Charla PALAS

Linguaxe e alimentación: Fitos, sinais de alarma e recomendacións

en nenxs de 0-6 anos

Cristina Fdez Barros

Sobre min

• Diplomatura en logopedia
• Máster en atención temperá
• Pos-graduação en disfagias orofaringeas
• Especialización en motricidade orofacial
• Máster en neurologopedia

Experiencia en infancia e idade adulta. Traballo a nivel público e privado.

Eixos

- Linguaxe

- Alimentación

LINGUAXE

Capacidade para expresarse e comunicarse cos demais

Estimulación

Sinais alarma

Recomendacións

FITOS

Accións encamiñadas a mellorar aspectos específicos.

Manifestacións inusuais, carencias ou progresos lentificados no desenvolvemento.

Comportamentos ou destrezas observadas durante o desenvolvemento.

Consellos para evitar dificultades ou alteracións no desenvolvemento

Selectividade alimentaria

Conducta alimentaria baseada no consumo limitado, ou rexeitamento en base a características dos alimentos

Abordaxe

Peculiaridades

Selectividade alimentaria

Alimentación

Elaborar plan de alimentación para traballar sobre a selectividade alimentaria.

Persoas con certas patoloxías poden presentar diferenzas á hora de alimentarse.

Coñecer o desenvolvemento da alimentación dende o inicio.

Definición e características da mesma.

LINGUAXE

Definicións relevantes

Capacidade innata que ten o ser humano para expresarse e comunicarse a través de diversos sistemas de signos, tanto orais como escritos ou xestuais.

Definición segundo diferentes autores

Compoñentes da linguaxe

Variables no proceso de adquisición da linguaxe

COMPOÑENTES DA LINGUAXE

Fonética/fonoloxía

Morfosintaxe

Semántica

Pragmática

Área referida aos sons da linguaxe e á sñua estruturación para transmitir significados.

Área de descrición da estrutura interna das palabras e das regras de combinación das mesmas para formar oracións.

Área que se corresponde co significado das palabras e a relación entre elas.

Área de uso da linguaxe, referente ao funcionamento en contextos sociais, situacionais e comunicativos.

VARIABLES DE ADQUISICIÓN DA LINGUAXE

Maduración psíquica

Contexto sociocultural

Maduración neurofisiolóxica

- Estrutura cognitiva

- Sistema Nervioso Central - Aparello fonador

- Estimulación recibida en contexto natural

- Función simbólica

FITOS DO DESENVOLVEMENTO

Cada persoa é un ente único aínda que se establece unha serie de criterios estatísticos para considerar dita "normalidade".

Cando falamos de desenvolvemento típico, falamos do que a maioría dxs nenxs fan dentro dun periodo de tempo.

Desenvolvemento típico da linguaxe

Etapa verbal ou lingüística

Etapa prelingüística

Etapa prelingüística

4-8 MESES

8- 12 MESES

0-4 MESES

Etapa verbal ou lingüística

12- 18 meses

3 a 4 anos

18- 24 meses

4 a 5 anos

5 a 6 anos

24- 30 meses

30- 36 meses

SINAIS DE ALARMA

ETAPA PRELINGÜÍSTICA

ETAPA VERBAL

INFO EXTRA

Recomendacións

Chupete/biberón

Relación entre linguaxe e LE

Comunicación

Uso de pantallas

Implicacións no densenvolvemento craniofacial.

Tipo de interacción coas/os nenas/os para mellorar linguaxe.

Implicacións para a linguaxe pola exposición temperá ás pantallas.

Importancia da linguaxe correcta para a adquisición da lectoescritura.

+ Info

+ Info

+ Info

+ Info

ESTIMULACIÓN DA LINGUAXE

Relevancia da estimulación da linguaxe

Accións concretas para a estimulación

PAUTAS DE ESTIMULACIÓN

Falar moito co bebé aínda que non nos comprenda.

Dar modelos de linguaxe correctos, non corrección das súas emisións.

Axudarlle a facer peticións pero sen falar por el/ela.

Usar linguaxe sinxelo e claro, con moitos referentes.

Introducirse no xogo da/o nena/o, de forma que se favoreza o diálogo.

Animar/motivar a que se comunique, aínda que deba mellorar aspectos.

Usar os estímulos presentes no entorno para favorecer situacións comunicativas.

Usar contos tanto con imaxes como con letra para mellorar aspectos da linguaxe e asociados.

PAUTAS DE ESTIMULACIÓN

Uso de xogos como o teléfono de xoguete para crear situacións comunicativas.

