Ola mo kréyòl sòti?

Ola mo kréyòl sòti?

Bayalé

Dabòpouyonn “kréyòl“ sé on mo ki sòti adan pòwtigè « criollo ». Moun sèvi èvè-y pou palé on bèt, on plant, on moun ki lévé adan on sosyété kréyòl. On sosyété kréyòl kivédi on kòté la té ni lèsklavaj é lakolonizasyon kifè plizyè pèp mélé. Plizyè lang lyanné osi é kréyòl vwè jou. Kidonk sé mo-la ni diféran souch. Ni lang a Mérendyen ki té ka rèsté la dépi V syèk avan J-C. Ni lang a Léwòp (fransé, anglé, pannyòl…) padavwa sé sé éwopéyen-la ki kolonizé Lakarayib. Sé afriken-la pòté lang a yo osi (yoruba, lingala, kikongo …) lè kolon chayé yo dépi Lafrik jous an Karayib-la pou sèvi zèsklav. Apré labolisyon a lèsklavaj, 1848, moun ki sòti an End rivé pou travay adan sé chan kann-la é yo menné lang é kilti a yo (hindi, tamoul…).

KAT

Souch mérendyen

Sé on mo mérendyen pou bay lavwa si on modèl pòm kannèl. Ni plizyé : kachiman blan , kachiman wouj é kachiman a chyen . Fwi-lasa bon pou swen kò-la lè moun ni maldan, maltèt, lagrip. Ban an ay pran déotwa fèy a kachiman pou fè on dité davwa tèt an mwen ka fè mwen mal.

Sé on mo mérendyen moun ka sèvi pou palé si on ti kaz senp senp senp. Yo pa ka sèvi lontan èvè-y. Yo ka fè-y on koté yo la ka travay. Lè péyizan-la fin travay , i ka pozé anba on joupa, an fon a zayann-la.

KACHIMAN

AJOUPAJOUPA

Souch : Fransé

Mo-lasa sòti an lang fwansé piplis an nòwman “kalimachon” ki fè “calimaçon”. I ka bay lavwa si on tibèt mòl ki ni on karapas. Mo nòwman-la ka sèvi osi an fransé pou on modèl lèskalyé. An kréyòl, kalmason sé on kanklo, tibèt-la. Joris pa ka maché vit. I kon on mòlòkòy . Ou té ké di on kalmason.

Mo-lasa sé mofwazaj a on mo fwansé “harde”. Moun ka sèvi èvè-y pou bay lavwa si on vyé lenj, on lenj sal, taché, chiré. Ou pé di mwen jòdla sé rad-lasa Nael mèt si-y , i ka sanm on sdf.

Mo-lasa sòti an vyé nòwman “marcou”. Yo ka sèvi èvè-y pou palé si on mal chat. An kréyòl sé menm biten-la. Nou ka di piplis on makou-chat.An vwè on gwo makou-chat kouri dèyè on sourit .

RAD

KALMASON

MAKOU-CHAT

Souch : Anglé é Pannyòl

Mo-lasa sòti an lang anglé “chewing-gum”. Sé on biten sikré oben frèch moun ka maché. An kréyòl, nou ka sévi èvè mo-la pou sik-la nou ka maché la. Nou ka kriyé-y osi chiklèt. I ti ni ondòt sans. I ka sèvi pou dékri on moun ka pann si ondòt. Ka ou ka maché la? On chingòm?

Sé on mo ki sòti adan lang anglé “job”. I vé di fè on travay ki pa déklaré, on travay san kontra. An touvé on gyòb . An ké ay koupé zèb pou fè on ti lajan .

“Mawon” sòti an lang pannyòl, “cimarrón”. Sé on mo ka bay lavwa si on moun ki channda si on bitasyon antan a lèsklavaj. Pasi Tibou, an bwa-la, té ni on gran kan a nèg-mawon, kan Kellers. Yonndé zèsklav ki té foukan, té kay la pou trapé libèté a yo.

NÈG-MAWON

GYÒB

CHINGÒM

Souch : Lang Lafrik

Mo-lasa sòti adan kikongo é lingala. I ka bay lavwa si on lajòl oben on moun ki pa ni libèté a-y. An kréyòl, on moun boloko sé on gòlbo, on bosal, on béchibwa. I ni lèd mannyè. Misyé sòti lakanpangn! I kon on boloko!

Sé on mo ki sòti adan lang hausa é lingala (Bénin, Cameroun, Niger, Congo). Adan sé lang-lasa, “agoulou” sé on rapas oben zafè manjé onlo é vit. Kifè, an kréyòl on agoulou sé on moun ka manjé anlo. Nou pé kriyé-y osi zawa. Mo-la ka dézinyé osi on gwo pen plen èvè vyann é sòs. Misyé ka manjé onlo, ka varé manjé. Sé on agoulou! We have thousands and thousands of stories. ⅔ of our conversationsare stories.

AGOULOU

BOLOKO

"Kréyòl sé on soup a kongo" Kan'nida

LGT F. PROTO Òktòb 2025