Fæðuöryggi á Íslandi
Staða og horfur - 2025
Fæðuöryggi á Íslandi
Bakgrunnur
Samfélagslegur viðnámsþróttur byggir á þremur meginstoðum: Orkuöryggi, fæðuöryggi og öflugu heilbrigðiskerfi. Viðfangsefni þessa yfirlits er fæðuöryggi Íslands. Fæðuöryggi er vaxandi áhyggjuefni um allan heim í ljósi loftslagsbreytinga og óstöðugleika í alþjóðastjórnmálum. Fyrir Ísland eru þessar áskoranir sérstaklega mikilvægar vegna legu landsins og loftslagslegra takmarkana sem gera landið mjög háð innflutningi á lykilhráefnum til matvæla- og fóðurframleiðslu. Þrátt fyrir landfræðilega einangrun er Ísland tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hér eru hafnir að jafnaði íslausar og siglingaleiðir greiðar úr flestum áttum. Þótt möguleikar til akuryrkju og garðyrkju séu takmarkaðir, eru fiskveiðar margfalt meiri en sem nemur innanlandsþörf. Þetta þýðir að Ísland hefur mikla sérstöðu þegar kemur að fæðuöryggi þjóðarinnar og því er brýnt að auka skilning á styrkleikum og veikleikum í fæðukerfi landsins og hvernig best verði brugðist við hugsanlegum framtíðaráföllum.
Mikilvægt er að stjórnvöld og hagsmunaaðilar hafi á hverjum tíma skýra yfirsýn yfir fæðukerfið. Þetta felur í sér innsýn í alþjóðlega markaði, innlenda framleiðslugetu, viðskipti með matvæli, birgðahald, flutninga og aðgang að lykilauðlindum eins og ræktanlegu landi og vatni. Þannig má bæta viðbúnað og stefnumótun til lengri tíma, með það að markmiði að styrkja fæðukerfið á öllum stigum. Til að styðja við þessa vinnu hefur atvinnuvegaráðuneytið látið taka saman heildstætt yfirlit yfir stöðu fæðuöryggis á Íslandi. Verkefnið er unnið af ráðgjafarfyrirtækinu Nordic Insights, í samstarfi við atvinnuvegaráðuneytið, Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Aðferðafræðin byggir á alþjóðlegum fyrirmyndum, fyrst og fremst frá Bretlandi og Sviss, en hefur verið aðlöguð til að endurspegla áherslur og sérstöðu Íslands. Yfirlitið nær ekki til eiginlegs áhættumats, þ.e. mats á því hvaða aðstæður gætu komið upp sem ógna myndu fæðuöryggi þjóðarinnar. Það ætti samt að gefa góða mynd af helstu þáttum fæðuöryggis, stöðu þeirra og horfum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Samantekt
Fæðuöryggi þjóðar ræðst af samspili fjölmargra ólíkra þátta, innlendra sem alþjóðlegra. Allt frá neyslumynstri til innlendrar og erlendrar framleiðslu, flutninga, heimsviðskipta og loftslagsbreytinga. Þetta stöðumat á fæðuöryggi Íslands grundvallast á þremur flokkum mælikvarða:
- Stöðu alþjóðaviðskipta með matvæli og hráefni til matvælaframleiðslu
- Stöðu innlendrar framleiðslu,
- Aðgengi heimila og einstaklinga að matvælum.
1. Alþjóðamarkaðir Ísland treystir á alþjóðlega markaði til að tryggja stöðugt framboð af ýmsum lykilhráefnum fæðuframleiðslu og mörgum fæðuflokkum, svo sem korni, ávöxtum, sykri, olíum og grænmeti. Fæðuframboð á heimsvísu er í sögulegu hámarki, og lítil, efnuð þjóð eins og Ísland er því vel í stakk búin til að afla nauðsynlegra matvæla og aðfanga. Mikilvægt er þó að fylgjast með heimsframleiðslu, viðskiptastraumum og alþjóðastjórnmálum, svo hægt sé að bregðast við mögulegum áföllum í tíma. Einnig skiptir máli að styrkja og útvíkka núverandi viðskiptatengsl og milliríkjasamninga.
2. Innlend matvælaframleiðsla Vegna sterks sjávarútvegs og lagareldis flytja Íslendingar meira út af matvælum en sem nemur innflutningi. Innlend framleiðsla búfjárafurða er nálægt því að uppfylla innanlandsþörf en hún er mjög háð innfluttum aðföngum. Takmörkuð kornframleiðsla og litlar olíubirgðir skapa kerfisbundna veikleika í innlendri matvælaframleiðslu. Mikilvægt er að styrkja birgðakeðjur, efla kornrækt og byggja upp viðeigandi birgðahald til að auka viðnámsþol. 3. Aðgangur heimila að mat Flestir Íslendingar njóta góðs aðgengis að matvælum á viðunandi kjörum. Hækkandi matvælaverð getur valdið erfiðleikum fyrir lágtekjuhópa, sem undirstrikar mikilvægi þess að fylgjast með verðþróun og tryggja félagslegt stuðningskerfi. Að tryggja jafnan aðgang að matvælum og félagslegt öryggi er lykilatriði fyrir öruggt og sanngjarnt fæðukerfi.
Lesa meira
Lesa meira
Lesa meira
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar fæðuöryggis
Mælaborð fæðuöryggis byggir á þremur meginþáttum: Alþjóðlegum matvælamörkuðum, innlendri matvælaframleiðslu og aðgengi heimila að matvælum. Hver þáttur er metinn með skilgreindum mælikvörðum sem byggja á opinberum gögnum. Saman gefa þessir mælikvarðar heildstæða mynd af stöðu og þróun fæðuöryggis á Íslandi. Mælikvarðarnir eru valdir út frá meginviðmiðum:
1. Að mælikvarðinn hafi almenna skírskotun fremur en að vera mjög sértækur. 2. Allir mælikvarðar byggi á aðgengilegum og reglulega uppfærðum gögnum. Uppruni heimilda sé þekktur og er safnað og viðhaldið af viðurkenndum stofnunum.
3. Auðvelt sé að tengja viðkomandi eiginleika með beinum hætti við stöðu fæðuöryggis á Íslandi. 4. Eftir því sem unnt er verði mælikvarðar í samræmi við alþjóðlega staðla svo mögulegt verði að gera samanburð milli landa.
5. Mælikvarðarnir eru valdir með það að markmiði að styðja við stefnumótun og ákvarðanatöku, bæði á vegum hins opinbera og í einkageiranum.
Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Innlend matvælaframleiðsla
Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 1: Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Heimsframleiðsla matvæla
1.000 tonn
1.1 Heimsframleiðsla matvæla
Alþjóðleg þróun mótar innlent fæðuöryggi Ísland er mjög háð erlendum matvæla- og hráefnismörkuðum vegna takmarkaðrar innlendrar framleiðslugetu. Þetta gerir landið viðkvæmt fyrir sveiflum í framboði matvæla á heimsmarkaði, sérstaklega þegar kemur að lykilvörum eins og kornvöru, ávöxtum og jurtaolíum. Á sama tíma skiptir verðþróun sjávarafurða miklu máli fyrir íslenskan útflutning og gjaldeyrisöflun. Á undanförnum árum og áratugum hefur framleiðsla helstu flokka matvæla í heiminum aukist jafnt og þétt. Þetta á sérstaklega við um þá matvælaflokka sem skipta mestu fyrir Ísland; kornvöru, ávexti og grænmeti. Á sama tíma hefur framleiðsla á kjöti og sjávarafurðum aukist minna. Þessi þróun hefur leitt til þess að framboð matvæla á mann hefur aldrei verið meira líkt og sjá eins þegar línurit um matvælaframboð á íbúa er opnað. Fjölmargir þættir geta haft áhrif á alþjóðlegt matvælaframboð s.s. loftslagsbreytingar, jarðvegseyðing, ófriður eða viðskiptahindranir. Því er mikilvægt fyrir Ísland að styrkja alþjóðleg viðskiptasambönd.
Matvælaframboð á hvern íbúa
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar
Heimsmarkaðsverð matvæla
Meðaltal 2014-2016=100; leiðrétt fyrir verðbólgu
1.2 Heimsmarkaðsverð matvæla
Viðvarandi sveiflur í matvælaverði Matvælaverð á heimsvísu hefur sveiflast töluvert síðustu áratugina og liggur nú u.þ.b. 15% yfir meðaltali áranna 2014-2016. Auðvelt er að greina þar áhrif alþjóðlegarkrísa eins og innrásar Rússa í Úkraínu, Covid-19 og fjármálakreppunnar 2008. Eins eru dæmi um að hefðbundin útflutningsríki eins og Argentína eða Rússland hafi takmarkað útflutning til að tryggja framboð innanlands. Þessi þróun heimsmarkaðsverðs er sérstaklega mikilvæg fyrir Ísland, þar sem landið er mjög háð innflutningi og útflutningi matvæla og fóðurs. Hins vegar er rétt að hafa í huga að oftast eru verðsveiflur skammvinnar og af viðráðanlegri stærðargráðu fyrir efnað land eins og Ísland. Verð matvæla á heimsmarkaði getur hækkað eða lækkað en raunveruleg áhrif fyrir almenning á Íslandi ráðast af því hvort kaupmáttur heimila heldur í við þessa þróun.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Vísitölur áburðar- og kornverðs á heimsmarkaði
Árlegt meðaltal vísitölu í bandarískum dollurum (2010=100)
1.3 Verð á áburði og fóðri
Viðvarandi sveiflur í kostnaði við áburð og fóður Áburður og fóður eru meðal mikilvægustu aðfanga fyrir íslenska landbúnaðarframleiðslu. Allur áburður og nær allt kornfóður er innflutt sem gerir innlenda matvælaframleiðslu viðkvæma fyrir verðsveiflum á heimsmarkaði. Áburðarverð hefur lækkað verulega frá því sem það var hæst árið 2022 og er nú lægra en það var á árabilinu 2011-2012. En mælikvarðinn sýnir að áburðarverð hefur tilhneigingu til að sveiflast verulega. Verð á korni fylgir oft svipuðum takti þótt sveiflurnar séu minni. Til að draga úr áhrifum sveiflna í áburðar- og fóðurverði gæti Ísland hugað að eftirfarandi þáttum:
- Betri nýtingu innlendra næringarefna
- Stefnumótun um birgðahald
Slíkar ráðstafanir myndu hjálpa bændum og efla fæðuöryggi gagnvart framtíðaráföllum á alþjóðlegum mörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og drykkjarvörum
Tonn
1.4 Þróun matvælainnflutnings
Aukinn innflutningur – sérstaklega á unnum matvælum Öll lönd treysta á innflutning matvæla í einhverjum mæli til að mæta innlendri eftirspurn. Þetta getur hjálpað til við að jafna árstíðasveiflur, styðja gagnkvæm viðskipti og tryggja aðgengi að matvælum sem ekki er hægt að rækta á staðnum. Innflutningur matvæla til Íslands hefur aukist nokkuð síðasta áratug eða um 20% síðan 2015. Stærsti einstaki flokkurinn er unninn matur fyrir heimili, sem bendir til þess að neysla, frekar en framleiðsla, sé aðaldrifkrafturinn á bak við þessa aukningu. Lítið hagkerfi eins og það íslenska á erfitt með keppa við iðnaðarframleidda unna matvöru frá stærri löndum. Og eftir því sem unnin matvæli verða stærri hluti af heildarneyslu því stærri hluti matarkörfunnar verður innfluttur. Á sama tíma er útflutningur matvæla einnig verulegur og nam 400 milljörðum FOB árið 2024. Þar af koma 85% koma frá sjávarútvegi, 13% frá lagareldi og 2% frá landbúnaðarvörum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og fóðri
Tonn
1.5 Sundurliðun innfluttra matvæla
Vaxandi innflutningur helstu matvælaflokka og fóðurs Síðan 2015 hefur innflutningur matvæla til Íslands aukist nokkuð; innflutningur á kjöti hefur nær tvöfaldast og innflutningur á mjólkurvörum hefur einnig aukist en er samt ekki umtalsverður. Innflutningur á kornmeti, ávöxtum og grænmeti helst nokkurn veginn í hendur með fólksfjölgun. Mikil aukning í innflutningi fóðurs stafar af ört vaxandi lagareldi, sem hefur orðið öflug útflutningsgrein. Til að efla fæðuöryggi þarf Ísland að styrkja innlenda framleiðslu, tryggja aðgengi að erlendum mörkuðum og fjárfesta í staðbundnum aðfangakeðjum og birgðahaldi. Slíkar ráðstafanir myndu auka viðnámsþrótt, draga úr viðkvæmni gagnvart utanaðkomandi áföllum og styðja við langtímamarkmið um sjálfbærni.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Uppruni innfluttra matvæla (útflutningsland)
% af ISK-verðmæti (CIF)
TOP 10
1.6 Uppruni innfluttra matvæla
Mikil tenging við Evrópu Frá árinu 2015 hefur hlutfall innflutnings frá Evrópu aukist verulega, eða frá 62% í 74%. Innflutningur frá Bretlandi hefur dregist saman síðan landið gekk úr Evrópusambandinu og er nú aðeins 6% af heildarinnflutningi og ríflega 5% matvæla eru flutt inn frá Bandaríkjunum. Þessi staða sýnir að Ísland er mjög háð viðskiptum við Evrópusambandið. Stórar umskipunarhafnir eins og Rotterdam og Hamborg styrkja þessa tengingu, en torvelda greiningu á eiginlegum uppruna innfluttra vara. Þó þessi mikla tenging við Evrópu tryggi stöðugleika í gegnum vel þróuð viðskiptatengsl innri markaðarins, felur hún einnig í sér áhættu. Ísland er hluti af evrópska efnahagssvæðinu en ekki hluti af Evrópusambandinu og því koma reglulega upp aðstæður þar sem skýra þarf stöðu landsins gagnvart innri markaðnum. Til að bregðast við þessum áhættuþáttum ætti Ísland að kanna leiðir til að fjölga upprunalöndum innfluttra matvæla þar sem það er raunhæft og samhliða leita leiða til að styrkja aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.7 Viðskiptahindranir
Viðskiptahindranir raska alþjóðaviðskiptum Meira en 95% af korni, ávöxtum og jurtaolíum auk verulegs hluta grænmetis sem neytt er á Íslandi er innflutt. Þetta gerir landið mjög viðkvæmt fyrir sveiflum í alþjóðaviðskiptum. Þegar kreppur vegna heimsfaraldra, stríðsátaka eða þurrka og flóða ríða yfir, beita útflutningsríki matvæla oft útflutnings-takmörkunum til að vernda stöðugleika innlands. Þetta hefur áhrif á lönd eins og Ísland sem reiða sig á stöðugt aðgengi að matvælum, fóðri og áburði. Mjög lítill hluti heildarframleiðslu matvæla í heiminum fer á heimsmarkað og því geta staðbundnar aðstæður í einstökum ríkjum haft mikil áhrif á stöðuna á heimsmarkaði.