Potenciar o xogo simbólico e tarefas de atención compartida.

Comentar en voz alta o que se fai pode axudar a que a/o nena/o tome modelos correctos para a súa fala.

Recompensar os esforzos na comunicación con eloxios.

Usar xoguetes "para dúas persoas", ou con elementos cos que precise axuda.

Favorecer a imitación: patróns motores, fonéticos, etc.

Usar a música, as adiviñas, os xogos de palabras, os versos ou os trabalinguas para mellorar a linguaxe.

Sorprendela/o con actividades e obxectos novos para aumentar os intercambios comunicativos.

SELECTIVIDADE ALIMENTARIA

O proceso de alimentación

Peculiaridades

Conducta alimentaria baseada no consumo limitado, ou o rexeitamento en base a características dos alimentos.

Definición e características

Abordaxe da selectividade alimentaria

ALIMENTACIÓN- NUTRICIÓN

FUNCIÓNS RELACIONADAS

Varias funcións orofaciais están relacionadas coa alimentación.

Termos interconectados. Ambas funcións necesarias para a persoa.

DESENVOLVEMENTO DA ALIMENTACIÓN

LACTANCIA EXCLUSIVA (0-6 meses)

16 semanas

ALIMENTACIÓN SÓLIDA

arredor 12 meses

Aparición reflexo deglutición.

20 semanas

Transición

Aparición reflexo succión.

32 semanas

INICIO ALIMENTACIÓN COMPLEMENTARIA

alimentos de risco!!!!

Coordinación entre reflexo de deglutición e de succión.

dende 6 meses

40 semanas

As alteracións na alimentación poden aparecer dende o nacemento ou nalgunha das demais etapas, condicionando a nutrición e crecemento das/os nenas/os.

Co parto, coordinación dos dous anteriores reflexos, coa respiración.

Desenvolvemento extrauterino do sistema sensoriomotor oral

Recén nada/o

1- 3 mes

3- 6 mes

6- 9 mes

9- 12 mes

12- 15 mes

15- 18 mes

18- 24 mes

CRONOLOXÍA DE INTRODUCCIÓN DE ALIMENTOS

A PARTIR DE 6 MESES

8 MESES

9 MESES

10:00

11 MESES

12 MESES

12:00

18 MESES

INFO EXTRA

PECULIARIDADES DE ALIMENTACIÓN

Dificultade para estar sentado durante a comida ou para concentrarse na tarefa de comer.

Rixidez ante deteminados tipos de alimentos.

Reaccións negativas a certas texturas, sabores, olores ou aspectos visuais dos alimentos

Dificultades para regular o seu comportamento durante as comidas.

Dificultades para mastigar, tragar ou coordinar o uso dos utensilios.

Obsesións con certo tipo de alimentos, incluso por marcas.

Falta de control con determinados alimentos.

Rutinas específicas durante as comidas ou na preparación de alimentos.

SELECTIVIDADE ALIMENTARIA

Tamén coñecida como restricción dietética selectiva.Refírese aos hábitos alimenticios restrinxidos que inclúen o rexeitamento alimentario ou a eliminación de certos alimentos, así como a falta de variedade n a dieta. Non só afecta á saúde nutricional, tamén pode xerar preocupación no ámbito familiar e social.

CAUSAS E CONSECUENCIAS

CONSECUENCIAS

CAUSAS

Aféctase a saúde física e o benestar emocional e social.

Aínda se está investigando pero existen teorías que intentan explicar esta alimentación selectiva.

CARACTERÍSTICAS DA SELECTIVIDADE ALIMENTARIA

Inxesta restrinxida a poucos alimentos.

Rexeitamento a engadir novos alimentos.

Alimentación en determinados entornos.

10:00

Negación a tomar alimentos seguindo criterios determinados.

Rabietas durante as comidas.

12:00

Aversión a texturas, cores ou sabores.

ABORDAXE DA SELECTIVIDADE ALIMENTARIA

Adaptación do entorno para que se sinta cómoda/o.

Avaliar o caso cun perfil sensorial definido.

Avaliación do funcionamento oromotor.

Establecemento de rutinas predecibles de alimentación.

Traballo multidisciplinar.

Reforzamento positivo.

Traballo similar en diferentes ambientes e con diferentes axentes.

Exposición gradual a novos alimentos.

CONCLUSIÓNS

A linguaxe ten moitas variacións pero hai fitos que todas as persoas deben alcanzar.

