatu zuen 1980an. Haien lan banatzaileak iridio-geruza bat identifikatu zuen mundu osoko arroketan, asteroide baten jatorria iradokiz. Hipotesi hau gaur egun zientifikoki onartua da desagerpen masiboaren kausa nagusi gisa. https://es.wikipedia.org/wiki/Cr%C3%A1ter_de_Chicxulub https://es.wikipedia.org/wiki/Luis_Walter_%C3%81lvarez
UGAZTUN ETA HEGAZTI PRIMITIBOAK
Ugaztun eta hegazti primitiboak 200-150 Ma urteen arteen inguruan “sortzen” hasi ziren dinosaurioekin batera.Dinosaurioen garaiaren erdian, ugaztun eta hegazti primitiboak agertu ziren. Ugaztunak ornodun txiki eta gauekoak ziren, dinosauroetatik ihes eginez bizirik irauteko eta hegazti primitiboak dinosaurioetatik eboluzionatu ziren. Eboluzio-prozesu honek gaur egungo ugaztun eta hegaztien oinarriak jarri zituen. Fosilak: Morganucodon (ugaztun primitiboa) eta Archaeopteryx (hegazti primitiboa). Hezurduren egitura: hegaztien lumak eta ugaztunen masailezurren ezaugarriak trantsizio-prozesuak erakusten dituzte. Datazio erradiometrikoa: 200–150 Ma bitarteko fosilen adina zehazten du. Thomas Henry Huxley (Erresuma Batua, 1825–1895) biologo ospetsua izan zen. Huxleyk proposatu zuen hegaztiak dinosaurioetatik eboluzionatu zirela. Bere lanek eboluzioaren eta espezieen arteko loturen ulermena sakondu zuen. https://es.wikipedia.org/wiki/Thomas_Henry_Huxley https://es.wikipedia.org/wiki/Evoluci%C3%B3n_de_los_mam%C3%ADferos
Ilargiaren sorrera, Lurra eta Theia talka egin ondoren
Duela 4.500 milioi urte inguru, Lurra oraindik urtuta zegoela, Marte-tamainako batek, Theia izenekoak, Lurrarekin talka egin zuen. Talkaren ondorioz, Lurraren gainazaletik material asko espaziora jaurti ziren. Material horiek grabitazioaren bidez pilatu eta Ilargia eratu zen. Prozesu honek Lurraren barne-egitura aldatu zuen (burdina nukleora hondoratuta) eta egunaren iraupena luzatu zuen. Ilargiaren presentziak, gainera, marea-sistemak sortu zituen eta eguraldiaren eta klimaren egonkortasunari lagundu zion. https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2022/10/26/como-se-formo-la-luna-las-cinco-teorias-mas-firmes-sobre-su-origen/ Ebidentziak: Lurraren eta Ilargiaren arroketako isotopo oxigenatuen antzekotasuna, talkaren jatorri komunaren froga. Datazio erradiometrikoa (Pb–Pb, U–Pb) arroka zaharrenetan. Simulazio informatikoak: dinamika planetarioaren modelizazioek erakusten dute talkak Ilargiaren masa eta orbita azaltzen dituela. Teoria edo hipotesia: Ikertzailea: William K. Hartmann Biografia laburra: Hartmann estatubatuar astronomoa eta planetologo bat da. 1975ean, Donald R. Davis-ekin batera, lhena izan zen korronte zientifikoa konbentzitzen Lurra noizbait planeta baten tamainako gorputz batek jo zuela eta horrela Ilargia eta Lurraren 23,5 graduko inklinazioa sortu zirela.
Godwana superkontinentea-ren sorrera
Gondwana Neoproterozoikotik (duela 550 milioi urte inguru) existitzen zen hegoaldeko bloke kontinental handi bat izan zen. Duela 270 milioi urte inguru, Gondwanak Laurentia, Baltika eta Siberiako kontinenteekin talka egin zuen Pangea bezala ezagutzen den superkontinente bat eratzeko. Gondwana banatzen hasi zen Jurasikoan (duela 180 milioi urte inguru) eta Kretazikoan Ebidentziak: Fosil paleontologikoak (trilobiteak eta landareak), arroka geologikoen korrelazioak eta egitura paleomagnetikoak. Irudia Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Gondwana Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Eduard Suess (1831–1914) — Austriar geologoa, Gondwana kontzeptua proposatu zuen fosil eta arroka antzekoen banaketan oinarrituta.
Gizakiek eragindako aldaketak
Gaur egungo aroa gizakiaren jarduerak eragindako aldaketa globalek definitzen dute: baso-soiltzea, klima-aldaketa, biodibertsitatearen galera eta ziklo biogeokimikoen aldaketa. • Ebidentziak: CO₂ isurketen datuak, habitat-galerak, espezieen desagerpenak eta kutsadura globala. • Bibliografia: https://sciencemediacentre.es/antropoceno-que-es-y-por-que-crea-discusion-en-la-comunidad-cientifica • Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Paul Crutzen (1933–2021) — Herbeheretar kimikari atmosferikoa eta Nobel sariduna, “Antropozenoa” terminoa proposatu zuen gizakiaren eragin nagusia deskribatzeko.
Elur-bola lurra glaziazioak
'Elur Bola Lurra' hipotesi paleoklimatikoa da, eta glaziazio orokortu edo 'superglaziazio' bati buruz hitz egiten du. Glaziazio hori duela 720 milioi urte hasi zen eta duela 635 milioi urte amaitu. Denbora-tarte horretan, uste da planetak -50 gradu Celsiuseko batez besteko tenperaturak izan zituela, eta horrek izotzez estaltzea ekarri zuela. Bistan denez, espaziotik ikusi ahal izan balute, elur-bola erraldoi bat irudituko zitzaiokeen, eta hortik datorkio izena. https://www.elconfidencial.com/tecnologia/ciencia/2024-08-21/misterio-tierra-bola-nieve-piedras-escocia-1qrt_3946893/ Ebidentziak: Hala ere, ikertzaile talde batek Eskozian eta Irlandan kokatutako harkaitz-formazio batzuen azterketari esker frogatu du egia izan zela. Scottish and Irish rocks confirmed as rare record of ‘snowball Earth’. Read more in the Lyell Collection https://t.co/SX5mimG032 #Geology #Geoscience #EarthScience #SnowballEarth @UCL pic.twitter.com/rlWdbg9g52 Teoria edo hipotesia: Ikertzailea: Paul F. Hoffman (1941– ) Hipotesia: “Snowball Earth” — Lurra guztiz izoztuta egon zela. Biografia laburra: Hoffman geologo kanadar ospetsua da, Neoproterozoikoko glaziazio globalen eta kontinenteen dinamiken aditua. Haren lanek erakutsi dute klima muturreko aldi hauek biosferaren eta atmosferaren bilakaeran eragin sakona izan zutela.
Lehen zelulen sorrera
Lehenengo zelulak zopa nagusian sortu ziren eta kimioheterotrofoak ziren, hau da, konposatu organikoak zuzenean ingurunetik lortzen zituzten. Konposatu horiek, hala nola metanoa eta KOHa, ugariak ziren sumendien aktibitate handiagatik eta jatorrizko Lurreko ekaitz elektrikoengatik. Denborarekin, zelula horietako batzuek zenbait molekularen energia baliatzeko gaitasuna garatu zuten konposatu konplexuagoak sortzeko. Horietatik, lehen zelula fotosintetikoak sortu ziren, eta KOHak erabiltzen eta oxigenoa askatzen hasi ziren azpiproduktu gisa. Prozesu horrek atmosferaren konposizioa eraldatu zuen, eta bizitzeko oxigenoa erabiltzen duten organismo aerobioak agertzea ahalbidetu zuen. Ebidentziak: Fosil mikroskopikoak (3.500 eta 3.800 milioi urte bitarteko estromatolitoak eta mikrofosilak), lehen atmosferen izaera eta zianobakterioen fotosintesia bezalako prozesu biologiko goiztiarren ebidentzia erakusten duten analisi biokimikoak Bibliografia: https://www.mheducation.es/blog/la-vida-de-las-primeras-celulas Ikerlaria/teoria: Aleksandr Oparin errusiarrak eta John Haldane britainiarrak zopa nagusiaren teoria proposatu zuten 1920ko hamarkadan. Horren arabera, lehen zelula prokariotoak molekula organiko sinpleetatik sortu ziren ozeano primitiboetan. Izpien, eguzki-erradiazioaren eta sumendien energiak molekula horiek batzea eta bizitzari sorrera ematea ahalbidetu zuen.