Ísland er aðili að innri markaði ESB og Alþjóðaviðskiptastofnuninni (WTO) og hefur einnig gert fríverslunarsamninga við fjölda ríkja. Allt veitir þetta ákveðna vernd gagnvart mögulegum viðskiptahindrunum en alþjóðlegar truflanir geta samt haft alvarleg áhrif á lítið hagkerfi sem er háð innflutningi.
Ísland er ekki aðildarríki ESB, og því er ekki öruggt hvernig samstarfinu við sambandið myndi reiða af ef fæðuöryggi þess yrði ógnað. Þá hefur Ísland ekki gert samninga til þrautavara við önnur ríki, nokkuð sem myndi auka öryggi landsins til lengri tíma litið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.8 Flutningar og flutningskerfi
Lífæð landsins Ísland er eyland fjarri öðrum löndum og mjög háð alþjóðlegum vöruflutningum á sjó. Matvæli, fóður, áburður og olía ásamt öðrum aðföngum eru flutt sjóleiðina til landsins. Truflanir í þessum alþjóðlegu aðfangakeðjum, tafir á afgreiðslu í höfn eða breytingar á flutningskostnaði, geta haft veruleg áhrif á framboð og matvælaverð á Íslandi.
Heimsfaraldur kórónaveirunnar sýndi hversu brothætt þetta kerfi getur verið. Flutningskostnaður rauk upp og á tímabili hamlaði skortur á gámum flutningum mikilvægra aðfanga um heiminn. Annað dæmi er áhrif stríðsátaka á flutninga um Svartahaf og Rauðahaf. Flutningskostnaður er ekki stærsti hluti matvælaverðs en skiptir engu að síður máli, sérstaklega fyrir eyþjóð eins og Ísland.
Þrátt fyrir þessar áskoranir hefur alþjóðlegt flutningakerfi sýnt ótrúlega seiglu sem að hluta skýrist meðal annars af fjölda mismunandi flutningsleiða og skipa. Talið er að á hverjum tíma séu 55.000-60.000 flutningaskip í virkum flutningum, til viðbótar við fragtflug og landflutninga. Þetta þýðir að staðbundnar raskanir hafa sjaldan alvarleg langtímaáhrif á framboð matvæla eða virðiskeðjur.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Þróun olíuverðs
Dollarar á tunnu
1.9 Orkuverð
Miklar sveiflur í olíuverði
Myndin sýnir þróunina á heimsmarkaðsverði á hráolíu frá árinu 2000 (Brent spot price). Olía gegnir lykilhlutverki fyrir framleiðslu matvæla, hvort sem um er að ræða landbúnað, fiskeldi eða sjávarútveg. Með olíu, getum við veitt fisk og siglt með hann á markað og keypt önnur matvæli í staðinn. Án olíu geta bændur ekki aflað fóðurs, komið mjólk eða sláturgripum til vinnslu eða knúið varaaflstöðvar, yrði þess þörf.
Sveiflukennt verð, sérstaklega á tímum stórra áfalla eins og fjármálakreppunnar 2008 og orkukreppunnar 2022, sýnir hvernig ytri atburðir hafa áhrif á aðfangakeðjur um allan heim. Þótt olíuverð hafi lækkað undanfarið, er ennþá mikil undirliggjandi spenna í alþjóðastjórnmálum, ekki síst fyrir botni Miðjarðarhafs.
Á Íslandi er engin innlend framleiðsla á olíu, kolum eða gasi og ekki heldur framleiðsla á lífeldsneyti eða öðrum lífmassa til brennslu. Landið er því algerlega háð innflutningi á olíu og er þar með berskjaldað gagnvart sveiflum í verði og framboði á olíu, þó vissulega sé unnið að orkuskiptum á mörgum sviðum. Mikilvæg aðgerð til að draga úr áhrifum skammtímasveiflna er að á hverjum tíma séu nokkurra mánaða olíubirgðir í landinu, líkt og krafist er af öllum ESB-ríkjum og aðildarríkjum Alþjóða orkumálastofnunarinnar (IEA), þar sem krafa er um 90 daga birgðir.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Ísland er háð alþjóðamörkuðum
Fæðuöryggi Íslands er nátengt alþjóðlegum mörkuðum. Meira en 95% af kornvörum, ávöxtum og jurtaolíum auk verulegs hluta grænmetis eru innflutt. Sama á við um lykilhráefni eins og kjarnfóður, áburð, olíu, vélar, umbúðir og lyf. Þessi staða gerir Ísland viðkvæmt fyrir ytri áföllum, hvort sem þau stafa af pólitískri spennu eða loftslagsbreytingum. Fyrir land með takmarkaða landbúnaðarframleiðslu geta breytingar á heimsmarkaði haft mikil áhrif á stöðugleika framboðs og aðgengi heimila að mat.
Þróun heimsmarkaðar
Heildarframleiðsla helstu landbúnaðarafurða í heiminum hefur aukist um 10–30% á síðasta áratug, og framboð matvæla á mann hefur vaxið um 5%. Vísitala heimsmarkaðsverðs matvæla hefur sveiflast frá 120 til 140 (miðað við 2014–2016 = 100). Markaðir virðast vera að róast eftir miklar sveiflur tengdar Covid-19 og innrás Rússa í Úkraínu. Verð á mjólkurvörum og jurtaolíum helst þó hátt. Áburðarverð sem skiptir miklu fyrir íslenskan landbúnað, hefur lækkað mikið síðan 2022 þegar það náði hámarki. Það er þó ennþá 20–30% hærra en það var árið 2010.
Aukning í innflutningi matvæla til Íslands Innflutningur matvæla til Íslands hefur aukist nokkuð síðan 2015 og munar þar mestu um unnin matvæli til neyslu. Innflutningur á kjötvörum hefur nær tvöfaldast og sama má segja um fóðurinnflutning. Nærri 75% af þessum innflutningi kemur frá eða í gegnum Evrópu og dreifist á mörg lönd og margar útflutningshafnir. Seigla aðfangakeðja Alþjóðaviðskipti, fragtflutningar og orkukostnaður gegna lykilhlutverki í fæðuöryggi. Stórir útflutningsmarkaðir geta orðið óaðgengilegir vegna pólitískra áfalla eða náttúruhamfara. Flutningar geta tafist vegna flöskuhálsa á lykilleiðum. Olíuverð hefur einnig áhrif á íslenska sjávarútveginn sem er bæði mikilvægur matvælaframleiðandi og útflutningsgrein. Loftslagsbreytingar hafa áhrif á matvælaframleiðslu um allan heim. En þrátt fyrir þetta hefur heimsmarkaður með matvæli sýnt mikla seiglu og skilvirkni í kjölfar stríðs, átaka, faraldra og loftslagsbreytinga. Skyndilegar hækkanir á lykilaðföngum ganga oftast fljótt til baka og tiltölulega ríkt, lítið land eins og Ísland er vel sett að tryggja sér aðföng á heimsmörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 2: Innlend matvælaframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Ræktað land
Hektarar
2.1 Land
Ræktað land: Gras og takmörkuð kornrækt Ræktað land, úthagar og afréttir er það land sem notað er til landbúnaðar. Í þessu yfirliti er eingöngu horft til ræktaðs lands. Víða á landinu er ræktanlegt land takmarkandi fyrir matvælaframleiðslu en annars staðar eru töluverðir möguleikar á að brjóta nýtt land til ræktunar. Erfitt reyndist þó að finna heildstæð gögn um hversu mikið ræktanlegt land er enn óræktað. Það hefur verið áætlað allt að 600 þúsund hektarar í heild, þó að aðstæður í einstökum landshlutum séu eftir sem áður ólíkar.
Gögnum um ræktuð tún og árlega ræktun og endurræktun er safnað af opinberum aðilum í tengslum við opinberar stuðningsgreiðslur. Á árunum 2017–2024 hefur heildarræktarsvæðið haldist stöðugt, á bilinu 87.000 til 94.000 hektarar. Víða í nágrannalöndunum hefur ræktað land dregist saman en engar vísbendingar eru um þetta hér á landi.
Hugtakið „akurlendi“ er ekki vel skilgreint á Íslandi, en kornrækt er enn mjög takmörkuð og er aðeins stunduð á innan við 5% ræktaðs lands á hverju ári.
Mikilvægt er að efla gagnasöfnun um ræktun og ræktanlegt land, sérstaklega til að meta vaxtartækifæri í kornrækt, rótarávöxtum og belgjurtum.
Árleg ræktun
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Búfé
Fjöldi
2.2 Búfé
Fækkun búfjár Búfé á Íslandi hefur fækkað stöðugt frá seinni hluta tuttugustu aldar. Sauðfé hefur fækkað um næstum 30% á síðasta áratug og hefur ekki verið færra síðan á öndverðri 19. öld. Kúm hefur aðeins fjölgað, einkum holdanautgripum, en mjólkurkúm hefur fækkað. Svínastofninn hefur minnkað og varphænum hefur einnig fækkað. Á myndinni kemur heldur ekki fram fjöldi alifugla en hann er mjög breytilegur innan ársins og alifuglarækt er nú um þriðjungur innlendrar kjötframleiðslu (2024).
Þessi þróun endurspeglar að hluta til aukna framleiðni í búfjárframleiðslu, sérstaklega í mjólkur- og alifuglaframleiðslu sem sést vel þegar framleiðslutölur eru skoðaðar. Hluti skýringarinnar er einnig að neysluvenjur hafa breyst (t.am. hefur neysla á lambakjöti minnkað). Innflutningur búfjárafurða hefur líka aukist án þess að útflutningur hafi aukist að sama skapi.
Ísland er eitt fárra ríkja í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að rækta fóðurkorn, sem neinu nemur. Framleiðsla á svínakjöti, kjúklingum, eggjum og mjólk (að hluta), auk fiskeldis er algerlega háð innflutningi fóðurs. En á krísutímum hefur alltaf verið auðveldara að nálgast fóður en ferskar búfjárafurðir og því er þessi framleiðsla mikilvæg stoð undir fæðuöryggi landsins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Notkun tilbúins áburðar
tonn
2.3 Áburðarefni og vatn
Hringrásarhagkerfi og vatnsbúskapur Matvælaframleiðsla á Íslandi byggir á fjölmörgum hráefnum, þar af eru tvö sérstaklega mikilvæg: plöntunæringarefni og ferskvatn. Allur tilbúinn áburður, köfnunarefni, fosfór og kalí er innfluttur. Það gerir landbúnaðinn háðan sveiflum á alþjóðamörkuðum og röskunum á aðfangakeðjum.
Samtímis býr Ísland yfir miklu magni af hreinu ferskvatni sem er grundvallaratriði fyrir búfjárhald, lagareldi, ræktun og garðyrkju. Eins og reynsla margra annarra landa sýnir, þá geta þurrkar og flóð eyðilagt uppskeru, jafnvel þótt meðalúrkoma sé hæfileg.
Árleg notkun innflutts köfnunarefnis nemur um 100 kg N/ha á ræktuðu graslendi og kemur þar til viðbótar lífrænum áburði eins og mykju. Ekki liggja fyrir gögn um hversu mikið af innfluttri áburðarnotkun væri hægt að uppfylla með innlendum hráefnum, þó áætlað hafi verið að sambærilegt magn næringarefna falli til í þeim lífrænu hráefnum verða til innanlands. Nýting þeirra getur krafist kostnaðarsamrar úrvinnslu en tölur frá öðrum löndum benda til þess að þar geti legið umtalsverð tækifæri til að efla hringrásarkerfi innlends landbúnaðar og draga úr innflutningi áburðarefna.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsaflahlutfall: kjöt, egg og mjólkurvörur
2.4 Kjöt og mjólkurvörur
Er Ísland sjálfu sér nægt?
Sjálfsaflahlutfall er oft notað sem mælikvarði á fæðuöryggi. Hlutfall yfir 100% bendir til umframframleiðslu og mögulegs útflutnings en hlutfall undir 100% gefur til kynna innflutningsþörf. Framleiðsla mjólkur hefur að jafnaði verið yfir 100%, og eggjaframleiðsla er nærri því að fullnægja innanlandseftirspurn. Aftur á móti hefur sjálfsaflahlutfall kjötframleiðslu dregist saman og er nú nálægt 85%. Hæst er hlutfallið í lambakjöti eða vel yfir 130% en lægst í nautakjötsframleiðslu þar sem innflutningur er meir en 20% af innanlandsneyslu. Sjálfsaflahlutfall er mjög einfaldur mælikvarði og getur verið villandi því öll framleiðsla er háð innflutningi hráefna, lyfja, véla, orku o.fl. Þá segir hann heldur ekkert um hversu auðvelt það væri að draga úr neyslu viðkomandi fæðuflokka t.d. með hliðrun frá kjöti til sjávarfangs.
Kjöt - sundurliðun
Framleiðsla búfjárafurða
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Afli valdra fiskitegunda
tonn
2.5 Fiskur
Ísland er meðal stærstu fiskveiðiþjóða heims og lagareldi hefur aukist jafnt og þétt síðasta áratuginn. Ekki hentar allur veiddur fiskur til manneldis, hluti fiskveiða er á miðum utan íslenskrar lögsögu sem gerir erfitt að áætla hversu mikið af lönduðum afla megi reikna með til neyslu. Hér er einungis horft til tegunda eins og þorsks, ýsu og ufsa, aðrar tegundir eru annað hvort veiddar í minni mæli (lúða, steinbítur, langa, rækja) eða eru síður hentugar til almennrar neyslu (síld, loðna, makríll, grásleppa).
Heildarafli þorsks, ýsu og ufsa hefur haldist nokkuð stöðugur síðasta áratug og nemur um það bil tvö og hálft kíló af ferskum fiski á hvern íbúa á dag. Þegar við bætist síld sem væri hæf til manneldis og aðrar matfisktegundir fer mögulegt framboð af ferskum fiski vel yfir þrjú kíló á mann á dag.
Lagareldi er einnig mikilvægur fæðugjafi og heildarframleiðslan þar er nær tvöfalt meiri en öll kjötframleiðsla landsins. Ólíkt fiskveiðum er lagareldi háð innfluttum hráefnum eins og fóðri og lyfjum og líkist að því leyti iðnvæddum landbúnaði.
