Starten met leerlingenparticipatie in je basisschool

Starten met leerlingenparticipatie in je basisschool

Een stappenplan voor scholen met goesting

Als je weet waarom je leerlingen wil betrekken, maak je vlottere keuzes later.

Waarom wil je starten met leerlingenparticipatie?

Hoe stel je een groep samen?

In deze stap denk je na over welke leerlingen je wil betrekken, op welke manier, en hoe die groep tot stand komt.

Hoe pak je het aan?

Duidelijke afspraken en structuur zorgen voor continuïteit en haalbaarheid in de drukte van elke dag..

Wat doet de groep?

Gebruik het SucceS-model: Stem van leerlingen + Sfeer op school om echt impact te hebben.

Laat zien wat jullie doen!

Laat de hele school zien wat jullie doen. Dit zorgt voor draagvlak, geloofwaardigheid en enthousiasme

Klaar voor je eerste vergadering met leerlingen!

WAAROM wil je starten met leerlingenparticipatie?

Welke reden is voor jullie school de belangrijkste om aan leerlingenparticipatie te doen?Hou deze in gedachten bij het samenstellen van je groep.

Hoe stel je een groep samen?

Overzicht stappenplan

Leerlingen vertellen waarom zij inspraak belangrijk vinden!

HOE stel je een groep samen?

Wie zit er in de groep?

Er is geen juiste of foute manier om een groep samen te stellen. Kies iets wat past bij je doel, je tijd en je context. Begin gerust eenvoudig: liever klein en werkbaar, dan groot en onhaalbaar.

Werken we met vaste vertegenwoordigers of een wisselende groep?

andere manier van betrekken

alle klassen

Leerlingen meer inspraak geven, hoe doe je dat?

Hoe selecteren of werven we leerlingen?

vaste vertegenwoordigers

wisselende groep

Hoe pak je het aan?

Overzicht stappenplan

Klik & print: ludieke tips om leden te werven

HOE pak je het aan?

Deze stap helpt je om een duidelijk kader uit te werken: voor jezelf, voor de leerlingen én voor de school. Je legt afspraken vast over hoe de groep werkt, wat er kan en wie wat doet – als een soort huishoudelijk reglement. Bespreek dit best meteen met de directie, zodat er draagvlak is en de verwachtingen helder zijn. Tip: Laat de leerlingen later mee nadenken over die afspraken. Zo wordt het écht hun groep!

Wat doet de groep?

Overzicht stappenplan

WAT doet de groep?

Een sterke leerlingenraad of werkgroep zorgt voor Stem én Sfeer. Leerlingen vertellen wat er leeft in de klas en op school, maar denken ook mee na over oplossingen. Tegelijk bedenken ze leuke acties die de school gezelliger maken. Belangrijk is dat iedereen ziet wat de leerlingenraad doet, en dat er een goed evenwicht is tussen meedenken en sfeer maken. Zo wordt het een écht SucceS-volle groep!

Laat zien wat de groep doet!

Overzicht stappenplan

Ontdek hoe leerlingenraden in het secundair onderwijs dit doen.

LAAT ZIEN wat jullie doen!

Het is belangrijk dat anderen op school zien wat jullie doen. Als niemand weet dat jullie samenkomen of waarmee jullie bezig zijn, lijkt het alsof de leerlingenraad niets doet – ook al werken jullie keihard. Door jullie acties en plannen zichtbaar te maken, voelen andere leerlingen zich betrokken en krijgen jullie meer steun van leerkrachten en directie.

Gids eerste vergadering

Tools voor begeleiders

Ontdek hoe leerlingenraden in het secundair onderwijs dit doen.

Overzicht stappenplan

Bepaal of je vaste rollen wil of dat de taken wisselen. Let wel: je kan in het begin ook van start gaan zonder functies. Dan nemen de begeleidende leerkrachten dit op zich.

• Mogelijke functies: voorzitter (leidt het gesprek), secretaris (maakt notities), woordvoerder (praat met de directie), tijdsbewaker (houdt de timing in het oog)...
• Vaste functies zorgen voor duidelijkheid en ervaring opbouwen.
• Wisselende functies geven iedereen de kans om iets nieuws te proberen.