Homo generoa agertzea
Orain dela 2,8 milioi urte agertu ziren lehenengo aldiz DESKRIBAPENA Duela 2,8 milioi urte lehen Homo espezieak agertu ziren Afrikan. Giza generoak aurreko Australopithecus motatik eboluzionatu zuen, eta adimen handiagoa, tresnen erabilera eta elikadura aldaketak garatu zituen. Homo habilis izan zen lehen espezie ezaguna. EBIDENTZIAK 1)Etiopian aurkitu zuten masailezur bat, eta aztertzerakoan jakin izan zuten noiz agertu zen lehenengo homo generoa 2) Harri-tresna primitiboak aztertzerakoan PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA Louis Leakey antropologo britainiarra izan zen, Afrikan gizakiaren arbasoen aztarnak aurkitu zituena. Haren lanak funtsezkoak izan ziren giza eboluzioa ulertzeko. BIBLIOGRAFIA https://humanorigins.si.edu/ https://www.nature.com/scitable/
Lehen kontinenteen sorrera (kratoia)
Lurra hozten hasi zenean, lurrazal solidoa eratu zen. Lehenengo arroka solidoak agertu ziren eta lurrazal kontinentalaren sorrera izan zen. Lurreko leku batzuetan material ez hain dentsoa eta arina pilatzen joan zen eta mantuan geratu zen lehenengo irla kontinentalak sortu ziren. Denborarekin, irla horiek fusionatzen joan ziren eta lehenengo proto-kontinenteak eratu ziren. Fragmentu kontinental hauek kratoi moduan ezagutzen dira. Gaur egungo lurrazaleko parte zaharrenak eta egonkorrenak Kanada, Afrika edo Australia moduko lekuak dira. Ebidentziak: Arroka granitoide eta gneisikoak datazio erradiometriko bidez, mineral fosil zaharrak eta deformazio tektonikoaren ereduak. Bibliografia: https://www.aexa.digital/Joomla/index.php/31-aexanews/161-el-origen-de-los-continentes Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Hugh Rollinson eta Chris Hawkesworth → Hipotesia: Mantuaren gandorrak (goraka doazen magma beroko lumak) izan ziren lehen zati kontinentalak sortu zituztenak, ondoren kratoi egonkorretan batu zirenak.
Bakterioen fotosintesia
Duela 3.500 milioi urte inguru agertu ziren zianobakterioak, oxigenoa askatzen zuen lehen fotosintesiaren eragileak. Eguzki-energia energia kimiko bihurtu zuten, eta oxigenoa askatu zuten bigarren mailako produktutzat. Prozesu honek ozeanoen kimika aldatu zuen eta atmosferako oxigenoaren pilaketarako bidea ireki zuen. • Ebidentziak: Estromatolito fosilak, karbonoaren isotopoen analisia eta mikroorganismo fosilak. • Irudi proposatua: • Bibliografia: https://flexbooks.ck12.org/cbook/ck-12-conceptos-biologia/section/5.3/primary/lesson/las-primeras-mol%C3%A9culas-org%C3%A1nicas/ • Teoria/hipotesia eta ikerlaria: J. William Schopf (1937– ) — Amerikako paleobiologoa, Lurraren lehen fosiletan eta estromatolitoetan aditua.
Gertaera honek lotura du atmosferako oxigeno pilaketarekin. Duela 2.400 milioi urte, bakterio batzuk (zianobakterioak) fotosintesia egiten hasi ziren. Horrek oxigenoa sortu , baina hasieran oxigenoa mineralekin batzen zen, burdina bezala, harrietan burdin geruzak eratuz.Erreakzionatzeko hainbeste burdina ez zegoenean, oxigenoa atmosferan pilatzen hasi zen, airea aldatuz eta oxigenoa behar duen bizitza ahalbidetuz.
Pleistozenoko glaziazioak
Pleistozenoan, Lurraren zati handi bat izotz-geruzekin estali zen, glaziazio izenez ezagutzen den fenomenoarekin. Glaziazioen artean, garai beroagoak izan ziren, glaziarrartekoak deituak. Azken milioi urtean lau glaziazio nagusi erregistratu ziren Europan: Günz, Mindel, Riss eta Würm; Ipar Amerikan, berriz, Nebraska, Kansas, Illinois eta Wisconsin. Gelasiarra Pleistozenoan sartu zenean, beste bi gehitu zitzaizkion: Donau eta Briggen. Etapa horietan, kasko polarrak izugarri hazi ziren, eta izotzak 40 paraleloraino egin zuen aurrera. Ondorioz, itsas mailak 100 metro inguru egin zuen behera, eta fauna eta flora klimaren baldintza hotzetara egokitu ziren. Ebidentziak: Morrenak, estratigrafia glaziarra, izotz-nukleoen isotopo-analisiak eta megafaunaren fosilak. Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Pleistoceno#Las_glaciaciones Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Louis Agassiz (1807–1873) — Suitzar naturalista, glaziarrak aztertu eta Europako eta Ipar Amerikako lurralde zabalak izotzez estalita egon zirela proposatu zuen
Holozenoko egonkortze klimatikoak
Duela 11.700 urte – gaur egun (0.0117 Ma – 0 Ma) Deskribapena (laburtua): Duela 11.700 urte, azken glaziazio handia amaitu eta Holocenoa hasi zen, gaur egun bizi garen klima egonkorraren aroa. Tenperaturak igo eta egonkortu egin ziren, eta horrek glaziarren atzerapena eta ekosistema berrien hedapena ekarri zituen. Holozenoko optimoan 4 °C-ko igoera izan zen Ipar Polotik gertu (ikerketa batean, Siberiako ipar-erdialdean neguko beroketa 3-9 °C-koa izan zen eta udan 2-6 °C-koa). Europako ipar-mendebaldea berotzen ari zen bitartean, hegoaldea hozten ari zen. Egonkortasun horri esker, gizakiak nekazaritza eta abeltzaintza garatu zituen, eta lehen zibilizazioak sortu ziren. Azken mendeetan, gizakiaren jarduerak (industria, deforestazioa, erregai fosilak) berriro klima-oreka hausten hasi du, Antropozenoa deritzon aro berriari bidea irekiz. https://eu.wikipedia.org/wiki/Holozenoko_Optimo_Klimatikoa Ebidentziak: -Ihintz- eta izotz-nukleoen analisiak (Groenlandia, Antartika) → tenperatura egonkorraren froga. - Aztarna arkeologikoak → nekazaritzaren eta giza populazioen hazkundea. Teoria edo hipotesia: Ikertzailea: Milutin Milanković (1879–1958) Biografia laburra: Milutin Milankovi ingeniari zibil, astronomo, matematikari eta geofisiko serbiarra izan zen eta oso ezaguna izan zen Milankovitx zikloak azaldu zituelako: Lurraren orbitaren aldakuntzak eta klimaren iraupen luzeko aldaketak erlazionatzen dituen izotz aroen teoriagatik.