Landhelgi Íslands er skilgreind í alþjóðlegum samþykktum en landið hefur takmarkaðan viðbúnað til að hindra ólögmætar veiðar annarra ríkja við landið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsaflahlutfall, grænmeti
2.6 Grænmeti
Vannýtt tækifæri í garðyrkjuframleiðslu
Það er ekki auðvelt að meta nákvæmlega sjálfsaflahlutfall í garðyrkju en ljóst er að það er lágt og fer lækkandi. Lítið sem ekkert er framleitt hér á landi af ávöxtum, berjum, sykri eða olíum og litlar líkur á að það breytist. Um 70% af ferskum kartöflum og nærri helmingur ferskra tómata sem seldir eru á Íslandi eru ræktaðar innanlands á meðan unnar vörur á borð við djúpsteikingarkartöflur, tómatsósur o.þ.h. eru innfluttar. Neysla þessara vöruflokka hefur verið að aukast, sem hefur pressað hlutfall innlendrar framleiðslu enn lengra niður á við. Samkvæmt gögnum frá Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) hefur eigin grænmetisframleiðsla Íslands dregist saman, úr tæplega 37% af innanlandsþörf árið 2014 í um 27% árið 2024. Skammvinn viðspyrna á árunum 2019–2021 entist ekki og þróunin undirstrikar að landið er í síauknum mæli háð innflutningi. Þetta dregur fram mikilvægi þess að móta stefnu til að efla innlenda framleiðslu allt árið um kring og auka neyslu á ferskum afurðum frekar en unnum matvælum.
Grænmetisframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Fóður
Gigajoule
2.7 Fóðurframleiðsla
Framleiðsla búfjárafurða er háð innfluttu fóðri
Ísland er eitt fárra landa í heiminum sem stundar umfangsmikla framleiðslu búfjárafurða án þess að framleiða fóðurkorn sem neinu nemur. Hins vegar hentar landið vel til grasræktar og öflunar gróffóðurs.
Framleiðsla gróffóðurs hefur verið nokkuð stöðug síðustu 20 árin en samt hefur hlutfall innlendrar fóðurorku dregist saman úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Þessi þróun endurspeglar að mestu vaxandi fiskeldi en einnig aukningu í svína- og alifuglaframleiðslu, aukna kjarnfóðurnotkun í nautgriparækt, samhliða samdrætti í sauðfjárframleiðslu og undirstrikar veikleika í innlendri fóðurframleiðslu.
Á meðan stærstur hluti fóðurkorns er innfluttur eru líkur á hlutfall innlendrar fóðurorku muni halda áfram að dragast saman. Það er því lykilatriði að efla innlenda ræktun á korni, belgjurtum og rótarávöxtum til að draga úr áhrifum mögulegra áfalla á alþjóðamörkuðum.
Innanlandsframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.8 Birgðahald á lykilaðföngum
Birgðahald ræðst af ákvörðunum einkaaðila Ólíkt mörgum öðrum löndum hefur Ísland ekki komið á fót kerfi til að fylgjast með eða tryggja lágmarksbirgðir af lykilhráefnum til fæðuframleiðslu, eða matvælum yfirleitt. Því eru birgðir af matvælum, fóðri, áburði og eldsneyti óreglulegar og alfarið á ábyrgð einstakra fyrirtækja.
Á hverjum tíma eru að jafnaði til birgðir af mjólkurvörum sem duga í um tvo mánuði. Kjötbirgðir eru nær eingöngu lambakjöt, sem eru miklar að hausti en litlar að vori. Ekki eru fyrir hendi opinber gögn um kornbirgðir en ætla má að þær dugi fjórar til sex vikur. Birgðir af áburði eru hverfandi, allur nær allur áburður er fluttur inn að vori og borinn á fáum vikum síðar.
Öll aðildarríki ESB og Alþjóðaorkumálastofnunarinnar (IEA) eru skuldbundin til að halda að lágmarki þriggja mánaða birgðir af eldsneyti. Hérlendis eru eldsneytisbirgðir vaktaðar en engar reglur eru um lágmarksbirgðir í landinu.
Í heild sýnir þetta hversu háð Ísland er reglulegum innflutningi á lykilhráefnum. Það vekur upp áhyggjur af áhrifum skammtímasveiflna á framboð innlendrar matvælaframleiðslu og fæðuframboðs.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.9 Innviðir
Landfræðileg einangrun og innviðir á Íslandi Ísland er landfræðilega einangrað en þó tiltölulega aðgengilegt bæði sjó- og flugleiðis. Hafnir landsins frjósa ekki að jafnaði yfir veturinn og nær allir þéttbýlisstaðir eru staðsettir nálægt höfn. Samgöngur á landi eru almennt góðar en veður og færð geta torveldað þungaflutninga.
Millilandaflug fer að mestu leyti í gegnum Keflavíkurflugvöll sem er staðsettur nálægt höfuðborginni en er á virku jarðhitasvæði. Það undirstrikar mikilvægi þess að hafa viðbúnaðaráætlun til að tryggja flugsamgöngur til og frá landinu ef völlurinn lokast.
Raforkukerfið er ekki tengt öðrum löndum en byggir á nokkrum fjölda vatnsafls- og jarðvarmavirkjana sem eru staðsettar um allt land. Um 80% raforkuframleiðslunnar fer til örfárra alþjóðlegra stórfyrirtækja. Flutningskerfið mun þó vera viðkvæmt.
Fjórir sæstrengir tengja Ísland við umheiminn en einn þeirra (Iris) stendur undir um 70% heildarflutningsgetu.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Innlend matvælaframleiðsla
Landnotkun og takmarkanir í innlendri framleiðslu
Íslenskur landbúnaður nýtir að mestu leyti graslendi, fyrst og fremst til gróffóðurframleiðslu og beitar. Ræktað land hefur aukist úr um 87.000 hekturum árið 2017 í um 94.000 hektara árið 2024, en kornrækt er enn mjög lítil og nemur aðeins um 4,4% af heildarræktun Þetta endurspeglar takmarkaða möguleika á víðtækri akuryrkju miðað við núverandi loftslag og landfræðilegar aðstæður. Framlag búfjár og sjávarútvegs
Búfjárstofnar hafa heldur dregist saman frá seinni hluta tuttugustu aldar. Sauðfé hefur til að mynda fækkað um nær 30% á síðasta áratug, á meðan nautgripum hefur fjölgað lítillega, einkum vegna aukins fjölda holdagripa. Sjávarútvegur dregur hinsvegar að landi rúmlega þrjú kíló af fiski á dag fyrir hvern íbúa landsins. Lagareldi hefur tvöfaldast síðastliðinn áratug og framleiðir verulegt magn af dýrapróteini. Greinin byggir líkt og önnur búfjárframleiðsla á innfluttu fóðri og öðrum aðföngum.
Grænmetisrækt
Innlend grænmetisframleiðsla er meiri en ætla mætti út frá breiddargráðu landsins. Kartöflur vega þyngst og nema yfir 60% af heildarframleiðslu. Framleiðsla grænmetis, sem hlutfalls heildarneyslu hefur dregist saman úr 37% árið 2014 í um 27% árið 2024. Þetta helgast að hluta af eftirspurn neytenda eftir nýjum tegundum grænmetis og að hluta af aukinni hlutdeild unnina vara á borð við djúpsteikingarkartöflur og tómatsósur. Innflutt fóður og innviðir
Búfjárframleiðsla á Íslandi byggir sífellt meira á innfluttu fóðri, og hlutfall innlends fóðurs hefur minnkað úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Meginhluti innlends fóðurs er rúllubaggar og innlend kornframleiðsla vex hægt. Til viðbótar þessum áskorunum skortir skipulagðar birgðir. Kornbirgðir duga einungis í fjórar til sex vikur og birgðir af annarri matvöru eru takmarkaðar. Olíubirgðir eru mældar í vikum, ólíkt því sem gerist í helstu samanburðarlöndum. Samþjöppun helstu hafna og flutningsinnviða á suðvesturhorninu, ásamt viðkvæmu flutningskerfi raforku og fáum gagnasæstrengjum undirstrikar mikilvægi viðnámsþols og viðbúnaðaráætlana fyrir íslenskt fæðukerfi.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 3: Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Verðþróun matvæla á Íslandi
Vísitala 2015=100
3.1 Þróun matvælaverðs
Hækkandi matvælaverð Þrátt fyrir sterkan mjólkuriðnað, kjötframleiðslu og sjávarútveg hefur matvælaverð á Íslandi hækkað verulega á undanförnum árum. Þetta stafar að miklu leyti af verðbreytingum á innfluttum aðföngum eins og fóðri og áburði auk innlendrar verðbólgu.
Verðhækkanir hafa aukist síðustu misseri og þar með ýtt matvælaverði upp hraðar en í mörgum nágrannalöndum. Innlend framleiðsla veitir stöðugleika í magni en tryggir ekki sjálfkrafa verðstöðugleika.
Hér má sjá verðþróun matvæla á Íslandi í samanburði við önnur Norðurlönd og ESB.
ALÞJÓÐLEGT MATVÆLAVERÐ
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Útgjöld heimila
3.2 Matarútgjöld heimilanna
Lág hlutdeild matar í útgjöldum heimila Hlutfall matarútgjalda íslenskra heimila af heildarútgjöldum hefur lækkað úr 13,9% árið 2014 í 12,7% árið 2024. Þessi breyting endurspeglar ekki endilega að matvæli hafi orðið ódýrari (sbr. síðustu síðu), heldur sýnir hún aukna neyslu á öðrum sviðum eins og veitingastöðum, hótelum og afþreyingu. Hún sýnir að auki að íslensk heimili eru vel stödd til að taka á sig skyndilegar hækkanir í matvælaverði og ættu að geta hagrætt útgjöldum til til að mæta verðsveiflum. Útgjöld til veitingahúsa og hótela eru til að mynda stærri hluti heildarútgjalda en útgjöld til matvæla.
Að tryggja gott aðgengi að næringarríkum mat er viðvarandi lykilatriði fyrir árangursríka manneldisstefnu, sérstaklega fyrir viðkvæma hópa. Að fylgjast með þessari þróun er grundvallaratriði til að viðhalda sveigjanleika og stöðugleika í íslensku matvælakerfi.
alþjóðlegur samanburður
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.3 Matarstuðningur
Almennur stuðningur og öryggisnet Líkt og í öðrum löndum í Vestur-Evrópu er ekki rekið opinbert matvælastuðningskerfi á Íslandi. Lágtekjuheimili fá fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum, aðstoðin byggir á mati sveitarfélagsins á þörfum hvers heimilis. Að auki veita nokkur frjáls félagasamtök mataraðstoð, oft með áherslu á stórhátíðir þegar þörfin fyrir viðbótarstuðning er hvað mest.
Flest skóla- og leikskólabörn hafa aðgengi að skólamáltíðum, annaðhvort án sérstakrar greiðslu eða á lágu verði, sem tryggir að börn hafi aðgang að næringarríkum máltíðum.
Þessar stuðningsaðgerðir gegna lykilhlutverki í að verja viðkvæma hópa fyrir efnahagsáföllum og röskunum á framboði matvæla. Með því að fylgjast með umfangi og styrkleika þessara stuðningskerfa geta má stuðla að jöfnu aðgengi allra landsmanna að matvælum, sérstaklega á tímum efnahagsþrenginga eða óvæntra áfalla.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Matvælaframboð
Á mann á dag, í hitaeiningum
3.4 Matvælaframboð
Framboð hitaeininga er umfram þarfir íbúa
Matvælaframboð á Íslandi nam 3.677 hitaeiningum á mann á dag árið 2022. Það er hæsta gildi meðal Norðurlandanna samkvæmt tölum Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO). Þó að þessar tölur byggist á margvíslegum forsendum og geti verið skekktar, bendir þetta viðmið til þess að landið glími alls ekki við hitaeiningaskort heldur kannski hins, að vísbendingar séu um ofneyslu, matarsóun eða ójafnvægi í samsetningu fæðunnar.
Til að öðlast fullan skilning á fæðuöryggi og heilsu ætti þessi mælikvarði að vera skoðaður samhliða gögnum um offitu, gæði mataræðis og ójöfnuð í aðgengi. Mikið framboð er aðeins einn af mörgum þáttum sem hafa þarf í huga þegar meta á gæði næringar og fæðuöryggis.
Matvælaframboð getur breyst með skömmum fyrirvara og því hafa margar þjóðir ráðlagt íbúum að eiga þriggja til sjö daga birgðir af matvælum og vatni til að tryggja sig gagnvart skyndilegum áföllum. Þá hafa sum Evrópuríki skipulagt hvernig staðið skuli að matvælaaðstoð og jafnvel byggt upp birgðir af matvælum til að dreifa til íbúa við neyðaraðstæður.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.5 Næring og gæði matvæla
Endurskoðaðar næringarráðleggingar Heilbrigðisráðuneytið hefur nýlega uppfært opinberar næringarráðleggingar fyrir fullorðna og börn eldri en tveggja ára. Þessar ráðleggingar byggja á nýjustu vísindarannsóknum og nýjustu útgáfu norrænna næringarráðlegginga (NNR6). Ráðleggingarnar eiga að stuðla að betri næringu og draga úr hættu á langvinnum sjúkdómum svo sem offitu, sykursýki og hjarta- og æðasjúkdómum sem hafa orðið sífellt algengari á Íslandi.
Mikil áhersla er lögð á daglega neyslu á grænmeti, ávöxtum og grófum kolvetnum á meðan mælt er með minni neyslu á rauðu kjöti og unnum kjötvörum. Þá er ráðlagt að takmarka neyslu á mettaðri fitu, meðal annars með fituskertum mjólkurvörum auk daglegrar inntöku á D-vítamíni sem er sérstaklega mikilvægt á norðlægum breiddargráðum Íslands.
Ástæða er til að hafa í huga hvernig neyslubreytingar, m.a. vegna opinberra ráðlegginga, hafa áhrif á fæðuöryggi þjóðarinnar, og hvernig mögulega megi aðlaga samsetningu daglegrar neyslu að sveiflum í framboði.
INTERNATIONAL comparison
Ráðleggingar um mataræði
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Aðgengi heimila að mat
Jafnvægi á milli framboðs, verðlags og félagslegs stuðnings Fæðuöryggi heimila byggir á nokkrum samtvinnuðum þáttum. Í fyrsta lagi framboði matvæla, hvort nægilegt og næringarríkt matvælaúrval sé aðgengilegt öllum íbúum landsins. Það skilyrði er almennt uppfyllt á Íslandi vegna traustrar matvælaframleiðslu og góðra innviða. Hér er þó mikilvægt að huga að stöðu afskekktra og fámennra byggðalaga þar sem erfitt getur reynst að tryggja stöðugt framboð ferskra matvæla.