Ontdek de klik&print rond de functies in een vergadering

Bepaal of de groep vast is of open.

• Vaste groep: handig voor continuïteit en samenhang.

• Open groep: leerlingen mogen meedoen als een onderwerp hen interesseert (bv. een project rond verkeer of sport).

💡 Je kan ook een vaste kern hebben en af en toe gasten uitnodigen per thema. 💡 Je kan ook het werkjaar starten met een open vergadering op de speelplaats. Maak een leuk hoekje met zeteltjes... Wie wil mag erbij komen zitten! De enige voorwaarde: een voorstel om de school leuker te maken op een blad schrijven en meepraten.

Zorg dat iedereen weet wat jullie doen.

• Klasrondes: leden gaan zelf langs bij klassen om te vertellen wat besproken is.

• Poster of prikbord: met foto’s en korte updates.

• Schoolschermen of nieuwsbrief: voor ouders en leerkrachten

• Korte presentatie aan het begin van de volgende schooldag na een vergadering.

Meer tips vind je onder stap 6 'Laat zien wat jullie doen'!

Ontdek hoe leerlingenraden in het secundair onderwijs dit doen.

Leerlingen willen meer autonomie om zelf keuzes te maken rond hun leeromgeving (De Groof, 2003). Leerlingen voelen dagelijks de gevolgen van beslissingen die de school neemt; zij zijn ervaringsdeskundigen in het schoolleven. Jongeren weten vanuit hun ervaring als leerling wat beter kan en misschien ook hoe dat moet gebeuren. Zij vullen de blinde vlek in van de directeur. Daarom is hun mening belangrijk en absoluut relevant. En bovendien, ze vragen om meer betrokken te worden bij beslissingen rond schoolbeleid (Scholierenkoepel, 2014).

De leerlingenraad van OLV-basisschool (Scherpenheuvel) organiseerde een wetenschapsbattle op school waarbij vijf wetenschappers hun onderzoek kwamen presenteren. De leerlingenraad van De Blokkentoren (Anzegem) organiseerde na school een filmavond per graad. De leerlingenraad van Regina Assumpta (Anderlecht) plaatste een boekenkast en een zithoek op de speelplaats. Lagere schoolkinderen kunnen er tijdens de speeltijd boeken lenen om te lezen, terwijl kleuters er terechtkunnen om naar een verhaal te luisteren. Dankzij de leerlingenraad van De Klimop (Oostkamp) staat er een buddyhuis op de speelplaats. Wie op de blauwe stoel gaat zitten, geeft aan met iemand te willen praten of niemand te vinden om mee te spelen. De buddy's, leerlingenraders, gaan vervolgens met de leerling in gesprek. De leerlingenraad van Wico Juniorcampus (Pelt) lanceerde aan de start van het schooljaar de volgende oproep: 'Kom naar school met alles. Behalve je boekentas!' Iedereen mocht de catwalk op. Met deze actie wilde de leerlingenraad aandacht vragen voor de overtollige zaken in elke boekentas. De leerlingenraad van De Meidoorn (Eeklo) organiseert jaarlijks in de donkere decembermaand een fluo-actie: welke klas valt het meest op?

Als alle klassen vertegenwoordigd zijn – van de 3e kleuterklas tot en met het 6e leerjaar – hoort iedere leerling rechtstreeks bij de werking. Je kunt taken verdelen, bijvoorbeeld: de 6e-jaars zijn ‘burgemeesters’ en overleggen met de directie, het 4e leerjaar begeleidt de kleuters, en het 5e leerjaar ondersteunt het 1e leerjaar. Zo krijgt iedereen een rol en voelen leerlingen zich verantwoordelijk voor meer dan alleen hun eigen klas. Je kunt ook werken met buddy’s tussen jongere en oudere leerlingen, of met duos die samen klasbezoeken doen. Waarom dit interessant is: Zo’n brede vertegenwoordiging zorgt ervoor dat élke klas en leeftijdsgroep zich gehoord voelt. Het versterkt de verbondenheid in de school en geeft leerlingen van jongs af aan het gevoel dat hun mening ertoe doet.

Aanleren van vaardigheden en competenties zoals debatteren, communiceren, onderhandelen, prioriteiten stellen, conflicthantering, relevante beslissingen nemen, naar elkaar luisteren, een mening vormen en die uiten (Persyn 2008).