Orogenia kaledonikoa eta Herzidinikoa
450 eta 300 milioi urte lehenago, Paleozoikoan, Lurrak bi mendi-eraketa prozesu handi izan zituen: Orogenia Kaledonikoa eta Orogenia Herzinikoa (edo Varisca). Biak masa kontinental handien arteko talka tektonikoen ondorio izan ziren. Orogenia Kaledonikoa Laurentia, Baltika eta Avaloniaren arteko talkaren ondorioz gertatu zen, gaur egun Eskozia, Norvegia eta Irlanda osatzen duten mendikateak sortuz. Ondoren, Orogenia Herzinikoa, 350 eta 300 milioi urte artekoa, Gondwanak eta Laurasiak talka egin zutenean garatu zen, Pangea superkontinentea eta Espainia iparraldeko, Frantziako eta Alemaniako mendikateak sortuz. Ebidentzia geologikoen artean, gaur egun Europan eta Ipar Amerikan ikus daitezkeen harri metamorfikoen, tolesturen, failen eta gerriko orogenikoen hondarrak daude. Gaur egungo hipotesi tektonikoak orogenia horiek azaltzen ditu antzinako ozeanoen itxieraren (Iapetusena kasu) eta ondorengo talka kontinentalaren ondorioz, magnitude handiko goraguneak sortu eta lurrazala birmoldatu zuena. Prozesu horien ikertzaile nagusietako bat Eduard Suess geologoa (1831 – 1914) izan zen, aitzindaria tektonika globalaren azterketan eta superkontinenteen ideiaren aitzindaria. Alpeetako tolesturei eta Europako mendikateei buruzko ikerketek orogeniak ulertzeko oinarriak ezarri zituzten, hala nola Kaledonia eta Hertzinika. Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Orogenia_caled%C3%B3nica https://es.wikipedia.org/wiki/Orogenia_varisca
Plaken tektonikaren hasiera
Duela 3.800-3.200 milioi urte, Lurrak plaka tektoniko mugikorrak hasi ziren garatzen. Plaka hauek garrantzitsuak izan ziren kontinente eta ozeanoak sortzeko. Euren mugimenduak mendien, hausturen eta ozeano-ertzen sorrera eragin zituzten. Plaken tektonikak materialak zirkulatzeko eta lurrazala bereizteko aukera eman zuen. Fenomeno hau oso garrantzitsua da, Lurraren barne dinamikaren hasiera markatzen duelako. Plaken tektonikarik gabe, Lurra ez litzateke prozesu geologiko konplexuak eta bizitza ere ezingo lituzke eraman. Ebidentziak: Froga geologikoak: arroka edo material berdinak aurkitzea kontinente desberdinetan Froga geografikoak: kontinenteen formaren araberakoak dira, hainbat kontinente “puzzleak” osatuz. Froga paleoklimatikoak: kontinenteen mugimenduaren froga zuzena dira, tokiko klima ezberdin bat izanda. Adibidez, glaziar baten arrastoak Egipton aurkitu. Froga paleontologikoak: fosilen bidez lortutako frogak, hau da, garaiko animalien eta landareen hondarrak aztertuz lortutakoak. Irudia: Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Placa_tect%C3%B3nica Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Alfred Wegener — Alemaniar meteorologo eta geofisikaria (1880–1930), 1912an kontinenteen jitoaren teoria proposatu zuen. Jitoaren teoria kontinenteen mugimendua adierazten du. Kontinente haiek duela 300 milioi urte Pangea izeneko superkontinente bat apurtu eta sakabanatu ziren
Ozeanoen Sorrera
Ozeanoak 4400-4200 Ma urteen artean sortu ziren DESKRIBAPEN LABURRA Lurra hozten hasi zenean, gainazalean zeuden lurrak eta atmosferak tenperatura nahikoa jaitsi zuten ua kondentsatzeko. Horrek lehenengo euriak ekarri zituen, ondorioz, lehen ozeano primitiboak sortu zituen. Euri etengabeek eta sumendien jarduerak ur-lasterren lurraren azala eraldatu zuten. Ozeanoek Lurraren tenperatura egonkortu zuten eta atmosferako gasen zikloa erregulatzeko funtsezko rola izan zuten. EBIDENTZIAK 7. Zirkoien minerala: 4.400 Ma inguruko zirkoiek erakusten dute ura egon zela lurraren gainazalean. 8. Isotopo oxigenoen azterketak: uretan sortutako arroketan oinarrituta, tenperatura baxuetan ura likido egoeran zegoela baieztatzen dute. 9. Datazio erradiometrikoa: uraren ziklo geologikoaren lehen aztarnak baieztatzen ditu. IRUDIA TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: John W. Valley Biografia laburra: John W. Valley (AEB, 1951) geokimikari estatubatuarra da, Wisconsin-Madison Unibertsitateko irakaslea. Bere lanek frogatu zuten ura eta, ondorioz, ozeanoak, espero zena baino askoz lehenago existitzen zirela frogatu zuen. Haren ikerketek Lurraren lehen bizitzaren inguruko hipotesiak aldatu zituzten. BIBLIOGRAFIA https://education.nationalgeographic.org/resource/todo-sobre-el-oceano/ https://geolodiaavila.com/2025/05/06/como-se-formaron-los-oceanos-el-problema-del-origen-del-agua-en-la-tierra/ https://en.wikipedia.org/wiki/John_W._Valley
Lehen anfibioen agerpena
DESKRIBAPENA Gaur egungo anfibioak, narrastiekin, hegaztiekin eta ugaztunekin batera, Tetrapoda superklasearen barruan daude (“lau hanka”), hau da, itsasoa utzi eta lurreko ingurunea konkistatu zuen ornodunen taldean. Lehen tetrapodo horiek anfibioak ziren eta duela 395 milioi urte eboluzionatu zuten Devoniar garaian hegats lobulatuko arrainetatik abiatuta, sarkopterigioak deiturikoak (Sarcopterygii klasea, “hegal haragitsuak”), horien artean zelakantoa eta egungo biriketako arrainak aurkitzen ditugularik. EBIDENTZIAK: Tiktaalik eta Acanthostega fosilak, analisi anatomiko konparatiboak eta Devoniar garaiko estratigrafia. BIBLIOGRAFIA https://allyouneedisbiology.wordpress.com/2015/05/07/evolucion-anfibios/ TEORIA/HIPOTESIA + IKERLARIA Jennifer A. Clack (1947–2020) — Erresuma Batuko paleontologoa, arrainetatik anfibioetara igarotzeko trantsizioan aditua. :
Mendikate modernoen altxatzea
Zenozoikoan, batez ere dinosauroak desagertu ondoren, mugimendu tektonikoak areagotu ziren, eta, ondorioz, mendikate moderno ugari igo ziren, hala nola Alpeak, Himalaia, Andeak edo Europako erliebe alpinoak. Orogenesi-prozesu horrek oraindik ere jarraitzen du eskualde askotan. Ebidentziek estratu tolestuak, alderantzizko faila aktiboak, metamorfismo elkartua eta zimendu-arroken datazio erradiometrikoak dituzte; analisi geodesikoek ere (GPS, jasotze modernoak) erakusten dute mendi batzuk milimetrotan hazten direla urteko.
Huroniar glaziazioa
Glaziazio huroniarra duela 2400 eta 2100 milioi urte bitartean hedatu zen. Erregistro geologikoaren glaziazio handienetako bat izan zen. Tenperatura nabarmen jaitsi zen, eta izotza ekuatore ingururaino hedatu zen. Fenomenoa Ozeanoen Oxigenazio Handiarekin lotuta dago: zianobakterioen fotosintesiak oxigenoa askatu eta metanoa degradatu zuen, berotegi-efektua ahulduz. Horrek izotz globalaren aroa eragin zuen. Hala ere, bizitza mikrobiarra ozeanoetan iraun zuen, eta glaziazioaren ondoren oxigenoaren igoerak eboluzio biologikoa sustatu zuen. https://es.wikipedia.org/wiki/Glaciaci%C3%B3n_huroniana Ebidentziak: Tillita zaharrenak (glaziazioaren aztarnak) Huron eskualdean (Kanada) eta Hegoafrikan aurkitu dira. Oxido bandadun burdin-formazioak (BIF) → atmosferako oxigenoaren igoeraren ondorioz sortuak. Teoria edo hipotesia: Ikertzailea: Paul F. Hoffman Paul F. Hoffman geologo ospetsua da, karbonato proterozoikoei eta plaken tektonikaren aplikazioari buruzko ikerketa aitzindariengatik ezaguna. Elur-bolaren Lurraren hipotesia garatzeagatik da ezagunagoa, glaziazio globalaren gertakariak gertaera ebolutibo eta tektonikoekin lotzen dituena.
Zelula eukariotoen sorrera
Data: 2.000 milioi urte (Ma) Izenburu laburra: Eukariotoen lehen agerpena. Duela 2.000 milioi urte inguru, Lurrean lehen eukarioto zelulak agertu ziren — hau da, nukleoa eta organulu espezializatuak dituzten zelulak. Aurretik existitzen ziren prokariotoak (bakterioak eta arkeoak) baino konplexuagoak ziren. Eboluzio hau funtsezkoa izan zen, izan ere, organismo plurizelularrak (landareak, animaliak eta onddoak) garatzeko oinarria izan baitzen. Eukariotoen jatorria azaltzeko endosimbiosiaren teoria proposatu zen: bakterio batzuk beste zelula batzuetan barneratu ziren eta elkarrekiko harreman onuragarria sortu zuten. Horrela, gaur egungo mitokondrioak eta kloroplastoak sortu ziren. Prozesu horrek energia-eraginkortasuna handitu eta metabolismo konplexuagoak ahalbidetu zituen, bizitzaren aniztasuna handituz. Ebidentziak: Bangiomorpha pubescens-en fosil mikroskopikoak (~ 1.600 Ma), ezagutzen den eukariotorik zaharrena. Proterozoiko ertaineko arroketako datazio erradiometrikoak. Teoria endosimbiotikoa (Lynn Margulis, 1967): Proposatzen du organuluak, hala nola mitokondriak eta kloroplastoak, zelula handi batek bakterio txikiagoak irentsi zituenean sortu zirela, eta biek harreman arekin, lankidetza horrek lehen zelula eukariotoak sortu zituen.