Í öðru lagi skiptir verðlag máli, þ.e. hvort íbúar hafi efni á þeim mat sem þeir þurfa. Ísland er hátekjuríki og stendur vel að vígi hvað þetta varðar. Meðalútgjöld heimila til matvæla og óáfengra drykkja nema minna en 13% af ráðstöfunartekjum. Vissulega geta ákveðnar fæðutegundir á borð við innflutt ferskmeti eða ákveðnar kjöt- og fisktegundir orðið það dýrar að venjuleg heimili sneiði hjá þeim og velji ódýrari matvæli, þá oft af verri gæðum.
Að lokum gegna félagsleg stuðningskerf, þar með talin fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, mataraðstoð, skólamáltíðir og önnur öryggisnet, lykilhlutverki við að tryggja lágtekjuhópum aðgang að nauðsynlegum matvælum. Slík öryggisnet draga úr áhrifum skyndilegra verðhækkana og styrkja þannig viðnámsþol fæðukerfisins í heild.
Ísland stendur almennt sterkt þegar kemur að aðgengi heimila að nægum, fjölbreyttum og hollum mat. En í síbreytilegu alþjóðlegu umhverfi er nauðsynlegt að fylgjast vel með mælikvörðum sem snúa að næringu og manneldi ásamt stöðu viðkvæmra hópa í samfélaginu.
Lokaorð
Á móti kemur að Ísland er ríkt land, útflutningsverðmæti er meira en innflutningsverðmæti og heimsmarkaðir sýna lítil merki um yfirvofandi fæðuskort. Þannig er erfitt að sjá fyrir sér aðstæður þar sem aðgengi að helstu fæðuflokkum eða fóðri myndi lokast um lengri tíma. Innlendum áföllum (t.d. lömun raforkukerfis, búfjársjúkdómar eða geislamengun) væri oftast hægt að mæta með innflutningi eða tímabundnum neyslubreytingum.
Skýr yfirsýn yfir stöðu fæðuöryggis, reglulegt mat á helstu áhættuþáttum og markviss fjárfesting í innviðum og innlendri framleiðslu eru lykilatriði til að efla viðnámsþrótt þjóðarinnar.
Að lokum skiptir mestu að við sem samfélag lítum á fæðuöryggi, ekki sem einangrað tæknilegt viðfangsefni, heldur sem lífæð lýðheilsu, þjóðaröryggis og sjálfbærrar framtíðar. Fæðuöryggi snýst ekki aðeins um mat, heldur einnig um traust, forsjálni og samfélagslega ábyrgð, þar stendur Ísland vel að vígi.
Þessu mælaborði er ætlað að skapa greinargott yfirlit um helstu þætti fæðuöryggis á Íslandi. Það er alltaf álitamál hvað skiptir máli við gerð slíks yfirlits og þá ekki síst þegar ekki liggur fyrir eiginleg áhættugreining. Hér er stuðst við þróaða erlenda aðferðafræði sem aðlöguð er innlendum aðstæðum. En með því að samþætta gögn, reynslu og vísindalega þekkingu og tryggja að ákvarðanir séu byggðar á raunverulegum mælikvörðum má byggja upp fæðukerfi sem er bæði seigluþolið og sanngjarnt.
Þrátt fyrir að Ísland standi vel á mörgum sviðum, með öflugan sjávarútveg, hreint vatn og aðgengileg flutningskerfi, er ljóst að fæðukerfi landsins er viðkvæmt gagnvart ytri og innri áföllum. Landið er mjög háð erlendum mörkuðum, ekki síst þeim evrópska, innfluttum aðföngum og alþjóðlegum aðfangakeðjum. Hátt sjálfsaflahlutfall búfjárræktar og fiskeldis byggir á stöðugum innflutningi fóðurs og annarra lykilaðfanga og takmarkað birgðahald magnar þessa veikleika.
Fæðuöryggi á Íslandi
Lykilheimildir
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (n.d.). FAO Food Price Index. Retrieved from https://www.fao.org/worldfoodsituation/foodpricesindex/en/ Hagstofa Íslands. (n.d.). Imports of food and beverages. Retrieved from https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Efnahagur/Efnahagur__utanrikisverslun__1_voruvidskipti__01_voruskipti/UTA06005.px/ UK Department for Environment, Food & Rural Affairs (Defra). (2021). United Kingdom Food Security Report 2021. Retrieved from https://www.gov.uk/government/publications/united-kingdom-food-security-report-2021 Swiss Federal Office for Agriculture (BLW). (2021). National Food Security Monitoring System. Retrieved from https://www.blw.admin.ch/blw/en/home.html Eurostat. (n.d.). Household consumption by purpose. Retrieved from https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/bookmark/510efcf9-8163-4382-acb0-bd54444fffa7?lang=en
Fæðuöryggi á Íslandi
Staða og horfur - 2025
Fæðuöryggi á Íslandi
Bakgrunnur
Samfélagslegur viðnámsþróttur byggir á þremur meginstoðum: Orkuöryggi, fæðuöryggi og öflugu heilbrigðiskerfi. Viðfangsefni þessa yfirlits er Fæðuöryggi Íslands. Fæðuöryggi er vaxandi áhyggjuefni um allan heim í ljósi loftslagsbreytinga og óstöðugleika í alþjóðastjórnmálum. Fyrir Ísland eru þessar áskoranir sérstaklega mikilvægar vegna legu landins og loftslagslegra takmarkana sem gera landið mjög háð innflutningi á lykilhráefnum til matar og fóðurs. Þrátt fyrir landfræðilega einangrun er Ísland tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hér eru hafnir ísfríar og siglingaleiðir greiðar úr flesum áttum. Þótt möguleikar til akuryrkju og garðyrkju séu takmarkaðir, eru fiskveiðar margfalt meiri en sem nemur innanlandsþörf. Þetta þýðir að Ísland hefur mikla sérstöðu þegar kemur að fæðuöryggi þjóðarinnar og því er brýnt að auka skilning á styrkleikum og veikleikum í matvælakerfi landins og hvernig best er brugðist við hugsanlegum framtíðaráföllum
Mikilvægt er að stjórnvöld og hagsmunaaðilar hafi á hverjum tíma skýra yfirsýn yfir matvælakerfið. Þetta felur í sér innsýn í alþjóðlega markaði, innlenda framleiðslugetu, viðskipti með matvæli, birgðahald, flutninga og aðgang að lykilauðlindum eins og ræktanlegu landi og vatni. Þannig má bæta viðbúnað og stefnumótun til lengri tíma, með það að markmiði að styrkja matvælakerfið á öllum stigum. Til að styðja við þessa vinnu hefur verið atvinnuvegaráðuneytið látið taka saman heildstætt yfirlit yfir stöðu fæðuöryggis á Íslandi. Verkefnið er unnið af ráðgjafarfyrirtækinu Nordic Insights, í samstarfi við atvinnuvegaráðuneytið, Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Aðferðafræðin byggir á alþjóðlegum fyrirmyndum, fyrst og fremst frá Bretlandi og Sviss, en hefur verið aðlöguð til að endurspegla áherslur og sérstöðu Íslands. Yfirlitið nær ekki til eiginlegs áhættumats - þ.e. mats á því hvaða aðstæður gætu komið upp, sem ógna myndu fæðuöryggi þjóðarinnar - en ætti samt að gefa góða mynd af helstu þáttum fæðuöryggis, stöðu þeirra og horfum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Samantekt
Fæðuöryggi þjóðar ræðst af samspili fjölmargra ólíkra þátta, innlendra sem alþjóðlegra. Allt frá neyslumynstri til innlendrar og erlendrar framleiðslu, flutninga, heimsviðskipta og loftslagsbreytinga. Þetta stöðumat á fæðuöryggi Íslands grundvallast á þremur flokkum mælikvarða: (1) Stöðu alþjóðaviðskipta með matvæli og hráefni til matvælaframleiðslu, (3) stöðu innlendrar framleiðslu, og (3) aðgengi heimila og einstaklinga að matvælum. 1. Alþjóðamarkaðir Ísland treystir á alþjóðlega markaði til að tryggja stöðugt framboð af ýmsum lykilhráefnum fæðuframleiðslu og mörgum fæðuflokkum, svo sem korni, ávöxtum, sykri, olíum og grænmeti. Fæðuframboð á heimsvísu er í sögulegu hámarki, og lítil, efnuð þjóð eins og Ísland er því vel í stakk búin til að afla nauðsynlegra matvæla og aðfanga. Mikilvægt er þó að fylgjast með heimsframleiðslu, viðskiptastraumum og alþjóðastjórnmálum, svo hægt sé að bregðast við mögulegum áföllum í tíma. Einnig skiptir máli að styrkja og útvíkka núverandi viðskiptatengsl og milliríkjasamninga.
2. Innlend matvælaframleiðsla Ísland er nettó-útflytjandi matvæla vegna sterks sjávarútvegs og fiskeldis. Innlend búfjárframleiðsla er nálgt því að uppfylla innanlandsþörf, en hún er mjög háð innfluttum aðföngum. Takmörkuð kornframleiðsla og litlar olíubirgðir skapa kerfisbundna veikleika í innlendri matvælaframleiðslu. Mikilvægt er að styrkja birgðakeðjur, efla kornrækt og byggja upp viðeigandi birgðahald til að auka viðnámsþol. 3. Aðgangur heimila að mat Flestir Íslendingar njóta góðs aðgengis að matvælum á viðunandi kjörum. Hækkandi matvælaverð getur valdið erfiðleikum fyrir lágtekjuhópa, sem undirstrikar mikilvægi þess að fylgjast með verðþróun og tryggja félagslegt stuðningskerfi. Að tryggja jafnan aðgang að matvælum og félagslegt öryggi er lykilatriði fyrir öruggt og sanngjarnt matvælakerfi.
Lesa meira
Lesa meira
Lesa meira
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar fæðuöryggis
Þetta Mælaborð fæðuöryggis byggir á þremur víddum: Alþjóðavídd, innanlandsframleiðslu og fæðuöryggi heimila. Hver af þessum þremur víddum – er metin með skilgreindum mælikvörðum sem eru studdir opinberum gögnum. Saman gefa þessir mælikvarðar heildstæða mynd af stöðu og þróun fæðuöryggis á Íslandi. Mælikvarðarnir eru valdir út frá eftirfarandi megin viðmiðum: 1. Kerfislegt mikilvægi: Að mælikvarðinn hafi almenna skýrskotun fremur en að vera mjög sértækur. 2. Gæði og uppfærsla: Allir mælikvarðar byggja á aðgengilegum, reglulega uppfærðum gögnum með skýrum heimildum, sem er safnað og viðhaldið af viðurkenndum stofnunum. 3. Skýr túlkun: Að auðvelt sé að tengja viðkomandi eiginleika með beinum hætti við stöðu fæðuöryggis á Íslandi. 4. Samanburðarhæfni: Þar sem unnt er, eru mælikvarðarnir í samræmi við alþjóðlega staðla til að gera samanburð milli landa mögulegan. 5. Hagnýt gildi: Mælikvarðarnir eru valdir með það að markmiði að styðja við stefnumótun og ákvarðanatöku, bæði á vegum hins opinbera og í einkageiranum.
Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Innlend matvælaframleiðsla
Aðgangur heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 1: Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Heimsframleiðsla matvæla
1.000 tonn
1.1 Heimsframleiðsla matvæla
Alþjóðleg þróun mótar innlent fæðuöryggi Ísland er mjög háð erlendum matvæla- og hráefnismörkuðum vegna takmarkaðrar innlendrar framleiðslugetu. Þetta gerir landið viðkvæmt fyrir sveiflum í framboði matvæla á heimsmarkaði, sérstaklega þegar kemur að lykilvörum eins og kornvöru, ávöxtum og jurtaolíum. Á sama tíma skiptir verðþróun sjávarafurða miklu máli fyrir íslenskan útflutning og gjaldeyrisöflun. Á undanförnum árum og áratugum hefur framleiðsla helstu flokka matvæla í heiminum aukist jafnt og þétt. Þetta á sérstaklega við þá matvælaflokka sem skipta mestu fyrir Ísland, nefnilega kornvöru, ávexti og grænmeti, á meðan framleiðsla á kjöti og sjávarafurðum hefur aukist hægar. Þessi þróun hefur leitt til þess að framboð matvæla á mann hefur aldrei verið meira, eins og sjá má ef línuritið um matvælaframboð á íbúa er opnað. Fjölmargir þættir geta haft áhrif á alþjóðlegt matvælaframboð s.s. loftslagsbreytingar, jarðvegseyðing, ófriður eða viðskiptahindranir og því er mikilvægt fyrir Ísland að þróa viðskiptasambönd við útflutningsríki um allan heim.