Bij een vaste vertegenwoordiging kies je vooraf welke leerlingen het hele schooljaar (of een deel ervan) in de groep zitten. Voordelen: Een vaste vertegenwoordiging zorgt voor continuïteit en vertrouwen. Omdat dezelfde leerlingen telkens samenkomen, leren ze elkaar goed kennen en groeit er een sterke groepsdynamiek. Ze kunnen gemakkelijker opvolgen wat er eerder besproken is en bouwen voort op eerdere ideeën. Dit geeft rust en duidelijkheid voor de groep én voor de rest van de school: iedereen weet wie de aanspreekpunten zijn. Uitdagingen: Minder variatie in perspectieven Wanneer kiezen: Als je langdurig wilt werken aan doelen of projecten

De leerlingenraad van Regina Assumpta (Anderlecht) onderzocht hoe de school energie kon besparen. Ze drukten het grondplan van de school af, gingen op zoek naar pijnpunten (bv. lichten die onnodig brandden) en werkten oplossingen uit om energie te verminderen. De kinderraad van Everheide (Evergem) maakte samen met alle klassen duidelijke speelplaatsafspraken, zodat iedereen wist wat wel en niet kon en conflicten verminderd werden. In Basisschool Het Hollebos (Anzegem) bespreken leerlingen vanaf het 1ste leerjaar in de familiebabbel hun ideeën en kiezen drie punten om door te geven. Tijdens de theekrans brengen vertegenwoordigers van elke klas deze punten bij de directie, waar samen beslist wordt welke uitgevoerd worden. De leerlingenraad van Kasteel Beiaard (Neder-Over-Heembeeck) vroeg om naar de nieuwbouwsite te gaan kijken en kreeg ook inspraak in de organisatie van de speelplaats. Zo opperden ze ook dat een digitaal uitleensysteem handiger is dan het huidige pasjessysteem. De leerlingenraad van Sint-Pieter Zevendonk (Turnhout) dacht mee na over het verkeersbeleid rond de school.

Participatie is verbonden met burgerschapsvorming, omdat scholen die particiaptie hoog in het vaandel dragen, zelf volgens de principes van een democratie functioneren. Zo leren leerlingen op een actieve manier wat burgerschap inhoudt (Berlet, 2009). Ze krijgen meer voeling met de democratische processen in maatschappij en politiek (Marte Jespers, VUB). Door te participeren ontwikkelen leerlingen vaardigheden en competenties (zie hierboven). Die zullen kinderen ook later nog nodig hebben. Zij zijn immers de volgende generatie die aan de maatschappij zullen bijdragen (Baroutsis, McGregor & Mills, 2016). Met andere woorden: participatie bereidt jongeren voor om een goede burger te zijn in de toekomstige samenleving. De school biedt hiervoor ideale oefenkansen.

Als kinderen mogen participeren in hun leeromgeving, heeft dat verbetering van de leeromgeving als rechtstreeks gevolg (Sol 2008). De pedagogische kwaliteit van de lespraktijk stijgt als leerkrachten luisteren naar en reageren op wat leerlingen zeggen over hun leerervaringen (Flutter, 2007). Een school functioneert beter als iedereen bij het beleid wordt betrokken. Er is dan minder weerstand en regels worden beter nageleefd (GO!, 2014; Wood, 2011). Betrokkenheid is één van de pijlers van beleidsvoerend vermogen (het vermogen van scholen om het beleid op die manier te voeren, dat de onderwijskwaliteit stijgt). Dat stelt dat directie, als ze hun beleid goed willen aanpakken, mogelijkheden moeten creëren waarbij betrokkenen kunnen participeren in besluitvorming. De rol van de directeur is daarin cruciaal (Vanhoof J., & Van Petegem P., 2011).