Primatuen eboluzioa
Hau primateen eboluzioa deskubritu zuten 25-7 Ma urteen inguruan. DESKRIBAPEN LABURRA Primateen lehen eboluzio-fase nagusiak gertatu ziren. Garai horretan, primateak zuzeneko aurrekoekin batera garatu ziren. Habitat tropikal eta subtropikaletan bizi ziren, zuhaitzetan bizitza egokituz. Eboluzio horrek giza eta primate modernoen oinarriak ezarri zituen. EBIDENTZIAK - Fosilak: Proconsul, Dryopithecus eta beste primate fosilen aurkikuntzak. - Antropologia fisikoa: hezurren analisiak primateen gorputz-egitura eta lokomozioaren eboluzioa azaltzen du. -Datazio erradiometrikoa eta paleontologia: fosilen adina 25–7 Ma bitartekoa dela baieztatzen du. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: Henry Fairfield Osborn Biografia laburra: Henry Fairfield Osborn (AEB, 1857–1935) paleontologo eta zoologo ospetsua izan zen. Haren ikerketek primaten eta mamiferoen eboluzioaren historia aztertu zuten. Osborn izan zen Miokozenoko primate fosilen lehen analisiak egiten, eta eboluzio linealak eta adaptazioak aztertzeko metodoak garatu zituen. Bere lanak primateen eta giza eboluzioaren ulermena hobetzeko oinarri izan ziren. BIBLIOGRAFIA https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Fairfield_Osborn https://www.britannica.com/biography/Henry-Fairfield-Osborn http://www.adeve.es/EHN125.pdf
Organismo anitzelularren sorrera
Orain dela 1.000 eta 800 milioi urte inguru gertatu zen DESKRBAPENA Epe honetan zehar lehen izaki anitzelularrak agertu ziren, zelula bakarreko arbasoetatik eboluzionatuta. Organismo horiei esker zelulen arteko elkarekintza eta funztio bereizketa garatu zen, bizitza konplexuaren hasiera markatuz eta geroago animalien eta landareen eboluziorako oinarria ezarriz. EBIDENTZIAK Arroka sedimentarioetan aurkitutako fosil mikroskopikoei esker Biomarkatzaile kimikoen bidez, adibidez, kolesterolaren antzeko molekulak PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA Lynn Margulis biologo estatubatuarra izan zen, endosinbiosiaren teoria garatu zuena. Teoria honen arabera, zelula eukariotoak mikroorganismo sinpleagoen arteko elkarbizitzatik sortu ziren. Haren lanak funtsezkoak izan ziren bizitza konplexuaren jatorria ulertzeko. BIBLIOGRAFIA https://earthobservatory.nasa.gov/ https://naturalhistory.si.edu/
Oxidazio handia(O2 atmosfe-rikoaren igoera)
Oxidazio handiaren gertaera orain dela 2.400 urte gertatu zen. DESKRIBAPENA Hau bakterioek fotosintesiaren ondorioz atmosferara askatzen zuten oxigenoaren ondorioz gertatu zen. Hasieran oxigenoa ozeanoetako burdinarekin erreakzionatu zuen, baina geroago atmosferan metatzen hasi zen. Honen ondorioz, Lurraren kimika eta bizitza baldintzak aldatu izan ziren. Horrekin batera, ozono-geruza sortzen hasi zen eta organismo anaerobio asko desagertuz joan ziren. EBIDENTZIAK 20. Banda gorridun burdin-arrokak: burdina eta oxigenoa elkartzean sortu ziren; oxigenoa atmosferan pilatzen hasi zela erakusten dute. 21. Sulfuroen isotopoen azterketak: sufrearen isotopoek erakusten dute Oxidazio Handia gertatu zela, hau da, oxigenoaren igoera. PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA James Lovelock zientzialari britaniarra, “Gaia Hipotesia” garatu zuen, Lurra sistema bizidun eta autorregulatzaile gisa azaltzen duena. Bere lanek atmosfera eta bizitzaren arteko harremanak ulertzen lagundu zuten. BIBLIOGRAFIA https://earthobservatory.nasa.gov/ https://naturalhistory.si.edu/
Atmosferako oxigenoaren pilaketa
Oxidazio Handia duela 2.400 milioi urte inguru gertatutako gertaera bat izan zen, lurreko atmosfera oxigenoz lehen aldiz betetzen hasi zenean. Aldaketa horren arrazoi nagusia zianobakterioen jarduera izan zen. Organismo horiek fotosintesia egiteko gai ziren, eta oxigenoa askatzen zuten hondakin gisa. Hasieran, oxigenoak ozeanoko mineralekin eta lurrazalarekin erreakzionatzen zuen, baina azkenean airean pilatzen hasi zen. Prozesu horrek konposizio atmosferikoa eraldatu zuen. Ebidentziak: Burdin-banda formakuntzak (BIF) Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Gran_Oxidaci%C3%B3n Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Preston Cloud geologoak proposatu zuen Oxidazio Handia zianobakterioek eragin zutela, eta fotosintesiaren bidez oxigenoa askatu zutela. Bere teoriaren arabera, oxigeno gehikuntzak Lurreko atmosfera eraldatu zuen eta bizitza konplexuagoa agertzea ahalbidetu zuen.
Gertaera honek lotura du atmosferako oxigeno pilaketarekin. Duela 2.400 milioi urte, bakterio batzuk (zianobakterioak) fotosintesia egiten hasi ziren. Horrek oxigenoa sortu , baina hasieran oxigenoa mineralekin batzen zen, burdina bezala, harrietan burdin geruzak eratuz.Erreakzionatzeko hainbeste burdina ez zegoenean, oxigenoa atmosferan pilatzen hasi zen, airea aldatuz eta oxigenoa behar duen bizitza ahalbidetuz.
Organismo aerobikoen sorrera
Duela 2.400 milioi urte inguru, Oxidazio Handia izeneko ekitaldian, lehen organismo aerobikoak sortu ziren, arnasketa zelularraren bidez energia sortzeko oxigenoa erabiltzeko gai zirenak. Aldaketa biologiko hori zianobakterioen fotosintesiak atmosferan sortutako oxigeno-igoeraren ondorio zuzena izan zen. Ebidentzia geologikoek, hala nola burdina bandeatuzko metaketek, oxigenoa pilatzen hasi zela eta ozeanoak zein atmosfera eraldatu zituela frogatzen dute. Hipotesi nagusiaren arabera, prokarioto anaerobiko batzuek mekanismoak garatu zituzten oxigenoa onartu eta aprobetxatzeko, izaki aerobikoak sortuz. ikertzailea (1953, AEB). AEB) geologo eta astrobiologoak ereduak proposatu zituen azaltzeko nola oxidazio atmosferikoaren prozesu horrek bizi-forma konplexuagoen bilakaera ahalbidetu zuen eta planetaren baldintzak modu itzulezinean aldatu zituen.