Matvælaframboð á hvern íbúa
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar
Heimsmarkaðsverð matvæla (á stöðugu verðlagi)
Meðaltal 2014-2016=100
1.2 Heimsmarkaðsverð matvæla
Viðvarandi sveiflur í matvælaverði Matvælaverð á heimsvísu hefur sveiflast töluvert síðustu áratugina og liggur nú u.þ.b. 15% yfir meðaltali áranna 2014-2016. Auðvelt er að greina alþjóðlegar krísur eins og innrás Rússa í Úkraínu, Covid-19 og fjármálakrísuna 2008, og eins eru dæmi um að hefðbundin útflutningsríki eins og Argentína eða Rússland hafi takmarkað útflutning til að tryggja framboð innanlands. Þessi þróun heimsmarkaðsverðs er sérstaklega mikilvæg fyrir Ísland, þar sem landið er mjög háð innflutningi og útflutningi matvæla og fóðurs. Hins vegar er rétt að hafa í huga að oftast eru verðsveiflur skammvinnar og af viðráðanlegri stærðargráðu fyrir efnað land eins og Ísland. Verð matvæla á heimsmarkaði getur hækkað eða lækkað, en raunveruleg áhrif fyrir almenning á Íslandi ráðast af því hvort kaupmáttur heimila heldur í við þessa þróun.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Vísitölur áburðar- og kornverðs á heimsmarkaði
Árlegt meðaltal vísitölu í bandarískum dollurum (2010=100)
1.3 Verð á áburði og fóðri
Viðvarandi sveiflur í kostnaði við áburð og fóður Áburður og fóður eru meðal mikilvægustu aðfanga fyrir íslenskra landbúnaðarframleiðslu. Allur áburður og nær allt kornfóður er innflutt, sem gerir innlenda matvælaframleiðslu viðkvæma fyrir verðsveiflum á heimsmarkaði. Áburðarverð hefur lækkað verulega frá því sem það var hæst árið 2022 og er nú lægra en það var á árabilinu 2011-2012. En mælikvarðinn sýnir að áburðarverð hefur tilhneyingu til að sveiflast verulega. Verð á korni fylgir oft svipuðum takti þótt sveiflurnar séu minni. Til að draga úr áhrifum sveiflna í áburðar- og fóðurverði gæti Ísland hugað að eftirfarandi þáttum:
- betri nýtingu innlendra næringarefna
- stefnumótun um birgðahald
Slíkar ráðstafanir myndu hjálpa bændum og efla fæðuöryggi gagnvart framtíðaráföllum á alþjóðlegum mörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og drykkjarvörum
Milljónir ISK (CIF)
1.4 Þróun matvælainnflutnings
Aukinn innflutningur – sérstaklega á unnum matvælum Öll lönd treysta á innflutning matvæla í einhverjum mæli til að mæta innlendri eftirspurn. Þetta getur hjálpað til við að jafna árstíðasveiflur, styðja gagnkvæm viðskipti og tryggja aðgengi að matvælum sem ekki er hægt að rækta á staðnum. Innflutningur matvæla til Íslands hefur aukist verulega undanfarin 5–6 ár og hefur innflutningsverðmæti nær tvöfaldast frá árinu 2015. Samtals nemur innflutningur matvæla um 300.000 ISK á mann og heldur áfram að vaxa. Stærsti einstaki flokkurinn er unninn matur fyrir heimili, sem bendir til þess að neysla, frekar en framleiðsla, sé aðaldrifkrafturinn á bak við þessa aukningu. Lítið hagkerfi eins og það íslenska á erfitt með keppa við iðnaðarframleidda unna matvöru frá stærri löndum. Og eftir því sem unnin matvæli verða stærri hluti af heildarneyslu því stærri hluti matarkörfunnar verður innfluttur. Á sama tíma hefur útflutningur matvæla einnig aukist úr 290 milljörðum ISK í 400 milljarða ISK, þar sem 85% koma frá sjávarútvegi, 13% frá fiskeldi og 2% frá landbúnaðarvörum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og fóðri
Milljónir ISK (CIF)
1.5 Sundurliðun innfluttra matvæla
Vaxandi innflutningur helstu matvælaflokka og fóðurs Síðan 2015 hefur innflutningur matvæla til Íslands aukist verulega; innflutningur á kjöti og mjólkurvörum hefur aukist um 300–400%, korn, ávextir og grænmeti um 80–90% og dýrafóður um 500%. Hluti þessarar þróunar tengist fólksfjölgun, sem hefur verið um 25% á sama tíma og fleiri ferðamönnum, sem ætla má að jafnist á við 5-7% aukningu í íbúafjölda en meginhluti skýringarnar á þessari skörpu aukningu er að innlend framleiðsla nær ekki uppfylla þarfir markaðarins - eða bjóða sambærilegar vörur á sambærilegu verði. Hin gríðarlega aukning á innflutningi dýrafóðurs (og hluti af aukningu í innflutningi kornvöru) stafar af ört vaxandi fiskeldi, sem hefur orðið öflug útflutningsgrein. Til að efla fæðuöryggi þarf Ísland að styrkja innlenda framleiðslu þar sem það er raunhæft, tryggja aðgengi að erlendum mörkuðum og fjárfesta í staðbundnum aðfangakeðjum og birgðahaldi. Slíkar ráðstafanir myndu auka viðnámsþrótt, draga úr viðkvæmni gagnvart utanaðkomandi áföllum og styðja við langtímamarkmið um sjálfbærni.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Uppruni innfluttra matvæla (útflutningsland)
% af ISK-verðmæti (CIF)
TOP 10
1.6 Uppruni innfluttra matvæla
Mikil tenging við Evrópu Frá árinu 2015 hefur hlutfall innflutnings frá Evrópu aukist verulega, eða frá 62% í 74%. Innflutningur frá Bretlandi hefur dregist saman síðan landið gekk úr Evrópusambandinu og er nú aðeins 6% af heildarinnflutningi og ríflega 5% matvæla eru flutt inn frá Bandaríkjunum. Þessi staða sýnir að Ísland er mjög háð viðskiptum við Evrópusambandið. Stórar umskipunarhafnir eins og Rotterdam og Hamborg styrkja þessa tengingu, en torvelda greiningu á eiginlegum uppruna innfluttra vara. Þó þessi mikla tenging við Evrópu tryggi stöðugleika í gegnum vel þróuð viðskiptatengsl innri markaðarins, felur hún einnig í sér áhættu. Ísland er hluti af evrópska efnahagssvæðinu en ekki hluti af Evrópusambandinu og því koma regulega upp aðstæður þar sem skýra þarf stöðu landins gagnvart innri markaðnum. Til að bregðast við þessum áhættuþáttum ætti Ísland að kanna leiðir til að fjölga upprunalöndum innfluttra matvæla þar sem það er raunhæft, og samhliða leita leiða til að styrkja aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.7 Viðskiptahindranir
Viðskiptahindranir raska alþjóðaviðskiptum Meira en 95% af korni, ávöxtum og jurtaolíum, og verulegur hluti grænmetis sem neytt er á Íslandi er innflutt, sem gerir landið mjög viðkvæmt fyrir sveiflum í alþjóðaviðskiptum. Þegar kreppur vegna heimsfaraldra, stríðsátaka eða þurrka og flóða ríða yfir, beita útflutningsríki matvæla oft útflutnings-takmörkunum til að vernda stöðugleika innlands. Þetta hefur áhrif á lönd eins og Ísland sem reiða sig á stöðugt aðgengi að matvælum, fóðri og áburði. Mjög lítill hluti heildarframleiðslu matvæla í heiminum fer á heimsmarkað og því geta staðbundinar aðstæður í einstökum ríkjum haft mikil áhrif á stöðuna á heimsmarkaði.
Ísland er aðili að innri markaði ESB og Alþjóðaviðskipta-stofnuninni (WTO) og hefur einnig gert fríverslunarsamninga við fjölda ríkja. Allt veitir þetta ákveðna vernd gagnvart mögulegum viðskiptahindrunum en alþjóðlegar truflanir geta samt haft alvarleg áhrif á lítið hagkerfi sem er háð innflutningi. Ísland er ekki aðildarríki ESB, og því er ekki öruggt hvernig samstarfinu við sambandið myndi reiða af ef fæðuöryggi þess yrði ógnað. Þá hefur Ísland ekki gert samninga til þrautavara við önnur ríki – nokkuð sem myndi auka öryggi landins til lengri tíma litið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.8 Flutningar og flutningskerfi
Lífæð landsins Ísland er eyland fjarri öðrum löndum og mjög háð alþjóðlegum fragtsiglingum. Matvæli, fóður, áburður og olía, ásamt öðrum aðföngum eru flutt sjóleiðina til landsins. Truflanir í þessum alþjóðlegu aðfangakeðjum – allt frá flöskuhálsum í höfnum til sveiflna í fraktkostnaði – geta haft veruleg áhrif á framboð og verð matvæla á Íslandi.
Heimsfaraldurinn árið 2021 sýndi hversu brothætt þetta kerfi getur verið. Flutningskostnaður rauk upp og á tímabili hamlaði skortur á gámum flutningum mikilvægra aðfanga um heiminn. Annað dæmi er áhrif stríðsátaka á flutninga um Svartahaf og Rauðahaf. Flutningskostnaður er ekki stærsti hluti matvælaverðs, en skiptir engu að síður máli – sérstaklega fyrir eyþjóð eins og Ísland.
Þrátt fyrir þessar áskoranir hefur alþjóðlegt flutningakerfi sýnt ótrúlega seiglu, sem að hluta skýrist meðal annars af fjölda mismunandi flutningsleiða og skipa. Talið er að á hverjum tíma séu 55.000-60.000 flutningaskip í virkum flutningum, til viðbótar við fragtflug og landflutninga. Þetta þýðir að staðbundnar raskanir hafa sjaldan alvarleg langtímaáhrif á framboð matvæla eða virðiskeðjur.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Þróun olíuverðs
Dollarar á tunnu
1.9 Orkuverð
Miklar sveiflur í olíuverði
Myndin sýnir þróunina í heimsmarkaðsverði á hráolíu frá árinu 2000 (Brent spot price). Olía gegnir lykilhlutverki fyrir framleiðslu matvæla, hvort sem um er að ræða landbúnað, fiskeldi eða sjávarútveg. Með olíu, getum við veitt fisk og siglt með hann á markað og keypt önnur matvæli í staðinn. Án olíu geta bændur ekki aflað fóðurs, komið mjólk eða sláturgripum til vinnslu eða knúið varaaflstöðvar, yrði þess þörf.
Sveiflukennt verð, sérstaklega á tímum stórra áfalla eins og fjármálakreppunnar 2008 og orkukreppunnar 2022, sýnir hvernig ytri atburðir hafa áhrif aðfangakeðjur um allan heim. Þótt olíuverð hafi lækkað undanfarið, er ennþá mikil undirliggjandi spenna í alþjóðastjórnmálum, ekki síst fyrir botni Miðjarðarhafs.
Ísland hefur enga innlenda framleiðslu á olíu, kolum eða gasi og heldur enga framleiðslu á lífeldsneyti eða öðrum lífmassa til brennslu. Landið er því algerlega háð innflutningi á olíu og er þar með berskjaldað gagnvart sveiflum í verði og framboði á olíu.
Mikilvæg aðgerð til að draga úr áhrifum skammtímasveiflna er að á hverjum tíma séu nokkurra mánaða olíubirgðir í landinu, líkt og krafist er af öllum ESB-ríkjum og aðildarríkjum Alþjóða orkumálastofnunarinnar (IEA).
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Ísland er háð alþjóðamörkuðum
Fæðuöryggi Íslands er nátengt alþjóðlegum mörkuðum; meira en 95% af kornvörum, ávöxtum og jurtaolíum, og verulegur hluti grænmetis eru innflutt. Sama á við um lykilhráefni eins og kornfóður, áburð, olíu, vélar og lyf. Þessi staða gerir Ísland viðkvæmt fyrir ytri áföllum, hvort sem þau stafa af pólitískri spennu eða loftslagsbreytingum. Fyrir land með takmarkaða landbúnaðarframleiðslu geta breytingar á heimsmarkaði haft mikil áhrif á stöðugleika framboðs og aðgengi heimila að mat.
Þróun heimsmarkaðar
Heildarframleiðsla helstu landbúnaðarafurða í heiminum hefur aukist um 10–30% á síðasta áratug, og framboð matvæla á mann hefur vaxið um 5%. Vísitala fyrir heimsmarkaðsverð matvæla hefur sveiflast í kringum 120–140 (miðað við 2014–2016 = 100) en markaðir virðast vera að róast eftir miklar sveiflur tengdar Covid-19 og Úkraínustríðinu. Verð á mjólkurvörum og jurtaolíum helst þó hátt. Áburðarverð – sem skiptir miklu fyrir íslenskan landbúnað – hefur lækkað mikið síðan 2022, en er ennþá 20–30% hærra en það var árið 2010.
Hröð aukning í innflutningi matvæla til Íslands
Innflutningur matvæla til Íslands hefur tvöfaldast að verðmæti síðan 2015 og munar þar mestu um unnin matvæli til neyslu. Innflutningur á mikilvægum vöruflokkum eins og kjöti og mjólkurvörum hefur aukist um 300–400%, og innflutningur á kornvörum og dýrafóðri hefur aukist um 80–500%. Nærri 75% af þessum innflutningi kemur frá eða í gegnum Evrópu en dreifist á mörg lönd og margar útflutningshafnir.
Seigla aðfangakeðja
Alþjóðaviðskipti, fragtflutningar og orkukostnaður gegna lykilhlutverki í fæðuöryggi. Stórir útfutningsmarkaðir geta orðið óaðgengilegir vegna pólitískra áfalla eða náttúruhamfara. Flutningar geta tafist vegna flöskuhálsa á lykilleiðum. Olíuverð hefur einnig áhrif á íslenska sjávarútveginn, sem er bæði mikilvægur matvælaframleiðandi og gjaldeyrisöflunargrein. Loftslagsbreytingar hafa áhrif á matvælaframleiðslu um allan heim. En þrátt fyrir þetta hefur heimsmarkaður með matvæli sýnt mikla seiglu og skilvirkni í kjölfar stríðs, átaka, faraldra og loftslagsbreytinga. Skyndilegar hækkanir á lykilaföngum ganga oftast fljótt tilbaka og tiltölulega ríkt, lítið land eins og Ísland er vel sett að tryggja sér aðföng á heimsmörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 2: Innlend matvælaframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Ræktað landbúnaðarland
Árleg ræktun
Hektarar
2.1 Land
Ræktað land: Gras og takmörkuð kornrækt Landbúnaðarlandi á Íslandi má skipta upp í ræktuð tún, úthaga og afrétti. Í þessu yfirliti er eingöngu horft til ræktaðs lands. Víða á landinu er ræktanlegt land takmarkandi fyrir matvælaframleiðslu, en annars staðar eru töluverðir möguleikar á að brjóta nýtt land til ræktunnar. Erfitt reyndist þó að finna heildstæð gögn um hversu mikið ræktanlegt land enn er óræktað. Gögnum um ræktuð tún og árlega (endur)ræktun er safnað af opinberum aðilum í tengslum við greiðslur landstuðnings. Á árunum 2017–2024 hefur heildarræktarsvæðið haldist stöðugt, á bilinu 87.000 til 94.000 hektarar. Víða í nágrannalöndunum hefur ræktað land dregist saman en engar vísbendingar eru um þetta hér á landi. Hugtakið "akurlendi" er ekki vel skilgreint á Íslandi, en kornrækt er enn mjög takmörkuð og er aðeins stunduð á innan við 5% ræktaðs lands á hverju ári. Mikilvægt er að efla gagnasöfnun um ræktun og ræktanlegt land, sérstaklega til að meta vaxtartækifæri í kortnrækt.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Búfé
Fjöldi
2.2 Búfé
Fækkun í búfjár Búfé á Íslandi hefur fækkað stöðugt frá árinu 2016 (og reyndar lengur). Sauðfé hefur fækkað um næstum 30% á síðasta áratug og hefur ekki verið færra síðan á öndverðri 19 öld. Kúm hefur aðeins fjölgað, einkum vegna aukningar í holdanautgripum en fjöldi mjólkurkúa er frekar á leið niður. Svínastofninn er heldur að minnka, og fjöldi varphænsna er einnig á leið niður á við. Þó það ekki komi fram á myndinni hefur hrossum fækkað mikið og er stofninn nú aðeins rétt um helmingur af því sem hann var fyrir 15 árum.
Þessi þróun endurspeglar að hluta til aukna framleiðni í búfjárframleiðslu – sérstaklega í mjólkur- og alifuglaframleiðslu – sem sést vel þegar framleiðslutölur eru skoðaðar. En hluti skýringarinnar er einnig að samsetning neyslu hefur breyst (sbr. lambakjöt) og innflutningur búfjárafurða hefur aukist, án þess að útflutningur hafi aukist að sama skapi.