Het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (1989), dat België in 1992 ondertekende, maakt jongerenparticipatie tot een fundamenteel recht. In artikel 12 staat dat elk kind het recht heeft om zijn of haar mening te geven over zaken die hen aanbelangen, en dat daar ook rekening mee gehouden moet worden. Kinderen worden gezien als volwaardige leden van de samenleving, met recht op inspraak. Artikelen 13 en 17 versterken dat recht: kinderen mogen hun mening uiten en toegang krijgen tot informatie. Artikel 5 benadrukt dat volwassenen hen daarbij passend moeten begeleiden. In de toelichting bij artikel 12 staat dat landen de plicht hebben om kinderen actief de kans te geven om hun mening te uiten. Ze moeten hiervoor maatregelen en strategieën ontwikkelen, zoals het voorzien van vorming, het creëren van een veilige omgeving voor inspraak, en het bestrijden van vooroordelen tegen kinderstemmen. Sinds 2004 bestaat in Vlaanderen het Decreet betreffende participatie op school. Daarin staat in artikel 42 dat elke lagere school een leerlingenraad kan hebben. Er is een uitzondering waarbij je als school wel verplicht bent om een leerlingenraad op te richten: wanneer ten minste 10% van de leerlingen van de leeftijdsgroep elf- tot dertienjarigen erom vragen, voor zover dit percentage ten minste 3 leerlingen betreft.

Kies een moment dat haalbaar is voor leerlingen én leerkrachten.

• Wekelijks of tweewekelijks: handig als je snel acties wil opvolgen.
• Maandelijks: genoeg om ideeën te verzamelen en te bespreken zonder dat het te veel tijd kost.
• Kies een vaste plek, bijvoorbeeld een vergaderhoek in de bibliotheek, een leeg lokaal of zelfs buiten op het schoolplein bij goed weer.

Er zijn verschillende manieren om leerlingen te kiezen voor een leerlingenraad of werkgroep. Je kunt hen laten aanmelden als ze zelf interesse hebben, of gericht aanspreken als je denkt dat iemand talenten of ideeën heeft die waardevol zijn. Soms werkt het goed om per klas te laten stemmen wie hen mag vertegenwoordigen. Dat kan via een eenvoudige klasstemming of, zoals sommige scholen doen, via echte verkiezingen met campagnes en speeches. Let wel op: verkiezingen kunnen soms een populariteitswedstrijd worden, waardoor niet altijd de meest geëngageerde of stillere leerlingen verkozen worden. Daarom kan je ervoor kiezen om verkiezingen te combineren met gesprekken of motivatiebrieven. Een andere optie is dat de leerlingen die zich verkiesbaar stellen, een poster maken met de ideeën waarvoor zij staan. Hierop mag geen naam en foto op staan zodat de leerlingen stemmen op ideeën en niet op een persoon. ​ Andere mogelijkheden zijn loting (om iedereen evenveel kans te geven) of rotatiesystemen, waarbij leerlingen om de beurt eens meedoen. Waarom dit belangrijk is: De manier waarop je leerlingen kiest, bepaalt wie er een stem krijgt en hoe representatief de groep is. Een doordachte selectie zorgt voor een evenwichtige groep waarin verschillende talenten, meningen en persoonlijkheden samenkomen.

Maak afspraken over hoe en wanneer jullie de directie spreken.

• Vaste momenten: bv. elke maand na jullie vergadering. Jullie gaan langs bij de directeur of de directeur komt de laatste 15 minuten mee vergaderen. Of kaap eens het kantoor van de directeur, en hou daar jullie vergadering!
• Per project: alleen bij belangrijke beslissingen.

💡 Laat eventueel 1 of 2 leerlingen het gesprek voeren, samen met de begeleider.

Bij een wisselende groep laat je de samenstelling afhangen van het thema waar jullie aan werken. Werk je bijvoorbeeld rond verkeer, dan nodig je leerlingen uit die daar veel ideeën over hebben of er graag mee bezig zijn. Voordelen: Een wisselende groep zorgt voor frisse ideeën en brede betrokkenheid. Door leerlingen telkens opnieuw te laten instromen, krijg je veel verschillende perspectieven en kunnen meer kinderen hun stem laten horen. Het werkt inspirerend om per thema nieuwe gezichten aan tafel te hebben, en het maakt de drempel lager om eens mee te doen. Zo voelen meer leerlingen zich rechtstreeks betrokken bij wat er gebeurt. Uitdagingen: Minder continuïteit en meer tijd nodig om telkens op te starten Wanneer kiezen: Als je vooral korte, thematische acties wil doen met veel input van verschillende leerlingen