Ugaztunen dibertsifikazioa
Duela 65 milioi urte inguru, dinosauro ez-abiarioak desagertu ondoren, ugaztunek «erradiazio egokitzaile» azkar bati ekin zioten, forma txiki eta diskretuetatik tamaina, bizimodu eta habitat ugaritara eboluzionatuz. Horri esker, gaur egun ezagutzen diren lurreko eta uretako nitxo ekologiko ia guztiak okupatu zituzten, eta askotariko lokomozioa, dietak eta gorputz-egiturak garatu zituzten. Ebidentziak: erregistro fosilak ugaztunen dibertsitatea nabarmen handitu dela erakusten du, muga Kretaziko-Paleogenotik gutxira; azterketa funtzionalek erakusten dute gorputz-formak asko dibertsifikatu zirela Paleozenoan. Hipotesia: dinosauroen eta beste ornodun handi batzuen desagerpenak nitxo ekologiko ugari askatu zituen, ugaztunak azkar dibertsifikatzea ahalbidetuz; gainera, ingurumen-aldaketek eta Zenozoikoan habitat berriak irekitzeak ugaztunen bilakaera bizkortu zuten. Hipotesiaren egilea: Ildo horretako funtsezko lana John Alroy paleontologoak (Smithsonian Institution) argitaratu du. Ikerketa horrek «The Fossil Record of North American Mammals: Evidence for a Paleocene Evolutionary Radiation» izenekoak Paleozenoan ugaztunek izan duten gorakada masiboari buruzko datu estatistikoak ematen ditu. Bibliografia: https://www.britannica.com/science/Tertiary-Period/The-rise-of-mammals?utm_source=chatgpt.com https://gna.it.com/mammalian-diversification-evolution?utm_source=chatgpt.com
BIBLIOGRAFIA:https://www.usgs.gov/publications/initial-pulse-siberian-traps-sills-trigger-end-permian-mass-extinction https://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Wignall#Media
PERMIKOAREN DESAGERPENA
Permikoaren desagerpena, duela 252 milioi urte inguru gertatu zena, Lurreko hondamendi biologikorik handiena izan zen: ia itsas espezie guztiak eta lurreko espezie gehienak desagertu ziren. Lehen azaldu dugun bezala, Siberiako sumendien erupzio masiboek eragin zutela uste da, gas kantitate izugarriak askatu baitzituzten berotze globala, oxigeno falta eta azidifikazio ozeanikoa eraginez.
Ebidentzien artean daude karbono- eta sufre-maila handiko harkaitz-geruzak, sumendien errautsak, etendura malkartsudun depositu fosilak eta bat-bateko klima-aldaketa larria adierazten duten isotopo eraldatuak.
IKERLARIA: Paul Barry Wignall paleontologo eta sedimentologo britainiarra da. Itsas eremuko iraungipen masiboei buruz egindako ikerketagatik da ezaguna, batez ere lutita beltzen interpretazioaren bidez.
NARRASTIEN DIBERTSIFIKAZIOA
BIBLIOGRAFIA https://es.wikipedia.org/wiki/Robert_L._Carroll https://es.wikipedia.org/wiki/Reptilia
Lurrean narrastiak azkar dibertsifikatzen hasi ziren. Anfibioetatik eboluzionatu ziren eta arrautzak lurrean egoteko gaitasuna garatu zuten, ura utzita lurralde lehorretan bizitzeko aukera emanez. Horri esker, narrastiak hainbat inguruneetara egokitu ziren eta espezie berriak sortu ziren, Garai hau funtsezkoa izan zen lur bizidunen eboluzioan.
IKERLARIA:Robert L. Carroll (Kanada, 1938–2020) paleontologo eta ornodunen eboluzioaren aditu ospetsua izan zen. Bere lanek anfibioen eta narrastien arteko trantsizioa azaldu zuten, eta Lurraren bizitzaren historian gertatutako aldaketa nagusietako bat zela esan zuen.
EBIDENTZIAK:Fosil ugari: Dimetrodon, Edaphosaurus eta beste narrasti primitiboen hezurrak.Arrautza fosilak eta azalak: lurrean arrautzak jartzeko egokitzapena frogatzen dute.Datazio erradiometrikoa: fosilen adina 300–260 Ma bitartekoa dela baieztatzen du.
Haran eta ibai handien sorrera
Duela 2 milioi urte inguruan, klimaren hozte orokorrak eta tektonikaren mugimenduek Lurraren azalaren eraldaketa handiak eragin zituzten. Horren ondorioz, ibai sakonak eta haran zabalak eratu ziren, hala nola Nilo, Amazonas eta Yangtze ibaiaren lehen bertsioak. Ura eta izotza lurzorua higatuz ibar eta arroka egiturak zizelkatu zituzten. Prozesu honek paisaiaren egungo forma asko definitu zituen eta gizakiaren lehen asentamenduetarako ingurune egokiak sortu zituen.
Molekula organikoen sorrera
Izaki bizidun guztiak karbonoan oinarritutako molekula organikoz osatuta daude. Molekula hauek lehen zelulak baino lehenago agertu zirela uste da, duela 4.000 milioi urte. Zientzialariek proposatu zuten tximistek erreakzio kimikoak eragin zituztela hasierako atmosferan, amoniakoa, metanoa, ur-lurruna eta karbono dioxidoa bezalako gasak baitzeuden. Erreakzio horiek molekula organikoen "salda" sortuko zuten konposatu ez-organikoetatik abiatuta. 1953an, Stanley Millerrek eta Harold Ureyk esperimentu bat egin zuten hipotesi hori egiaztatzeko, gasen eta txinparta elektrikoen nahasketa bat erabiliz Lur primitiboaren baldintzak simulatzeko. Astebeteren ondoren, hainbat molekula organiko sinple lortzea lortu zuten, modu naturalean sor zitezkeela frogatuz. • Ebidentziak: Miller-Urey esperimentuak, konposatu organikoetan aberatsak diren meteoritoen analisiak, eta karbono-hondarrak arroka arkaikoetan. • Irudi proposatua: • Bibliografia: https://flexbooks.ck12.org/cbook/ck-12-conceptos-biologia/section/5.3/primary/lesson/las-primeras-mol%C3%A9culas-org%C3%A1nicas/ • Teoria/hipotesia eta ikerlaria: Stanley L. Miller (1930–2007) — Amerikako kimikariak Miller-Urey esperimentu ospetsua egin zuen, konposatu organikoen sorreraren prebiótiko baldintzak erakutsiz.
Lehen arrainen agerpena
ULehen arrainak orain dela 500 milioi urte sortu ziren. DESKRIBAPENA Kanbriar garaiaren amaieran eta Ordoviziar garaiaren hasiera lehen arrainak agertu ziren. Lehen espezie hauek hezur gabekoak ziren, baina pixkanaka maskor edo kartilagozko egiturak garatuz joan ziren. Arrainek bizitza itsas inguruneetan egiten zuten bereziki, baina geroago lurreko ornodunen arbasoak izan ziren. EBIDENTZIAK 67. Hainbat fosil aurkitu izan dira historian zehar, eta hainbat lekuetan ikusi ahal dira: 1. Kanadako Burgess Shale-n aztarnategian 2. Txinako Chengjiang aztarnategian 68. Hezurdura primitiboen aztarnetan ikusi ditzakegu PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA Louis Agassiz suitzar naturalista izan zen eta arrain fosilen azterketan eman zituen urte asko. Bere lanek ornodunen eboluzioa ulertzeko oinarriak ezarri zituen. BIBLIOGRAFIA https://naturalhistory.si.edu/ https://www.britannica.com/
Kambriar leherketa
Duela 541 milioi urte inguru, kanbriar garaiaren hasieran, bizitzaren historiako eraldaketa biologiko garrantzitsuenetako bat gertatu zen: animalia-filo moderno askoren agerpen leherkorra. Ekitaldi horretan, gorputz-egitura konplexuak (oskolak, eskeletoak, barne-sistema bereiziak) zituzten talde asko nahiko azkar dibertsifikatu ziren. Ebidentziak: Erregistro fosilak zati gogorrak — maskorrak, exoeskeletoak — dituzten espezieak bat-batean agertu direla erakusten du, eta horrek haien kontserbazioa hobetzen du. Kanbriarraren hasierako mozketa geologikoetan itsas organismoen aniztasun taxonomikoa handitzea. Aldaketa geokimikoak eta ingurumenekoak, hala nola oxigenoaren igoerak eta ioi metalikoen eskuragarritasuna, bizi-forma berriak ahalbidetu ahal izan zituztenak. Hipotesia: Eboluzioaren "boom" hori elkarrekin lotutako hainbat faktorek eragin zezaketela planteatzen da: metabolismo aktiboagoak ahalbidetu zituen oxigeno atmosferikoa eta ozeanikoa areagotzea; habitat berriak eskaintzen zituzten plataforma kontinental zabalak eta sakonera txikiko urak agertzea; berrikuntza genetikoak eta ekologikoak (gorputz-forma berriak ahalbidetu zituzten Hox geneak, esaterako) eta harraparien eta harrapakinen arteko lasterketa, aldaketa azkarrak eragin zituena. Ikertzaile nabarmena: Kanbriar leherketa landu duen paleobiologo eraginkorrenetako bat Simon Conway Morris da (Erresuma Batua, 1951n jaioa). Burgess Shaleren formazioaren fosilei buruzko ikerketek eta animalien eboluzio goiztiarrari buruzko bere analisiak lagundu dute ulertzen nola ezarri ziren funtsezko hainbat gorputz-plan eta zergatik gertaera hori inflexio-puntu bat den bizitzaren historian. Bibliografia: Britannica.com. evolution.berkeley.edu. bio.libretexts.org.