A estimulación da linguaxe dende a familia será de vital importancia.

Debemos identificar os sinais de alarma para poder actuar.

Moitas persoas presentan selectividade alimentaria.

Se non se intervén sobre as dificultades, na linguaxe, pode implicar alteracións noutras aprendizaxes.

A abordaxe da selectividade alimentaria é un piar fundamental da intervención.

¡MoitasGrazas!

A logopedia é oír unha bágoa,articular unha emoción, vocalizar un desexo, ler a alma, escribir un sorriso.

latexologopedia@gmail.com

- Ruidos guturais e choro vocálico- Sons de pracer e desagrado - Sorriso, berros e "arrullos" - Sons guturais e bilabiais - Mira obxectos distantes - Segue obxectos coa mirada - Maior vocalización - Movementos de lingua-labios- mandíbula - Abre boca ante alimento -Sorrí ante persoas coñecidas -Balbuceo cando está só

1 mes

2 mes

3 mes

4 mes

• SUCCIÓN- acto de succionar para obter leite durante a lactancia. Vital para a supervivencia.
• DEGLUTICIÓN- proceso polo que os alimentos e a saliva se trasladan dende boca a estómago.
• MASTIGACIÓN- proceso de triturado dos alimentos para deglutilos.

ETAPA ESCOLAR

- Avanza na adquisición de aprendizaxes non só de tipo lingüístico. - Pode falar de feitos alleos ao momento. - Pode recordar detalles. - Pode anticiparse ao que ocurrirá.

CARACTERÍSTICAS

DEFINICIÓN

CAUSAS E CONSECUENCIAS

- Non sinala para facer peticións nin para mostrar. - Non comprende ordes sinxelas nin o NON. - Non produce palabras con significado. - Non usa telefrase. - Non usa o NON. - Non acepta dieta sólida nin mastica. - Non usa xogo simbólico. - Non constrúe frases de 2-3 elementos. - Non aumenta o vocabulario. - Non lle interesan contos, explicacións, etc.

- Non emprega verbos. - Non fai preguntas. - Non controla babeo. - Non realiza xogo imaxinativo. - Non ten un bo repertorio semántico nin expresivo nin comprensivo. - Non aumenta a lonxitude dos enunciados. - Non articula ben os sons da fala. - Dificultades a nivel social. - Hiperfoco e intereses restrictivos.

- Aumenta comprensión vocabulario- Intenta imitación oral - Presenza discriminación auditiva - Intenta imitar movementos estruturas - Responde ante o nome - Vocaliza ante o espello - Pode aparecer a 1ª palabra - Incremento de palabras e comprensión en aumento

9 mes

10-11 mes

12 mes

IMPORTANTE DERIVAR E TRATAR A TEMPO

Ter en conta a individualidade dentro duns parámetros evolutivos de referencia. Ter en conta que a prevención é o mellor tratamento.

Acción consciente de intercambiar información co fin de transmitir ou recibir información. Inclúe ton de voz, xestos, postura, expresión da personalidade, sentimentos, estado de ánimo, expresión facial, etc.

Comunicación

Acto de comunicación utilizando a linguaxe. É a facultade de expresar ideas, pensamentos ou sentimentos a través de palabras.Que unha persoa fale non implica que se estea comunicando, nin tampouco que se comunique de forma efectiva.

Fala

Sistema de comunicación verbal e escrito, dotado de convencións e regras gramaticais, enpregado por diferentes comunidades humanas co fin de comunicarse entre os diferentes membros da mesma comunidade.

Lingua

Impacto no desenvolvemento madurativo

Deficiencias de nutrientes esenciais

Problemas gastrointestinais

INDICACIÓNS XERAIS

• Retirada precoz para evitar alteracións no crecemento craniofacial.
• Mantemento prolongado produce alteracións a nivel muscular.
• Articulación compensada.
• Retirada total aos 24 meses; mellor en torno aos 18 meses.

• Placer e seguridade en momentos de tensión.
• Calma o choro.
• Prevén outros hábitos suctorios lesivos.
• Sensación de maior cantidade de alimento por biberón que por taza/vaso.

• Bábase frecuentemente por non conseguir controlar varias tarefas simultaneamente.

• Aliméntase pola culler e polo vaso, con pequenas axudas.
• Aceptación de alimentos con diferentes sabores, texturas e consistencias con posibilidade de manipular (importante para a integración sensorial).