De leerlingenraad van Sint-Martinusbaisisschool (Lubbeek) verzamelt op de website van hun school de verslagen van de afgelopen jaren. Zo kunnen ook ouders zien waar de leerlingenraad mee bezig is! De leerlingenraad van Twinkel (Oostwinkel) verdeelde thema's als sport, feestdagen en veiligheid onder de leerlingenraders en maken dit, met een aankondiging, ook duidelijk naar alle leerlingen van de school toe. Zo weten de leerlingen bij wie ze terecht kunnen met hun vraag of idee. De leerlingenraad van de zevensprong (Oostham) stelt zichzelf voor in een filmpje dat in alle klassen werd verspreid. De leerlingenraad van het Sint-Janscollege (Sint-Amandsberg) stelde voor om een schoolkrant te maken – een leuk idee én een handig kanaal om zelf informatie te delen. De leerlingenraad van het Atheneum (Aalst) ontwierp zelf een logo (dat ze ook meteen op een trui plaatsten). Dit vergroot de zichtbaarheid en herkenbaarheid bij communicatie.

Je kunt ook kiezen voor een kleinere groep, bijvoorbeeld met enkel vertegenwoordigers uit het 4e, 5e en 6e leerjaar. Zij bevragen dan de andere leerlingen voor elke vergadering. Of je organiseert één keer per maand een groot brainstormmoment in de refter waar alle leerlingen welkom zijn. De groep kan ook klasrondes doen om ideeën op te halen, samen met klassen een ‘schoolscan’ uitvoeren, of werken met een ideeënbus, online stemmingen of themaweken rond één onderwerp. Waarom dit interessant is: Deze aanpak houdt de groep werkbaar en praktisch, terwijl toch veel leerlingen betrokken blijven. Je bereikt veel verschillende stemmen, maar hoeft niet met een heel grote groep te werken. Zo kun je efficiënt werken én breed luisteren.

Participatie stimuleert een positief zelfbeeld en zelfvertrouwen (May, 2004). Motivatie en inzet tot het leveren van prestaties hangt samen met de inspraakmogelijkheden die leerlingen krijgen bij de vormgeving van het onderwijs (Van der Linden, 1990; Epstein, 2001; Smit, Driessen, Vrieze & Van Kuijk, 2005). Als leerlingen inspraak krijgen in hun leeromgeving, stijgt het ‘leren leren’ (Sol, 2008). De culturele kloof tussen de leerlingen wordt er kleiner door (Marte Jespers, 2019, VUB). Autonomie (kunnen participeren), verbondenheid (met project en de school) en geloven in eigen competenties bevorderen het welbevinden en motivatie om te leren. ('Vitamines voor groei' Vansteenkiste & Soenens 2015). Bij leerlingen met een sociaal-economische achterstand wordt de kloof met de rest van de schoolgemeenschap kleiner door deel te nemen aan de besluitvorming (Marte Jespers, VUB). Als leerlingen tevreden zijn over de inspraak die ze krijgen, zal hun schoolbeleving positief beïnvloed worden. Ze voelen zich goed op school en zijn betrokken. Een goede schoolbeleving heeft dan weer een positieve invloed op de leermotivatie en het (sociaal) gedrag van leerlingen. Bovendien vertonen leerlingen, die tevreden zijn met hun inspraak in regelgeving, minder probleemgedrag (De Groof & Elchardus, 2003).

Denk na over wat jullie willen bereiken.

• Stem van leerlingen: Jullie weten wat er leeft bij leerlingen en brengen hun stem naar de directie. Niet door enkel problemen te melden (‘de middagpauze is saai’), maar door oplossingen te bedenken (‘middagsport organiseren’). Regelmatig verzamelen jullie meningen over allerlei onderwerpen om zo iedereen te vertegenwoordigen.

• Sfeer op school: Jullie maken de school leuker en aangenamer voor iedereen. Speel in op wat leerlingen nodig hebben of leuk vinden. Ook kleine acties maken verschil: een woordzoeker op het toilet, een lolly aan de fietsenstalling, groene balpennen voor leerkrachten tijdens examens…

💡Het helpt om samen een lijstje te maken van wat jullie wel en niet doen, zodat het voor iedereen duidelijk is.