Ísland er eitt fárra ríkja í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að rækta fóðurkorn, sem neinu nemur. Framleiðsla á svínakjöt, kjúklingum, eggjum og mjólk (að hluta), auk fiskeldis er algerlega háð innflutningi fóðurs. En á krísutímum hefur alltaf verið auðveldara að nálgast fóður en ferskar búfjárafurðir og því er þessi framleiðsla mikilvæg stoð undir fæðuöryggi landins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Notkun tilbúins áburðar
tonn
2.3 Næringarefni og vatn
Hringrásarhagkerfi og vatnsbúskapur Matvælaframleiðsla á Íslandi byggir á fjölmörgum hráefnum, en tvö eru sérstaklega mikilvæg: næringarefni og ferskvatn. Allur tilbúinn áburður – köfnunarefni, fosfór og kalí – er innfluttur, sem gerir landbúnaðinn kerfislægt háðann sveiflum á alþjóðamörkuðum og röskunum á aðfangakeðjum.
Á sama tíma býr Ísland yfir miklu magni af hreinu ferskvatni, sem er grundvallaratriði fyrir búfjárhald, fiskeldi, ræktun og garðyrkju. En eins og reynsla margra annarra landa sýnir, þá geta þurrkar og flóð eyðilagt uppskeru, jafnvel þótt meðalúrkoma sé hæfileg.
Árleg notkun innflutts köfnunarefnis nemur um 100 kg N/ha á ræktuðu graslendi og kemur þar til viðbótar lífrænum áburði eins og mykju. Ekki liggja fyrir gögn um hversu mikið af innfluttri áburðarnotkun væri hægt að uppfylla með innlendum hráefnum, en tölur frá öðrum löndum benda til þess að þar geti legið umtalsverð tækifæri til að efla hringrásarkerfi innlends landbúnaðar og draga úr innflutningi áburðarefna.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsaflahlutfall: kjöt, egg og mjólkurvörur
2.4 Kjöt og mjólkurvörur
Er Ísland sjálfu sér nægt?
Sjálfsaflahlutfall er oft notað sem mælikvarði á fæðuöryggi. Hlutfall yfir 100% bendir til umframframleiðslu og mögulegs útflutnings, en hlutfall undir 100% gefur til kynna innflutningsþörf. Framleiðsla mjólkur hefur að jafnaði verið yfir 100%, og eggjaframleiðsla er nærri því að fullnægja innanlandseftirspurn. Aftur á móti hefur sjálfsaflahlutfall kjötframleiðslu dregist saman og er nú nálægt 85%. Hæst er hlutfallið í lambakjöti eða vel yfir 130% en lægst í nautakjötsframleiðslu þar sem innflutningur er meir en 20% af innanlandsneyslu. Sjálfsaflahlutfall er mjög einfaldur mælikvarði og getur verið villandi því öll framleiðsla er háð innflutningi hráefna, lyfja, véla, orku o.fl. Þá segir hann heldur ekkert um hversu auðvelt það væri að draga úr neyslu viðkomandi fæðuflokka t.d. með hliðrun frá kjöti til sjávarfangs.
Kjöt - sundurliðun
Framleiðsla búfjárafurða
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Afli valdra fiskitegunda
tonn
2.5 Fiskur
Þjóð sem býr við slíka ofgnótt mun seint svelta. Ísland er meðal stærstu fiskveiðiþjóða heims og fiskeldi hefur aukist jafnt og þétt síðasta áratuginn. Ekki allur fiskur sem veiddur er hentar til manneldis og hluti fiskveiða er á miðum utan íslenskrar lögsögu, sem gerir erfitt að áætla hversu mikið af lönduðum afla megi reikna með til neyslu. Hér er einungis horft til afla þorsks, ýsu og ufsa, en aðrar tegundir eru annað hvort veiddar í mun minni mæli (lúða, steinbítur, langa, rækjur…) eða síður hentugar til almennrar neyslu (síld, loðna, makríll, grásleppa…).
Heildarafli þorsks, ýsu og ufsa hefur haldist nokkuð stöðugur síðusta áratug og nemur um það bil 2,5 kg af ferskum fiski á hvern íbúa á dag. Þegar við bætist síld sem væri hæf til manneldis og aðrar matfisktegundir, fer mögulegt framboð af ferskum fiski vel yfir 3 kg á mann á dag.
Fiskeldi er einnig mikilvægur fæðugjafi og heildarframleiðslan er nær tvöfalt meiri en öll kjötframleiðsla landsins. Ólíkt fiskveiðum er fiskeldi háð innfluttum hráefnum eins og fóðri og lyfjum og líkist að því leyti iðnvæddum landbúnaði. Landhelgi Íslands er skilgreind í alþjóðegum samþykktum, en landið hefur takmarkaðan viðbúnað til að hindra ólögmætar veiðar annarra ríkja við landið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsþurftahlutfall, grænmeti
2.6 Grænmeti
Ónýtt tækifæri í garðyrkjuframleiðsla
Það er ekki auðvelt að meta nákvæmlega sjálfsaflahlutfall í garðyrkju en ljóst er að það er lágt og fer lækkandi. Lítið sem ekkert er framleitt hér á landi af ávöxtum, berjum, sykri eða olíum, og litlar líkur á að það breytist. Um 70% af ferskum kartöflum og nærri helmingur ferskra tómata sem seldir eru á Íslandi eru ræktaðar innanlands, á meðan unnar vörur á borð við djúpsteikingarkartöflur, tómatsósur o.þ.h. eru innfluttar og neysla þessara vöruflokka hefur verið að aukast.
Samkvæmt gögnum frá Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) hefur eigin grænmetisframleiðsla Íslands dregist saman, úr tæplega 37% af innanlandsþörf árið 2014 í um 27% árið 2024. Skammvinn viðspyrna á árunum 2019–2021 entist ekki og þróunin undirstrikar að landið er í síauknum mæli háð á innflutningi. Þetta dregur fram mikilvægi þess að móta stefnu til að efla innlenda framleiðslu allt árið um kring og auka neyslu á ferskum afurðum, frekar en unnum matvælum.
Grænmetisframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Fóður
Gigajoule
2.7 Fóðurframleiðsla
Búfjárframleiðsla háð innfluttu fóðri
Ísland er eitt fárra landa í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að framleiða fóðurkorn sem neinu nemur. Hins vegar hentar landið vel til grasræktar og gróðffóðuröflunar. Framleiðsla gróffóðurs hefur verið nokkuð stöðug síðustu 20 árin en samt hefur hlutfall innlendrar fóðurorku dregist saman úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Þessi þróun endurspeglar að mestu vaxandi fiskeldi en einnig samdrátt í sauðfjárframleiðslu á kostnað svína- og alifuglaframleiðslu og undirstrikar veikleika í innlendu fóðurkerfi.
Á meðan stærstur hluti fóðurkorns er innfluttur, eru líkur á hlutfall innlendrar fóðurorku muni halda áfram að dragast saman. Það er því lykilatriði að efla innlenda kornrækt til að draga úr áhrifum mögulegra áfalla á alþjóðamörkuðum.
Innanlandsframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.8 Birgðahald á lykilaðföngum
Birgðahald ræðst af ákvörðunum einkaaðila Ólíkt mörgum öðrum löndum, hefur Ísland ekki komið á fót kerfi til að fylgjast með eða tryggja stefnumótandi birgðir af lykilhráefnum fæðuframleiðslu. Það þýðir að birgðir af matvælum, fóðri, áburði og eldsneyti eru óreglulegar og alfarið á ábyrgð einstakra fyrirtækja. Á hverjum tíma eru að jafnaði til birgðir af mjólkurvörum sem duga í um tvo mánuði. Kjötbirgðir eru nær eingöngu lambakjöt, sem eru miklar að hausti en litlar að vori. Ekki eru fyrir hendi opinber gögn um kornbirgðir en ætla má að þær dugi til 4–6 vikna. Birgðir af áburði eru hverfandi, þar sem allur nær allur áburður er fluttur inn að vori og borinn á fáum mánuðum síðar. Öll aðildarríki ESB og Alþjóðaorkumálastofnunarinnar (IEA) eru skuldbundin til að halda að lágmarki þriggja mánaða birgðir af eldsneyti. Hérlendis eru eldsneytisbirgðir vaktaðar en engar reglur eru um lágmarksbirgðir í landinu. Í heild sýnir þetta hversu háð Ísland er reglulegum innflutningi á lykilhráefnum, sem vekur upp áhyggjur af áhrifum skammtímasveiflna í framboði á innlenda matvælaframleiðslu og fæðuframboð.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.9 Innviðir
Landfræðileg einangrun og innviðir á Íslandi Ísland er landfræðilega einangrað en þó tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hafnir landsins eru að jafnaði íslausar yfir veturinn, og nær öll þéttbýli eru staðsett nálægt höfn. Samgöngur á landi eru almennt góðar en veður og færð (þ.m.t. malbiksblæðingar) geta torveldað þungaflutninga. Keflavíkurflugvöllur, sem gegnir hlutverki millilandaflugvallar, er staðsettur nærri höfuðborginni en á virku jarðhitasvæði, sem undirstrikar mikilvægi þess að hafa viðbúnaðaráætlun til að tryggja flugsamgöngur til og frá landinu ef völlurinn lokast. Raforkukerfið er ekki tengt öðrum löndum en byggir á nokkrum fjölda vatnsafls- og jarðvarmavirkjana sem eru staðsettar um allt land. Um 80% raforkuframleiðslunnar fer til örfárra alþjóðlegra stórfyrirtækja. Flutningskerfið mun þó vera viðkvæmt. Fjórir sæstrengir tengja Ísland við umheiminn en einn þeirra (Iris) stendur undir um 70% heildarflutningsgetunnar.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Innlend matvælaframleiðsla
Landnotkun og takmarkanir í innlendri framleiðslu
Landbúnaðarland á Íslandi er að mestu leyti graslendi, sem er fyrst og fremst nýtt til gróffóðurframleiðslu og beitar. Ræktað land hefur aukist úr um 87.000 hektörum árið 2017 í um 94.000 hektara árið 2024, en kornrækt er enn mjög lítil og nemur aðeins um 4,4% af heildarræktun Þetta endurspeglar takmarkaða möguleika á víðtækri akurrækt miðað við núverandi loftslag og landfræðilegar aðstæður.
Framlag búfjár og sjávarútvegs
Búfjárstofnar hafa heldur dregist saman frá árinu 2016 (og lengur). Fjöldi sauðfjár hefur til að mynda minnkað um nær 30% á síðasta áratug, á meðan nautgripum hefur fjölgað lítillega, einkum vegna aukins fjölda holdagripa. Á móti kemur öflugur sjávarútvegur sem dregur að landi afla sem svarar til meir en 3 kg af fiski á dag fyrir hvern íbúa landins. Fiskeldi hefur tvöfaldast síðastliðinn áratug og skapar verulegt framlag af dýraprótíni, en byggir þó - líkt og önnur búfjárframleiðsla - á innfluttu fóðri og öðrum aðföngum.
Grænmetisrækt
Innlend grænmetisframleiðsla er meiri en ætla mætti út frá breiddargráðu landins. Kartöflur vega þyngst og nema yfir 60% af heildarframleiðslu. Framleiðsla grænmetis, sem hlutfalls heildarneyslu hefur dregist saman úr 37% árið 2014 í um 27% árið 2024. Þetta helgast að hluta af eftirspurn neytenda eftir nýjum tegundum grænmetis og að hluta af aukinni hlutdeild unnina vara á borð við djúpsteikingarkartöflur og tómasósur.
Innflutt fóður og innviðir
Búfjárframleiðsla á Íslandi byggir sífellt meira á innfluttu fóðri, og hlutfall innlends fóðurs hefur minnkað úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Meginhluti innlends fóðurs er rúllubaggar og innlend kornframleiðsla vex hægt. Til viðbótar þessum áskorunum skortir skipulagðar birgðir; kornbirgðir duga einungis í 4–6 vikur og birgðir annarri matvöru eru takmarkaðar. Olíubirgðir eru mældar í vikum, ólíkt því sem gerist í helstu samanburðarlöndum. Samþjöppun helstu hafna og flutningsinnviða á suðvesturhorninu, ásamt viðkvæmu flutningskerfi raforku og fáum gagnasæstrengjum undirstrikar mikilvægi viðnámsþols og viðbúnaðaráætlana fyrir íslenskt fæðukerfi.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 3: Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Verðþróun matvæla á Íslandi
Vísitala 2015=100
3.1 Þróun matvælaverðs
Hækkandi matvælaverð Þrátt fyrir sterkan mjólkuriðnað, kjötframleiðslu og sjávarútveg, hefur matvælaverð á Íslandi hækkað verulega á undanförnum árum. Þetta stafar að miklu leyti af verðbreytingum á innfluttum aðföngum eins og fóðri og áburði, auk innlendrar verðbólgu. Þessi kostnaðarþrýstingur hefur aukist á síðustu misserum og ýtt matvælaverði upp hraðar en í mörgum nágrannalöndum. Innlend framleiðsla veitir stöðugleika í magni, en tryggir ekki sjálfkrafa verðstöðugleika. Smelltu hér að neðan til að bera saman við önnur Norðurlönd og alþjóðlega verðþróun.