- Non hai sorriso social nin contacto visual.- Non reacciona ante o son e as voces. - Non ten bo reflexo suctorio. - Non emite ningún son. - Non fai imitación. - Non responde aos cambios de entonación da voz da persoa adulta. - Non aparece balbuceo. - Non se volve ante os sons. - Non se xira ante o seu nome. - Non ten intencionalidade comunicativa. - Non comprende palabras de uso cotián.

• Frequente exploração oral (mãos, objectos,…) fundamental para a

sensibilidade, a estereognosia e a propriocepción orais, envoltas nadiversificación alimentaria e na fala.

• Inícianse os movementos de supraversión, infraversión e lateralizacción da lingua.

• Aparición dos primeiros dentes.
• Bábase moito.
• Participación do labio superior na retirada do alimento na culler.
• Integración do reflexo de morder na mastigación.
• Gradual disociación dos movementos da mandíbula.

ALIMENTACIÓN COMPLETA E SAUDABLE

IOGUR NATURAL+ QUEIXO FRESCO (anacos)

- O uso temperán das pantallas diminúe o tempo de interacción cara a cara. - Pode provocar menos vocabulario e frases máis simples. - Relaciónase con maior risco de retraso na fala. - A exposición prolongada afecta tamén á atención e á capacidade de escoita. - O que realmente favorece a linguaxe é o xogo, a conversa e a lectura compartida con persoas reais.

ETAPA HOLOFRÁSICA

-Comeza usando unha única palabra como frase ata conseguir secuencia de 2 palabras.- Adoitan ser palabras con significado, non usan palabras función. - Repertorio de máis de 20 palabras no final desta etapa. - Sinala para facer peticións e mostrar obxectos.

OVO (introduc. progresiva alimentos)

Xestos e movementos aprendidos. Todas as demais linguaxes (oral, plástica, musical, etc.) desenvólvense a partir da corporal.

EXPRESIÓN CORPORAL

Facilita a representación do que van coñecendo a través das experiencias do entorno e do seu mundo interior.

EXPRESIÓN PLÁSTICA

Potencia a sensibilización audioperceptiva e a coordinación dos diferentes movementos motrices.

EXPRESIÓN MUSICAL

• Disociación gradual dos movementos orais.
• Movementos rítmicos de abertura e peche da boca.
• Retracción e protrusión lingual.

Acción de comer todo o que nos fai perder a sensación de fame; introducir os alimentos no tracto dixestivo.

ALIMENTACIÓN

Proceso biolóxico realizado dentro do organismo no que se aproveitan os nutrientes dos alimentos inxeridos.

NUTRICIÓN

VS

• Aumenta balbuceo adquirindo variacións tonais
• Coordinación ollo-man; sostén obxectos
• Linguaxe xestual expresiva (miradas, xestos a nivel facial)
• Comprensión de xestos dxs adultxs
• Ensaia para comezar a falar
• Escóitase a sí mesmx
• Moito máis balbuceo e moi variado
• Imita movementos rítmicos a nivel motor (palmitas/ daba-daba)
• Entende palabras
• Quere imitar

5 mes

6 mes

7 mes

8 mes

• Perfeccionamento das capacidades miofuncionais orais.
• Mastiga e bebe autonomamente de forma adecuada.
• Acepta dúas texturas na boca.

- O dominio da oralidade facilita aprender a ler e escribir. - A linguaxe oral axuda a comprender e organizar as ideas, e enriquece o vocabulario. - A conciencia fonolóxica ten a base na articulación, que fortalece a conciencia dos sons (rimas, sílabas, palabras). - A comprensión da linguaxe oral, prepara o camiño para a lectura comprensiva e a escritura correcta.

Recomendación OMS

Lactancia materna exclusiva ata 6 meses e prolongar ata mínimo os 2 anos en combinación con outros alimentos.

Problemas gastrointestinais

Dificultades oromotoras

Diferenzas no procesamento sensorial

ETAPA DO POR QUE?

- Control singular/plural. - Máis preposicións. - Máis pronomes. - Frases coordinadas. - Aparecen sobrexeralizacións ou sobrerregularizacións. - Isto supón máis erros = regras sintácticas.

ETAPA DOS 4 ANOS

- Vocabulario en aumento. - Menos erros en elementos lingüísticos. - Conxunción "porque". - Moitos adverbios. - Pide cousas de forma indirecta. - Crea roles imaxinarios.

BABY LED WEANING (BLW)

A/O bebé dirixe o proceso de destete e introducción de alimentos. Colle por si mesmx a comida que se pon ao seu alcance, decidindo que comer e canta cantidade.Debe sentarse á mesa e ofrecerlle os mesmos alimentos (de consistencia branda) ou tamén pode combinarse con cremas e purés.