Giza jarduerak eragindako aldaketa geologikoak
Azkenengo 200 urteetan gertatu izan da DESKRIBAPENA Gizakiaren jarduerak (industria, deforestazioa, kutsadura, erregai fosilen erabilera...) Lurraren sisteman geologiko eta biologikoetan aldaketa handiak eragin ditu. CO₂ emisioek berotze globala sortu dute, eta espezie askoren desagerpena azkartu da. Horregatik, zientzialari askok egungo garaia Antropozenoa izendatu dute. EBIDENTZIAK 1)Karbono-isotopoen aldaketak erakutsi dute hori. 2)Plastikozko sedimentuak eta metal astunen pilaketak. PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA Paul Crutzen kimikari nederlandarra izan zen eta “Antropozenoa” terminoa sortu zuen. Ozono-geruzaren zuloari eta giza eragin klimatikoari buruzko ikerketengatik Nobel saria jaso zuen. BIBLIOGRAFIA https://www.sciencedaily.com/
Lurra oihan tropikal heze batez estalia zegoen. Zuhaitz handi hauek, hala nola Lepidodendron, Sigillaria eta Calamites, giro bero eta hezeetan hazi ziren. Landare hauen hondarrak ikatz-geruza handiak sortu zituen eta horregatik garaia “Karbonifero” izenez ezagutzen da. Baso hauek oxigeno-mailak handitu zituzten eta lurreko animalia ornodun eta intsektu erraldoien agerpena ahalbidetu zuten.
BIBLIOGRAFIA https://es.wikipedia.org/wiki/Charles_Lyell https://es.wikipedia.org/wiki/Bosque_de_carb%C3%B3n https://es.wikipedia.org/wiki/Carbon%C3%ADfero
BASO KARBONIFEROAK
IKERLARIA: Charles Lyell Charles Lyell (Erresuma Batua, 1797–1875) geologo ospetsua izan zen, geologia modernoaren aita bezala ezagutua. Bere Principles of Geology lanean azaldu zuen Lurraren paisaiak prozesu geologiko astiroen bidez aldatzen direla. Lehen aldiz azaldu zuen nola landareen hondarrak ikatz-geruzetan bihurtzen diren.
EBIDENTZIAK:
Ugalketa sexualaren sorrera
Ugalketa sexuala sorrera 1800 eta 1200 Ma urteen inguruan. DESKRIBAPEN LABURRA Duela 1.800 eta 1.200 milioi urte artean, ugalketa sexuala garatu zen lehen aldiz eukarioto zelulabakarretan. Aurretik, bizidun guztiak ugalketa asexuala erabiltzen zuten. Sexualitatearen agerpenak aniztasun genetikoa handitu zuen, ingurumenaren aldaketetara hobeto moldatzeko. Hori funtsezkoa izan zen landareen, animalien eta onddoen eboluziorako. EBIDENTZIAK Fosil mikroskopikoak: eukarioto zelulabakar konplexuen fosilak aurkitu dira garai horretako arroketan. Zelula-egituren analisia: mitosia eta meiosia egiteko egitura konplexuak identifikatu dira. IRUDIA TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: Lynn Margulis Biografia laburra: Lynn Margulis (AEB, 1938–2011) biologo eta eboluzioaren ikertzaile ospetsua izan zen. Endosinbiosiaren teoriaren egile nagusietako bat da, eta haren arabera, eukarioto zelulak bakterio ezberdinen elkarketatik sortu ziren. Margulisek proposatu zuen ugalketa sexuala eboluzioaren estrategia eraginkorra zela, ingurune aldakorretara egokitzeko. Bere lanek eboluzio biologikoaren ikuspegia aldatu zuten. BIBLIOGRAFIA https://es.wikipedia.org/wiki/Lynn_Margulis https://eu.wikipedia.org/wiki/Sexu-ugalketaren_eboluzio https://es.wikipedia.org/wiki/Reproducci%C3%B3n_sexual
Berotegi-efektua
Berotegi-efektuko gasek eragindako berotze globalak, gizakiak, batez ere erregai fosilak erretzean, botatzen dituenak, ez du atzera egiten. Izan ere, datozen bost urteetarako espero dena "tenperaturek maila errekorretan edo horietatik gertu jarraitzea" da, Munduko Meteorologia Erakundeak (MME) asteazken honetan aurkeztu duen txosten baten arabera. IPCCren ondorioen arabera, berotzea 1,5ºC-tik gorakoa bada, muturreko fenomenoak izango ditugu, hala nola ekaitz gogorrak, bero-bolada larriak, lehorte luzeagoak, euri-jasa handiagoak, etab. Gainera, txostenak dio 1,5ºC-tik gorako tenperaturak ere areagotu egiten duela inpaktu handiko gertaeren probabilitatea, hala nola basoen heriotza, karbono-iturri bihurtuko lituzkeena karbono-hustubide kritikoak Horrela jarraituz gero, Lurreko gizakion eta hainbat espezien biziraupena bukatuko litzateke. Horrela, bizia amaituko litzateke. https://www.manosunidas.org/observatorio/cambio-climatico/clima-futuro https://ciencia.nasa.gov/cambio-climatico/los-efectos-del-cambio-climatico/ https://www.pactomundial.org/noticia/como-sera-el-futuro-si-no-frenamos-el-cambio-climatico/
Lurreko kolonizazioa
DESKRIPENA: Lurreko kolonizazioa pixkanakako prozesu bat izan zen, duela 500 milioi urte inguru Lurreko bizitza eraldatu zuena. Lehorreko girora egokitzen lehenak onddoak izan ziren, eta materia organikoa deskonposatzen eta lurzoru emankorrak eratzen lagundu zuten. Gero, lehorreko landare primitiboak agertu ziren (goroldioak eta iratzeak, adibidez), ura atxikitzeko eta uretatik kanpo fotosintesia egiteko egiturak garatu zituztenak. Landare horiek habitat eta elikagai iturri berriak sortu zituzten, intsektuen eta beste animalia batzuen etorrera ahalbidetuz, lur lehorrean bizitzeko eboluzionatu zutenak. Denborarekin, landareen, onddoen eta intsektuen arteko elkarreraginak gero eta konplexuagoak eta askotarikoagoak ziren lurreko ekosistemak sortu zituen. EBIDENTZIAK: paleontologikoak (landareen fosilak, hala nola hepatikoak eta tetrapodoak), moldagarriak (egituren garapena, hala nola kutikulak eta sustraiak) eta biokimikoak (sinbiosia onddoekin). BIBLIOGRAFIA: https://geologicalmanblog.wordpress.com/2015/05/07/paleozoico/ IIKERLARIA + TEORIA: Keneth niklas eta David M. Raup aztertu duten lurreko kolonizazioak azaltzen du onddoek lurra nola prestatu zuten landareak lehorrean haz zitezen. Horri esker, intsektuak eta beste animalia batzuk iritsi ziren, lurreko ekosistemak eratuz.