ALÞJÓÐLEGT MATVÆLAVERÐ
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Útgjöld heimila
3.2 Útgjöld heimila til matar
Breytt hlutdeild matar í útgjöldum heimila Hlutfall útgjalda heimila til matar og óáfengra drykkja á Íslandi hefur lækkað úr 13,9% árið 2014 í 12,7% árið 2024. Þessi breyting endurspeglar ekki endilega að matvæli hafi orðið ódýrari (sbr. síðustu síðu), heldur sýnir hún aukin útgjöld á öðrum sviðum eins og veitingastöðum, hótelum og afþreyingu. Hún sýnir hins vegar líka að íslensk heimili eru vel stödd að taka á sig skyndilegar hækkanir í matvælaverði og ættu þar að geta hagrætt útgjöldum til til að mæta verðsveiflum. Útgjöld til veitingahúsa og hótela eru til að mynda stærri hluti heildarútgjalda en útgjöld til matvæla. Að tryggja gott aðgeng að næringarríkum mat er áfram lykilatriði fyrir árangursríka manneldisstefnu, sérstaklega fyrir viðkvæma hópa. Að fylgjast með þessari þróunum er grundvallaratriði til að viðhalda sveigjanleika og stöðugleika í íslensku matvælakerfi.
alþjóðlegur samanburður
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.3 Matarstuðningur
Almennur stuðningur og öryggisnet Ísland rekur ekki, frekar en önnur Vesturevrópulönd, opinbert matvælastuðningskerfi, en lágtekjuheimili fá fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum, sem byggir einstaklingsbundnu mati á þörfum hvers heimilis. Að auki veita nokkrar frjáls félagasamtök mataraðstoð, oft með áherslu á stórhátíðir egar þörfin fyrir viðbótarstuðning er mest áberandi. Flest skóla- og leikskólabörn hafa aðgengi að skólamáltíðum, annaðhvort án sérstakrar greiðslu eða á lágu verði, sem tryggir að börn hafi aðgang að næringarríkum máltíðum yfir daginn. Þessar stuðningsaðgerðir gegna lykilhlutverki í að verja viðkvæma hópa fyrir efnahagsáföllum og röskunum á framboði matvæla. Með því að fylgjast með umfangi og styrkleika þessara stuðningskerfa geta má stuðla að jöfnu aðgengi allra landsmanna að matvælum – sérstaklega á tímum efnahagsþrenginga eða óvæntra áfalla.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Matvælaframboð
Á mann á dag, í hitaeiningum
3.4 Matvælaframboð
Hitaeiningaframboð umfram þarfir íbúa Matarframboð á Íslandi nam að meðaltali 3.677 hitaeiningum á mann á dag árið 2022, samkvæmt tölum FAO—hæsta gildi meðal Norðurlandanna. Þó svo að þessar tölur byggist á margvíslegum forsendum og geti verið skekktar kerfisbundið, bendir þetta viðmið til þess að landið glími alls ekki við hitaeiningaskort heldur kannski hins að vísbendingar séu um ofneyslu, matarsóun eða ójafnvægi í samsetningu fæðunnar. Til að öðlast fullan skilning á fæðuöryggi og heilsu, ætti þessi mælikvarði að vera skoðaður samhliða gögnum um offitu, gæði mataræðis og ójöfnuð í aðgengi. Mikið framboð er aðeins einn af mörgum þáttum sem hafa þarf í huga þegar meta á gæði næringar og fæðuöryggis. Matvælaframboð getur breytst með skömmum fyrirvara og því hafa margar þjóðir ráðlagt íbúum að eiga 3-7 daga birgðir af matvælum og vatni til að tryggja sig gagnvart skyndilegum áföllum. Þá hafa sum Evrópuríki skipulagt hvernig staðið skuli að matvælaaðstoð og jafnvel byggt upp birgðir af matvælum til að dreifa til íbúa við neyðaraðstæður.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.5 Næring og gæði matvæla
Endurskoðaðar næringarráðleggingar Heilbrigðisráðuneytið hefur nýlega uppfært opinberar næringarráðleggingar fyrir fullorðna og börn eldri en tveggja ára. Þessar ráðleggingar byggja á nýjustu vísindarannsóknum og Norrænum næringarráðleggingum og eiga að stuðla að betri næringu og draga úr hættu á langvinnum sjúkdómum, svo sem offitu, sykursýki og hjarta- og æðasjúkdómum, sem hafa orðið sífellt algengari á Íslandi. Mikil áhersla er lögð á daglega neyslu á grænmeti, ávöxtum og grófum kolvetnum á meðan mælt er með minni neyslu á rauðu kjöti og unnum kjötvörum. Þá er ráðlagt að takmarka neyslu á mettaðri fitu, meðal annars með fituskertum mjólkurvörurum, auk daglegrar inntöku á D-vítamíni – sem er sérstaklega mikilvægt á norðlægum breiddargráðum Íslands. Ástæða er til að hafa í huga hvernig neyslubreytingar, m.a. vegna opinberra ráðlegginga, hafa áhrif á fæðuöryggi þjóðarinnar, og hvernig mögulega megi aðlaga samsetningu daglegrar neyslu að mögulegum sveiflum í framboði.
INTERNATIONAL comparison
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Aðgengi heimila að mat
Jafnvægi á milli framboðs, verðlags og félagslegs stuðnings Fæðuöryggi heimila byggir á nokkrum samtvinnuðum þáttum: Í fyrsta lagi framboði matvæla, sem vísar til þess hvort nægilegt og næringarríkt matvælaúrval sé aðgengilegt öllum íbúum landsins — skilyrði sem almennt er uppfyllt á Íslandi vegna traustrar matvælaframleiðslu og góðra innviða. Hér er þó mikilvægt að huga að stöðu afskekktra og fámennra byggðalaga, þar sem erfitt getur reynst að tryggja stöðugt framboð ferskra matvæla. Í öðru lagi skiptir verðlag máli, þ.e. hvort íbúar hafi efni á þeim mat sem þeir þurfa. Ísland er hátekjuríki og stendur vel að vígi hvað þetta varðar; meðalútgjöld heimila til matvæla og óáfengra drykkja nemur undir 13% af ráðstöfunartekjum, en vissulega geta ákveðnar fæðutegundir, á borð við innflutt ferskmeti eða ákveðnar kjöt- og fisktegundir orðið það dýrar að venjuleg heimili sneiði hjá þeim og velji ódýrari matvæli - þá oft af verri gæðum. Að lokum gegna félagsleg stuðningskerfi—þar með talin fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, mataraðstoð, skólamáltíðir og önnur öryggisnet—lykilhlutverki við að tryggja lágtekjuhópum aðgang að nauðsynlegum matvælum. Slík öryggisnet draga úr áhrifum skyndilegra verðhækkana og styrkja þannig viðnámsþol fæðukerfisins í heild. Ísland stendur almennt sterkt þegar kemur að aðgengi heimila að nægum, fjölbreyttum og hollum mat. En í síbreytilegu alþjóðlegu umhverfi er nauðsynlegt að fylgjast vel með mælikvörðum sem snúa að næringu og manneldi, ásamt stöðu viðkvæmra hópa í samfélaginu.
Fæðuöryggi á Íslandi
Lykilheimildir
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (n.d.). FAO Food Price Index. Retrieved from https://www.fao.org/worldfoodsituation/foodpricesindex/en/ Hagstofa Íslands. (n.d.). Imports of food and beverages. Retrieved from https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Efnahagur/Efnahagur__utanrikisverslun__1_voruvidskipti__01_voruskipti/UTA06005.px/ UK Department for Environment, Food & Rural Affairs (Defra). (2021). United Kingdom Food Security Report 2021. Retrieved from https://www.gov.uk/government/publications/united-kingdom-food-security-report-2021 Swiss Federal Office for Agriculture (BLW). (2021). National Food Security Monitoring System. Retrieved from https://www.blw.admin.ch/blw/en/home.html Eurostat. (n.d.). Household consumption by purpose. Retrieved from https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/bookmark/510efcf9-8163-4382-acb0-bd54444fffa7?lang=en
Fæðuöryggi á Íslandi
Gagnaskrár
Hér að neðan má nálgast öll þau gögn sem notuð eru í þessu yfirliti, með lýsingu á aðferðum og forsendum greininga á fæðuöryggi Íslands. Skjölin eru hönnuð til að auðvelda sannprófun gagna, varpa ljósi á grundvöll hvers mælikverða og auðvelda uppfærslu. Með því að tengja saman gagnaheimildir og aðferðir yfir öll þrjú kjarnasvið styður þessi skjölun við stöðuga vöktun og gegnsætt mat.
1. Alþjóðlegir matvælamarkaðir
2. Innlend matvælaframleiðsla
3. Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
Bakgrunnur
Samfélagslegur viðnámsþróttur byggir á þremur meginstoðum: Orkuöryggi, fæðuöryggi og öflugu heilbrigðiskerfi. Viðfangsefni þessa yfirlits er Fæðuöryggi Íslands. Fæðuöryggi er vaxandi áhyggjuefni um allan heim í ljósi loftslagsbreytinga og óstöðugleika í alþjóðastjórnmálum. Fyrir Ísland eru þessar áskoranir sérstaklega mikilvægar vegna legu landins og loftslagslegra takmarkana sem gera landið mjög háð innflutningi á lykilhráefnum til matar og fóðurs. Þrátt fyrir landfræðilega einangrun er Ísland tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hér eru hafnir ísfríar og siglingaleiðir greiðar úr flesum áttum. Þótt möguleikar til akuryrkju og garðyrkju séu takmarkaðir, eru fiskveiðar margfalt meiri en sem nemur innanlandsþörf. Þetta þýðir að Ísland hefur mikla sérstöðu þegar kemur að fæðuöryggi þjóðarinnar og því er brýnt að auka skilning á styrkleikum og veikleikum í matvælakerfi landins og hvernig best er brugðist við hugsanlegum framtíðaráföllum
Mikilvægt er að stjórnvöld og hagsmunaaðilar hafi á hverjum tíma skýra yfirsýn yfir matvælakerfið. Þetta felur í sér innsýn í alþjóðlega markaði, innlenda framleiðslugetu, viðskipti með matvæli, birgðahald, flutninga og aðgang að lykilauðlindum eins og ræktanlegu landi og vatni. Þannig má bæta viðbúnað og stefnumótun til lengri tíma, með það að markmiði að styrkja matvælakerfið á öllum stigum. Til að styðja við þessa vinnu hefur verið atvinnuvegaráðuneytið látið taka saman heildstætt yfirlit yfir stöðu fæðuöryggis á Íslandi. Verkefnið er unnið af ráðgjafarfyrirtækinu Nordic Insights, í samstarfi við atvinnuvegaráðuneytið, Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Aðferðafræðin byggir á alþjóðlegum fyrirmyndum, fyrst og fremst frá Bretlandi og Sviss, en hefur verið aðlöguð til að endurspegla áherslur og sérstöðu Íslands. Yfirlitið nær ekki til eiginlegs áhættumats - þ.e. mats á því hvaða aðstæður gætu komið upp, sem ógna myndu fæðuöryggi þjóðarinnar - en ætti samt að gefa góða mynd af helstu þáttum fæðuöryggis, stöðu þeirra og horfum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Samantekt
Fæðuöryggi þjóðar ræðst af samspili fjölmargra ólíkra þátta, innlendra sem alþjóðlegra. Allt frá neyslumynstri til innlendrar og erlendrar framleiðslu, flutninga, heimsviðskipta og loftslagsbreytinga. Þetta stöðumat á fæðuöryggi Íslands grundvallast á þremur flokkum mælikvarða: (1) Stöðu alþjóðaviðskipta með matvæli og hráefni til matvælaframleiðslu, (3) stöðu innlendrar framleiðslu, og (3) aðgengi heimila og einstaklinga að matvælum. 1. Alþjóðamarkaðir Ísland treystir á alþjóðlega markaði til að tryggja stöðugt framboð af ýmsum lykilhráefnum fæðuframleiðslu og mörgum fæðuflokkum, svo sem korni, ávöxtum, sykri, olíum og grænmeti. Fæðuframboð á heimsvísu er í sögulegu hámarki, og lítil, efnuð þjóð eins og Ísland er því vel í stakk búin til að afla nauðsynlegra matvæla og aðfanga. Mikilvægt er þó að fylgjast með heimsframleiðslu, viðskiptastraumum og alþjóðastjórnmálum, svo hægt sé að bregðast við mögulegum áföllum í tíma. Einnig skiptir máli að styrkja og útvíkka núverandi viðskiptatengsl og milliríkjasamninga.
2. Innlend matvælaframleiðsla Ísland er nettó-útflytjandi matvæla vegna sterks sjávarútvegs og fiskeldis. Innlend búfjárframleiðsla er nálgt því að uppfylla innanlandsþörf, en hún er mjög háð innfluttum aðföngum. Takmörkuð kornframleiðsla og litlar olíubirgðir skapa kerfisbundna veikleika í innlendri matvælaframleiðslu. Mikilvægt er að styrkja birgðakeðjur, efla kornrækt og byggja upp viðeigandi birgðahald til að auka viðnámsþol. 3. Aðgangur heimila að mat Flestir Íslendingar njóta góðs aðgengis að matvælum á viðunandi kjörum. Hækkandi matvælaverð getur valdið erfiðleikum fyrir lágtekjuhópa, sem undirstrikar mikilvægi þess að fylgjast með verðþróun og tryggja félagslegt stuðningskerfi. Að tryggja jafnan aðgang að matvælum og félagslegt öryggi er lykilatriði fyrir öruggt og sanngjarnt matvælakerfi.
Lesa meira
Lesa meira
Lesa meira
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar fæðuöryggis
Þetta Mælaborð fæðuöryggis byggir á þremur víddum: Alþjóðavídd, innanlandsframleiðslu og fæðuöryggi heimila. Hver af þessum þremur víddum – er metin með skilgreindum mælikvörðum sem eru studdir opinberum gögnum. Saman gefa þessir mælikvarðar heildstæða mynd af stöðu og þróun fæðuöryggis á Íslandi. Mælikvarðarnir eru valdir út frá eftirfarandi megin viðmiðum: 1. Kerfislegt mikilvægi: Að mælikvarðinn hafi almenna skýrskotun fremur en að vera mjög sértækur. 2. Gæði og uppfærsla: Allir mælikvarðar byggja á aðgengilegum, reglulega uppfærðum gögnum með skýrum heimildum, sem er safnað og viðhaldið af viðurkenndum stofnunum. 3. Skýr túlkun: Að auðvelt sé að tengja viðkomandi eiginleika með beinum hætti við stöðu fæðuöryggis á Íslandi. 4. Samanburðarhæfni: Þar sem unnt er, eru mælikvarðarnir í samræmi við alþjóðlega staðla til að gera samanburð milli landa mögulegan. 5. Hagnýt gildi: Mælikvarðarnir eru valdir með það að markmiði að styðja við stefnumótun og ákvarðanatöku, bæði á vegum hins opinbera og í einkageiranum.
Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Innlend matvælaframleiðsla
Aðgangur heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 1: Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Heimsframleiðsla matvæla
1.000 tonn
1.1 Heimsframleiðsla matvæla
Alþjóðleg þróun mótar innlent fæðuöryggi Ísland er mjög háð erlendum matvæla- og hráefnismörkuðum vegna takmarkaðrar innlendrar framleiðslugetu. Þetta gerir landið viðkvæmt fyrir sveiflum í framboði matvæla á heimsmarkaði, sérstaklega þegar kemur að lykilvörum eins og kornvöru, ávöxtum og jurtaolíum. Á sama tíma skiptir verðþróun sjávarafurða miklu máli fyrir íslenskan útflutning og gjaldeyrisöflun. Á undanförnum árum og áratugum hefur framleiðsla helstu flokka matvæla í heiminum aukist jafnt og þétt. Þetta á sérstaklega við þá matvælaflokka sem skipta mestu fyrir Ísland, nefnilega kornvöru, ávexti og grænmeti, á meðan framleiðsla á kjöti og sjávarafurðum hefur aukist hægar. Þessi þróun hefur leitt til þess að framboð matvæla á mann hefur aldrei verið meira, eins og sjá má ef línuritið um matvælaframboð á íbúa er opnað. Fjölmargir þættir geta haft áhrif á alþjóðlegt matvælaframboð s.s. loftslagsbreytingar, jarðvegseyðing, ófriður eða viðskiptahindranir og því er mikilvægt fyrir Ísland að þróa viðskiptasambönd við útflutningsríki um allan heim.