VANTAXES:

• Favorece a alimentación en termos de fame e saciedade.
• Favorece habilidades motoras máis complexas.

INCONVENIENTES:

• Hai que vixiar que a inxesta de nutrientes sexa a adecuada.
• Pódense producir atragoamentos máís facilmente.

• Inícianse os movementos rotatorios da mastigación.

• Movementos máis activos da lingua e da mandíbula.
• Maior amplitude dos movementos da lingua.
• Mellor control da baba (con tendencia para diminuír coa adquisición da

marcha).

• Bebe polo vaso.
• Come galleta e pan só, facendo um previo recñecemento táctil dos

alimentos.

- Non responder por elas/es.- Importancia de comunicación respetuosa. - Ser exemplo de comunicación e emprego da linguaxe. -Potenciar a comunicación con xestos, expresións faciais, etc.

- Usar vocablos correctos, pero non corrixir as alteracións articulatorias.- Dar modelos para que poidan repetir. - Buscar situacións comunicativas nas que se poida interaccionar coas/os nenas/os. - Darlle tempo para comunicarse.

• Reflexos orais menos activos e tenden a estar integrados ao 4º mes.
• Formación e individualización do ápex da língua (movementos ascendentes e

descendentes).

• Maior disociación entre succión e deglutición.
• As competencias motoras orais e globais facilitan a introducción da culler (4º mes).

PEIXE BRANCO/ PEIXE AZUL

FASE AUMENTO VOCABULARIO

- Aumento do vocabulario ata 1300 palabras.- Escolle obxectos por atributos. - Executa ordes de dificultade crecente. - Comeza uso de pronomes. - Usa determinantes e negativas. - Fai preguntas QUE/QUEN.

ETAPA SINTÁCTICA

- Combinación de 2-3 palabras. - Expresarán intención e acción. - Usará sustantivos, verbos e adxectivos. - No final da etapa: repertorio aprox. 300 palabras. - Pode responder a preguntas SI/NON (xestual ou verbal).

EVITAR/ PALIAR

FAVORECER

- Dificultades para a comunicación. - Retrasos no desenvolvemento da linguaxe. - Illamento social. - Situacións de fracaso escolar.

- Autonomía persoal e social. - Aumento de vocabulario e estruturas correctas para a comunicación. - Mellorar procesos de interacción entre iguais e persoas adultas. - Detección temperá de dificultades.

Ritmo máis lento de adquisición dalgún dos compoñentes da linguaxe. Mellor pronóstico. Necesaria estimulación para alcanzar obxectivos.

RETRASO

Asincronía entre os diferentes compoñentes da linguaxe. Peor pronóstico. Necesaria intervención especializada.

TRASTORNO

VS

PURÉS DE VERDURA+ CARNE

EMBUTIDO LEGUMES FROITAS VARIADAS

• Reflexos Orais Presentes.
• Pseudo-retrognatia.
• Discrimina diferentes estímulos oro-gustativos e mostra preferencia polo dóce.
• Movementos orais non disociados.

• Tenta comer só coa man e coa culler.
• Bebe só polo vaso pero derrama.
• Mastiga ben alimentos que non sexam moi duros.
• Aínda pode presentar dificultades na mistura de texturas dos alimentos.
• Lateraliza os alimentos coa lingua eficazmente.
• Bábase en situacións de esforzo.

A linguaxe é un medio de xeración do pensamento e tamén a fonte deste. A linguaxe regula, coordina, establece e facilita outras formas de comportamento.

Luria

Proceso innato dos seres humanos arraigado na súa estrutura cerebral e na súa facultade cognitiva única. Esta capacidade recibiría o nome de "gramática universal".

Chomsky

Proceso de interacción social que xurde de maneira social, egocéntrica e interiorizada para expresar pensamentos, ideas e emocións.

Vigotsky

FASE DE MELLORA SINTÁCTICA

- Discrimina mellor os fonemas.- Frases de 3-4 palabras. - Primeiras preposicións. - Fala comprensible para persoas alleas á familia. - Palabras de cortesía: GRAZAS/POR FAVOR.

NON OFRECER ANTES DOS 5 ANOS:

• Salchichas; ter coidado con xamón serrano.
• Froitos secos
• Uvas
• Caramelos, lacasitos ou dóces duros
• Flocos de millo
• Cenoria crua