Gainazalaren hoztea eta lurrazalaren sorrera
Lurraren gainazalaren hoztea eta lurrazalaren sorrera duela 4.400 milioi urte gertatu zen. DESKRIBAPENA Hasieran sortutako Lurra oso beroa zen, baina denbora igaro ahala, gainazala hoztuz joan zen. Hozte horrek lehenengo azal solidoaren sorrera eragin zuen, lurrazala deiturikoa. Momentu horretan lehen arroka magmatikoak agertu ziren, bereziki basaltoak eta granitoak. Aldi berean, ozeanoak sortuz joan ziren, ur prezipitazioen eta kondentsazioaren ondorioz. Lurrazala birsortzen eta aldatzen joan da urteak igaro ahala, barne beroaren eta meteoritoen talkei esker. EBIDENTZIAK 5. Australian dagoen Jack Hills-en zirkoi izeneko mineral txikiak aurkitu dira eta, hauek, Lurraren arroka zati zaharrenetarikoak eta orain dela 4.400milioi urte ingurukoak direla esaten da. Horrek erakusten du Lurraren gainazalak garai hartan hozten eta solidotzen hasi zela. 6. Zientzialari batzuk arroka zaharrak eta arroka horien isotopoak aztertzen dituzte, Lurraren garapena eta adina era hobeagoan ulertzeko. Isotopoek aztertzen dituzte, “ordulari natural” moduan funtzionatzen dute (zenbat eta isotopo gehiago deskonposatu, orduan eta denbora gehiago pasatu da). Azterketa hauei esker jakin izan dute lurrazalaren sorrera eta haren baldintzak aztertu ahal dituzte. PROPOSATUTAKO TEORIA ETA IKERTZAILEA Clari Cameron Patterson estatubatuar geokimikoa Lurraren adina eta bere hasierako historia zehazteko datazio errametrikoa erabili zuen ikertzailea izan zen. Berak egin zuen meteoritoen isotopoen azterketari esker, Lurraren adina 4.550 milioi urte ingurukoa dela ondorioztatu zuen, lan hau zintzia geologikoan oinarri sendoa ezarriz. BIBLIOGRAFIA https://www.usgs.gov/
DINOSAURIOEN DESAGERPENA
Orain dela 66 milioi urte gertatu zen.Chicxulub izeneko meteorito handi batek Yucatán penintsulan talka egin zuen. Horrek klima-aldaketa bortitzak eta espezieen %75aren desagerpena eragin zituen. Mezozoikoaren amaiera eta Kenozoikoaren hasiera markatu zituen. Iridioz aberatsak diren geruza geologikoen bidez. Chicxulub kraterraren aztarnen agerpenari esker, Mexikon aurkitu zirenak. Luis Walrer Alvarez fisikaria eta Nobel sariduna, bere semearekin batera meteoritoen hipotesia proposatu zuen. https://www.nasa.gov/ https://www.britannica.com/
PANGEAREN SORRERA
Pangea (aro paleozoikoaren amaieran eta aro mesozoikoaren hasieran existitu zen superkontinentea izan zen, planetatik azaleratutako lur gehienak biltzen zituena. Plaka tektonikoen mugimenduaren ondorioz sortu zen, duela 335 milioi urte inguru aurreko kontinente guztiak bakar batean batu zituena. Ondoren, duela 175 milioi urte inguru, apurtzen eta sakabanatzen hasi zen kontinenteen egungo egoerara iritsi arte, oraindik jarraitzen duen prozesu batean.
Ikerlaria: Alfred Wegener — Berak deriba kontinentalaren teoria egin zuen. Teoria hau deskribatzen zuen masa kontinetalen mugimendua beste batzuekin alderatuta, 1912an garatu zuen.
Ebidentziak: Estratigrafia, gaur egun bereizita dauden kontinenteetan antzeko flora eta faunaren fosilak, arroka-formazioen korrelazioa eta analisi paleomagnetikoak.
Bibliografia: https://es.wikipedia.org/wiki/Pangea https://es.wikipedia.org/wiki/Deriva_continental
Jitoaren teoria
Reddit-eko MapPornek 250 milioi urte barru Pangea Proximaren superkontinente hori nolakoa izango den aurreikusten du. Horrelakoa izango da Lurra 250 milioi urte barru, mapa honen arabera. Mapa honen arabera, lurreko masa gehiena batu egingo litzateke, uharte bezala Zeelanda Berria, Txukotka (gaur egungo Errusiako ipar-ekialdeko lurraldearen zati dena) eta Eskozia bezalako lekuak geratuko liratekeen arren. Erdian Indiako Ozeanoa zegoen, orain Indiako Itsasoa izango zena. Espainiari dagokionez, iparraldean geratuko litzateke. Portugal eta Frantziari itsatsita egoten jarraituko zuen, baina baita Italia, Maroko, Aljeria eta Tunisiari ere. Baina, jakina, hainbeste milioi urteren ondoren, ez da oso litekeena egungo muga politiko horiek irautea. Gainera, zientzialari batzuek uste dute ordurako bizitza, ezagutzen dugun bezala, ezinezkoa izango dela Lurrean, tenperatura izugarri igoko delako. https://www.elconfidencial.com/tecnologia/ciencia/2025-01-29/mapa-tierra-250-millones-anos-pangea-proxima_3807985/
Jarduera bolkaniko handia
Jarduera hauek duela 3000 Ma urte inguru gertatu ziren DESKRIBAPEN LABURRA Lurrak jarduera bolkaniko izugarri bizia izan zuen. Garai hartan, Lurraren barneko beroa gaur egungoa baino handiagoa zen, eta horrek magma fluxu handiak eta sumendi erraldoiak sortu zituen. Bolkanismo horrek atmosferara gas asko askatu zituen, eta horiek lehen atmosfera eratu zuten. Gainera, erupzio bolkanikoek lurrazal berria sortu zuten eta ozeanoen azpiko litosfera indartu zuten. EBIDENTZIA 1. Basalto zaharrenak: duela 3.000 Ma-ko bolkanismoaren aztarnak erakusten dituzte. 2. Pillow-lava egiturak: itsaspeko erupzioen ondoriozko harrien forma biribilak ditu. 3. Datazio erradiometrikoa: 3.000 Ma inguruko arroken adina zehazten du, garai hartako jarduera masiboarekin bat etorriz. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: Norman H. Sleep Biografia laburra: Norman H. Sleep (AEB, 1944) geofisikari eta planetologo ospetsua da, Stanford Unibertsitateko irakaslea. Lurraren barne-dinamikaren eta mantuko plumen azterketan aitzindaria izan da. Bere lanek erakutsi zuten Lurraren hasierako bero-fluxua gaur egungoa baino askoz handiagoa zela, eta horrek jarduera bolkaniko masibo eta jarraitua eragin zuela. BIBLIOGRAFIA https://eu.wikipedia.org/wiki/Bolkanismoa https://en.wikipedia.org/wiki/Norman_Sleep
Lurraren sorrera
Orain dela 4.600 milioi urte inguru, Eguzkiaren inguruan zegoen hauts eta gas-hodei erraldoitik (nebulosa protosolarra) sortu zen Lurra. DESKRIBAPENA Grabitatea dela eta, partikulek elkarri eutsi ziren eta denbora igaro ahala, gorputz handiagoak sortu ziren, planetesimalak deiturikoak. Planetesimal horiek talken eta fusioaren ondorioz, proto-Lurra sortu zen. Hasiera planeta oso berotuta zegoen, talkek eta material erradiaktiboen desintegrazioak bero handia sortzen zutelako. Azalean zeuden material astunak hondoratu egin ziren, eta arinak aldiz, kanpoko geruzetan kokatu ziren, barne-egitura diferentziatzea eraginez. Hádico garai honetan, nahiz eta atmofera eta ozeanoak ez existitu, Lurraren oinarriak ezarri ziren. EBIDENTZIAK 1. Datazio erradiometrikoa erabiliz, meteoritoetan eta Lurraren arroka zaharrenetan oinarritu ziren. 2. Ilargiaren arroka-laginak hartuz, Lurraren hasierako historiaren antzeko adina dutelako. PROPOSATUTAKO HIPOTESIA ETA AUTOREA Immanuel Kant filosofo alemaniar ospetsua izan zen. Hark, 1755an Nebulosa Hipotesia proposatu zuen, non esaten da Eguzki-sistema hauts eta gas-hodei handi batetik sortu zela, grabitateari esker. Hodei hori biraka hasi zen eta pixkanaka Eguzkia eta planetak osatuz joan ziren. Geroago, Pierre-Simon Laplace zientzialari frantsesak teoria hori garatu eta osatu zuen. Kant ezaguna da batez ere filosofoa zelako, baina, hipotesi honi esker , zientzialarien historian garrantzi handia izan zuen. BIBLIOGRAFIA https://www.sup.org/books/science/age-earth https://iopscience.iop.org/article/10.1086/375492 https://www.britannica.com/science/How-Was-Earth-Created
PANGEA ZATITZEA
Duela 252 milioi urte inguru, Lurrak bere historiako desagertze masiborik handiena jasan zuen, Permiko garaiaren amaieran. Itsas espezieen % 90 eta lehorrekoen % 70 desagertu zirela uste da. Gertaera honek Permikoaren eta Triasikoaren arteko muga ezarri zuen, eta planetako ekosistemak sakonki eraldatu zituen. Ozeanoak anoxiko bihurtu ziren (oxigenorik gabe) eta tenperatura globalak izugarri igo ziren, aurrekaririk gabeko kolapso biologikoa eraginez. Gertaera honek Mesozoikoan dinosauroak dibertsifikatzeko bidea ireki zuela uste da. Espezieen desagerpen malkartsua erakusten duten fosilak, Siberiako erupzioei lotutako sumendien errauts-geruzak, eta itsas sedimentuetako karbono-isotopoetan bat-bateko aldaketak. Traps siberiarren erupzioek gas kantitate izugarriak askatu zituzten (KEO, SOU eta metanoa), muturreko berotegi-efektua, ozeano-azidotzea eta oxigeno-galera sortuz itsasoetan. Inda Elkins-Tanton geozientifikoak (Arizonako Estatu Unibertsitatea) proposatu zuen magma Siberiako arroka karboniferoetan sartzeak krisi klimatiko eta biologiko globala eragin zuten gasak askatu zituela. https://eu.wikipedia.org/wiki/Extinci%C3%B3n_masiva_del_P%C3%A9rmico-Tri%C3%A1sico
Nekazaritzaren garapena
Nekazaritzaren garapena gutxi gorabehera orain dela 10.000 urte izan zen. DESKRIBAPEN LABURRA Gizakiak ehiztari izatetik nekazari izatera pasatu ziren, hau da, nekazaritza eta abeltzaintza garatzen hasi ziren. Prozesu hau Mesopotamian eta Ekialde Hurbilean hasi zen, non, ilarrak landatzen hasi ziren. Honek elikadura egonkorra eta herrixka iraunkorrak sortzea utzi zuen, eta zibilizazioen sorrera ekarri zuen. Orduan, giza populazioa handitu eta kultura konplexuen sorrera bultzatu zuen. EBIDENTZIAK 1)Landare domestikatuen fosilak: gari, garagar, eta lekaleak duela 10.000 urteko aztarnategietan aurkituta. 2) Tresna arkeologikoak: labanak, harrizko aitzurrak eta ABAR. 3) Etxebizitza iraunkorrak: buztinezko etxeak eta biltegiratze egiturak. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: V. Gordon Childe Biografia laburra: Vere Gordon Childe (Australiako arkeologoa, 1892–1957) “Iraultza Neolitikoaren” kontzeptua proposatu zuen. Childek azaldu zuen nola klima-aldaketek eta jendearen presioak gizakia nekazaritzara eraman zutela. BIBLIOGRAFIA https://es.wikipedia.org/wiki/Historia_de_la_agricultura https://es.wikipedia.org/wiki/Vere_Gordon_Childe
LOREDUN LANDAREEN SORRERA
Duela 130 eta 100 milioi urte inguru, Kretazeoaren goi-garaian, landare loratuak (angiospermak) lehen aldiz agertu ziren eta geroago lurreko ekosistema nagusiak bihurtu ziren. Landare talde honek garapen eredu erabat berriak ekarri zituen: loreak, haziak frutaren barruan, polinizazio animalien bidez; hori guztia habitat berrietan ugaltzea ahalbidetuz. Erregistro fosilek erakusten dutenez, garai hartan angiospermak modu absolutuan agertzen ziren, eta gero "abanzatu" bihurtzen ziren beste landare-talde tradizional batzuen aurrean. Ebidentziak: landare-loreen lehen itxurak erakusten dituzten aurkikuntza fosilak (adibidez, 130 Ma-ko Montsechia vidalii Espainian); eta angiospermen biologia eta morfologia aztertzen duten geobotanikako analisiak Hipotesia: Angiospermen arrakasta handia bere ugalketa-egitura berritzaileekin (lore barruko haziak + fruta) eta animalia-polinizatzaileekin (intsektuak, adibidez) izandako lankidetzagatik azal daiteke. Izan ere, intsektuen sistemak eraginkorragoak izan ziren ingurune aldakorretan, eta, ondorioz, beste landare-talde batzuk baino azkarrago hedatu ziren. Ikertzaile aipagarria: Sir Peter Crane (Erresuma Batua, 1954), "flowering plants" (angiospermen) delakoen jatorria eta lehen bilakaera aztertu dituen landare zientzialari ospetsua. Bibliografia: ambientum.com
Rodiniaren zatiketa
Duela 650 milioi urte inguru, Rodinia superkontinentea zatikatzen hasi zen rifting eta mugimendu tektonikoko prozesu gogorren ondorioz. Lurreko mantuaren barneko indarrek pitzadura eta ozeano berriak irekitzea eragin zuten, ehunka milioi urtez elkartuta egon ziren masa kontinentalak bereiziz. Ebidentzia geologikoek harri igneoen eta rift-gerrikoen hondarrak biltzen dituzte, baita desplazamendu kontinental dibergenteak adierazten dituzten datu paleomagnetikoak ere. Hipotesi nagusiaren arabera, zatiketa honek ozeano berriak sortu zituen, proto-Pazifikoa kasu, eta aldaketa klimatiko global handi bat eragin zuen, "Elur bola lurra" motako glaziazioetan amaitu zena. Prozesua luze eta zabal aztertu du Paul F. Hoffman geologo kanadarrak (1941ean jaioa), Harvardeko Unibertsitateko irakasle emerituak. Superkontinenteen dinamikaren eta Neoproterozoikoaren muturreko gertaera klimatikoen arteko lotura ikertu du. Bere teoriek Rodiniaren hausturak zirkulazio ozeanikoa nola aldatu zuen ulertzen laguntzen dute, baita bizitza multizelularraren ondorengo bilakaerarako agertokia prestatzen ere. Bibliografia: https://www.ecologiaverde.com/que-fue-rodinia-formacion-y-fragmentacion-4108.html https://es.hispanopedia.com/wiki/Rodinia
Columbia superkontinentea-ren sorrera
Superkontinente hau duela 2100-1800 Ma urteen artean sortu zen DESKRIBAPEN LABURRA Duela 2.100 eta 1.800 milioi urte artean, Lurraren kontinente txikiak elkartu egin ziren eta Columbia izeneko lehen superkontinente handia osatu zuten. Plaken tektonikaren ondorioz, subdukzio eta talka ugari gertatu ziren, eta horien bidez gaur egungo kontinenteen arrasto zaharrenak batu ziren. Gertaera honek Lurraren historia geologikoan mugarri garrantzitsua markatu zuen. EBIDENTZIAK 23. Zerrenda orogenoak: kolisio kontinentalen aztarnak, Columbia-ren eraikuntza prozesuaren lekuko. 24. Paleomagnetismoa: kontinenteen mugimendua eta posizioa garai hartan aztertzeko datu fidagarriak eman ditu. 25. Datazio erradiometrikoa: 1.900–1.800 Ma arteko fusio termiko eta metamorfismo orokorrak baieztatzen dituzte. TEORIA PROPOSATU ZUEN IKERLARIA: John J. W. Rogers Biografia laburra: John J. W. Rogers (AEB, 1937–2011) geologo eta plaken tektonikako aditu ospetsua izan zen. Bere ikerketek kontinenteen mugimenduaren historia aztertu zuten, eta bera izan zen Columbia superkontinentearen kontzeptua proposatu zuen lehenetakoa. Rogers-ek proposatu zuen kontinenteen fusio hau Lurraren bilakaera geokimikoan eta klimaren aldaketetan erabakigarria izan zela. Bere lanak funtsezkoak izan dira superkontinenteen zikloa ulertzeko. BIBLIOGRAFIA https://es.wikipedia.org/wiki/Columbia_(supercontinente) https://es.wikipedia.org/wiki/John_Rogers
DINOSAURIOEN AGERPENA
Orain dela 230 miloi urte agertu ziren lehen dinosauroak.Triasiko garaian lehen dinosauroak agertu ziren, ornodun narrasti handi eta lurtarrak. Hasieran espezie txiki eta bi oinezkoak ziren, baina denborarekin talde anitzetan eboluzionatu zuten. Dinosauroek Mezozoiko osoan zehar nagusitasuna izan zuten ekosistemetan. Fosilen bidez: Argentina, AEB eta Afrikako lekuetan lehen dinosauro fosilak erakusten dute dinosauroak garai hartan existitzen zirela. Estratigrafia eta paleomagnetismoa: Arroka-geruzak eta Lurraren eremu magnetikoaren aldaketak aztertuz, zientzialariek dinosauroak noiz agertu ziren eta nola banatu ziren jakin dezakete. Richard Owen anatomiko irakasle britaniarra izan zen ta “Dinosauria” terminoa sortu zuen 1842an. https://www.britannica.com/ https://www.nhm.ac.uk/