Matvælaframboð á hvern íbúa
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar
Heimsmarkaðsverð matvæla (á stöðugu verðlagi)
Meðaltal 2014-2016=100
1.2 Heimsmarkaðsverð matvæla
Viðvarandi sveiflur í matvælaverði Matvælaverð á heimsvísu hefur sveiflast töluvert síðustu áratugina og liggur nú u.þ.b. 15% yfir meðaltali áranna 2014-2016. Auðvelt er að greina alþjóðlegar krísur eins og innrás Rússa í Úkraínu, Covid-19 og fjármálakrísuna 2008, og eins eru dæmi um að hefðbundin útflutningsríki eins og Argentína eða Rússland hafi takmarkað útflutning til að tryggja framboð innanlands. Þessi þróun heimsmarkaðsverðs er sérstaklega mikilvæg fyrir Ísland, þar sem landið er mjög háð innflutningi og útflutningi matvæla og fóðurs. Hins vegar er rétt að hafa í huga að oftast eru verðsveiflur skammvinnar og af viðráðanlegri stærðargráðu fyrir efnað land eins og Ísland. Verð matvæla á heimsmarkaði getur hækkað eða lækkað, en raunveruleg áhrif fyrir almenning á Íslandi ráðast af því hvort kaupmáttur heimila heldur í við þessa þróun.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Vísitölur áburðar- og kornverðs á heimsmarkaði
Árlegt meðaltal vísitölu í bandarískum dollurum (2010=100)
1.3 Verð á áburði og fóðri
Viðvarandi sveiflur í kostnaði við áburð og fóður Áburður og fóður eru meðal mikilvægustu aðfanga fyrir íslenskra landbúnaðarframleiðslu. Allur áburður og nær allt kornfóður er innflutt, sem gerir innlenda matvælaframleiðslu viðkvæma fyrir verðsveiflum á heimsmarkaði. Áburðarverð hefur lækkað verulega frá því sem það var hæst árið 2022 og er nú lægra en það var á árabilinu 2011-2012. En mælikvarðinn sýnir að áburðarverð hefur tilhneyingu til að sveiflast verulega. Verð á korni fylgir oft svipuðum takti þótt sveiflurnar séu minni. Til að draga úr áhrifum sveiflna í áburðar- og fóðurverði gæti Ísland hugað að eftirfarandi þáttum:
- betri nýtingu innlendra næringarefna
- stefnumótun um birgðahald
Slíkar ráðstafanir myndu hjálpa bændum og efla fæðuöryggi gagnvart framtíðaráföllum á alþjóðlegum mörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og drykkjarvörum
Milljónir ISK (CIF)
1.4 Þróun matvælainnflutnings
Aukinn innflutningur – sérstaklega á unnum matvælum Öll lönd treysta á innflutning matvæla í einhverjum mæli til að mæta innlendri eftirspurn. Þetta getur hjálpað til við að jafna árstíðasveiflur, styðja gagnkvæm viðskipti og tryggja aðgengi að matvælum sem ekki er hægt að rækta á staðnum. Innflutningur matvæla til Íslands hefur aukist verulega undanfarin 5–6 ár og hefur innflutningsverðmæti nær tvöfaldast frá árinu 2015. Samtals nemur innflutningur matvæla um 300.000 ISK á mann og heldur áfram að vaxa. Stærsti einstaki flokkurinn er unninn matur fyrir heimili, sem bendir til þess að neysla, frekar en framleiðsla, sé aðaldrifkrafturinn á bak við þessa aukningu. Lítið hagkerfi eins og það íslenska á erfitt með keppa við iðnaðarframleidda unna matvöru frá stærri löndum. Og eftir því sem unnin matvæli verða stærri hluti af heildarneyslu því stærri hluti matarkörfunnar verður innfluttur. Á sama tíma hefur útflutningur matvæla einnig aukist úr 290 milljörðum ISK í 400 milljarða ISK, þar sem 85% koma frá sjávarútvegi, 13% frá fiskeldi og 2% frá landbúnaðarvörum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og fóðri
Milljónir ISK (CIF)
1.5 Sundurliðun innfluttra matvæla
Vaxandi innflutningur helstu matvælaflokka og fóðurs Síðan 2015 hefur innflutningur matvæla til Íslands aukist verulega; innflutningur á kjöti og mjólkurvörum hefur aukist um 300–400%, korn, ávextir og grænmeti um 80–90% og dýrafóður um 500%. Hluti þessarar þróunar tengist fólksfjölgun, sem hefur verið um 25% á sama tíma og fleiri ferðamönnum, sem ætla má að jafnist á við 5-7% aukningu í íbúafjölda en meginhluti skýringarnar á þessari skörpu aukningu er að innlend framleiðsla nær ekki uppfylla þarfir markaðarins - eða bjóða sambærilegar vörur á sambærilegu verði. Hin gríðarlega aukning á innflutningi dýrafóðurs (og hluti af aukningu í innflutningi kornvöru) stafar af ört vaxandi fiskeldi, sem hefur orðið öflug útflutningsgrein. Til að efla fæðuöryggi þarf Ísland að styrkja innlenda framleiðslu þar sem það er raunhæft, tryggja aðgengi að erlendum mörkuðum og fjárfesta í staðbundnum aðfangakeðjum og birgðahaldi. Slíkar ráðstafanir myndu auka viðnámsþrótt, draga úr viðkvæmni gagnvart utanaðkomandi áföllum og styðja við langtímamarkmið um sjálfbærni.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Uppruni innfluttra matvæla (útflutningsland)
% af ISK-verðmæti (CIF)
TOP 10
1.6 Uppruni innfluttra matvæla
Mikil tenging við Evrópu Frá árinu 2015 hefur hlutfall innflutnings frá Evrópu aukist verulega, eða frá 62% í 74%. Innflutningur frá Bretlandi hefur dregist saman síðan landið gekk úr Evrópusambandinu og er nú aðeins 6% af heildarinnflutningi og ríflega 5% matvæla eru flutt inn frá Bandaríkjunum. Þessi staða sýnir að Ísland er mjög háð viðskiptum við Evrópusambandið. Stórar umskipunarhafnir eins og Rotterdam og Hamborg styrkja þessa tengingu, en torvelda greiningu á eiginlegum uppruna innfluttra vara. Þó þessi mikla tenging við Evrópu tryggi stöðugleika í gegnum vel þróuð viðskiptatengsl innri markaðarins, felur hún einnig í sér áhættu. Ísland er hluti af evrópska efnahagssvæðinu en ekki hluti af Evrópusambandinu og því koma regulega upp aðstæður þar sem skýra þarf stöðu landins gagnvart innri markaðnum. Til að bregðast við þessum áhættuþáttum ætti Ísland að kanna leiðir til að fjölga upprunalöndum innfluttra matvæla þar sem það er raunhæft, og samhliða leita leiða til að styrkja aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.7 Viðskiptahindranir
Viðskiptahindranir raska alþjóðaviðskiptum Meira en 95% af korni, ávöxtum og jurtaolíum, og verulegur hluti grænmetis sem neytt er á Íslandi er innflutt, sem gerir landið mjög viðkvæmt fyrir sveiflum í alþjóðaviðskiptum. Þegar kreppur vegna heimsfaraldra, stríðsátaka eða þurrka og flóða ríða yfir, beita útflutningsríki matvæla oft útflutnings-takmörkunum til að vernda stöðugleika innlands. Þetta hefur áhrif á lönd eins og Ísland sem reiða sig á stöðugt aðgengi að matvælum, fóðri og áburði. Mjög lítill hluti heildarframleiðslu matvæla í heiminum fer á heimsmarkað og því geta staðbundinar aðstæður í einstökum ríkjum haft mikil áhrif á stöðuna á heimsmarkaði.
Ísland er aðili að innri markaði ESB og Alþjóðaviðskipta-stofnuninni (WTO) og hefur einnig gert fríverslunarsamninga við fjölda ríkja. Allt veitir þetta ákveðna vernd gagnvart mögulegum viðskiptahindrunum en alþjóðlegar truflanir geta samt haft alvarleg áhrif á lítið hagkerfi sem er háð innflutningi. Ísland er ekki aðildarríki ESB, og því er ekki öruggt hvernig samstarfinu við sambandið myndi reiða af ef fæðuöryggi þess yrði ógnað. Þá hefur Ísland ekki gert samninga til þrautavara við önnur ríki – nokkuð sem myndi auka öryggi landins til lengri tíma litið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.8 Flutningar og flutningskerfi
Lífæð landsins Ísland er eyland fjarri öðrum löndum og mjög háð alþjóðlegum fragtsiglingum. Matvæli, fóður, áburður og olía, ásamt öðrum aðföngum eru flutt sjóleiðina til landsins. Truflanir í þessum alþjóðlegu aðfangakeðjum – allt frá flöskuhálsum í höfnum til sveiflna í fraktkostnaði – geta haft veruleg áhrif á framboð og verð matvæla á Íslandi.
Heimsfaraldurinn árið 2021 sýndi hversu brothætt þetta kerfi getur verið. Flutningskostnaður rauk upp og á tímabili hamlaði skortur á gámum flutningum mikilvægra aðfanga um heiminn. Annað dæmi er áhrif stríðsátaka á flutninga um Svartahaf og Rauðahaf. Flutningskostnaður er ekki stærsti hluti matvælaverðs, en skiptir engu að síður máli – sérstaklega fyrir eyþjóð eins og Ísland.
Þrátt fyrir þessar áskoranir hefur alþjóðlegt flutningakerfi sýnt ótrúlega seiglu, sem að hluta skýrist meðal annars af fjölda mismunandi flutningsleiða og skipa. Talið er að á hverjum tíma séu 55.000-60.000 flutningaskip í virkum flutningum, til viðbótar við fragtflug og landflutninga. Þetta þýðir að staðbundnar raskanir hafa sjaldan alvarleg langtímaáhrif á framboð matvæla eða virðiskeðjur.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Þróun olíuverðs
Dollarar á tunnu
1.9 Orkuverð
Miklar sveiflur í olíuverði
Myndin sýnir þróunina í heimsmarkaðsverði á hráolíu frá árinu 2000 (Brent spot price). Olía gegnir lykilhlutverki fyrir framleiðslu matvæla, hvort sem um er að ræða landbúnað, fiskeldi eða sjávarútveg. Með olíu, getum við veitt fisk og siglt með hann á markað og keypt önnur matvæli í staðinn. Án olíu geta bændur ekki aflað fóðurs, komið mjólk eða sláturgripum til vinnslu eða knúið varaaflstöðvar, yrði þess þörf.
Sveiflukennt verð, sérstaklega á tímum stórra áfalla eins og fjármálakreppunnar 2008 og orkukreppunnar 2022, sýnir hvernig ytri atburðir hafa áhrif aðfangakeðjur um allan heim. Þótt olíuverð hafi lækkað undanfarið, er ennþá mikil undirliggjandi spenna í alþjóðastjórnmálum, ekki síst fyrir botni Miðjarðarhafs.
Ísland hefur enga innlenda framleiðslu á olíu, kolum eða gasi og heldur enga framleiðslu á lífeldsneyti eða öðrum lífmassa til brennslu. Landið er því algerlega háð innflutningi á olíu og er þar með berskjaldað gagnvart sveiflum í verði og framboði á olíu.
Mikilvæg aðgerð til að draga úr áhrifum skammtímasveiflna er að á hverjum tíma séu nokkurra mánaða olíubirgðir í landinu, líkt og krafist er af öllum ESB-ríkjum og aðildarríkjum Alþjóða orkumálastofnunarinnar (IEA).
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Ísland er háð alþjóðamörkuðum
Fæðuöryggi Íslands er nátengt alþjóðlegum mörkuðum; meira en 95% af kornvörum, ávöxtum og jurtaolíum, og verulegur hluti grænmetis eru innflutt. Sama á við um lykilhráefni eins og kornfóður, áburð, olíu, vélar og lyf. Þessi staða gerir Ísland viðkvæmt fyrir ytri áföllum, hvort sem þau stafa af pólitískri spennu eða loftslagsbreytingum. Fyrir land með takmarkaða landbúnaðarframleiðslu geta breytingar á heimsmarkaði haft mikil áhrif á stöðugleika framboðs og aðgengi heimila að mat.
Þróun heimsmarkaðar
Heildarframleiðsla helstu landbúnaðarafurða í heiminum hefur aukist um 10–30% á síðasta áratug, og framboð matvæla á mann hefur vaxið um 5%. Vísitala fyrir heimsmarkaðsverð matvæla hefur sveiflast í kringum 120–140 (miðað við 2014–2016 = 100) en markaðir virðast vera að róast eftir miklar sveiflur tengdar Covid-19 og Úkraínustríðinu. Verð á mjólkurvörum og jurtaolíum helst þó hátt. Áburðarverð – sem skiptir miklu fyrir íslenskan landbúnað – hefur lækkað mikið síðan 2022, en er ennþá 20–30% hærra en það var árið 2010.
Hröð aukning í innflutningi matvæla til Íslands
Innflutningur matvæla til Íslands hefur tvöfaldast að verðmæti síðan 2015 og munar þar mestu um unnin matvæli til neyslu. Innflutningur á mikilvægum vöruflokkum eins og kjöti og mjólkurvörum hefur aukist um 300–400%, og innflutningur á kornvörum og dýrafóðri hefur aukist um 80–500%. Nærri 75% af þessum innflutningi kemur frá eða í gegnum Evrópu en dreifist á mörg lönd og margar útflutningshafnir.
Seigla aðfangakeðja
Alþjóðaviðskipti, fragtflutningar og orkukostnaður gegna lykilhlutverki í fæðuöryggi. Stórir útfutningsmarkaðir geta orðið óaðgengilegir vegna pólitískra áfalla eða náttúruhamfara. Flutningar geta tafist vegna flöskuhálsa á lykilleiðum. Olíuverð hefur einnig áhrif á íslenska sjávarútveginn, sem er bæði mikilvægur matvælaframleiðandi og gjaldeyrisöflunargrein. Loftslagsbreytingar hafa áhrif á matvælaframleiðslu um allan heim. En þrátt fyrir þetta hefur heimsmarkaður með matvæli sýnt mikla seiglu og skilvirkni í kjölfar stríðs, átaka, faraldra og loftslagsbreytinga. Skyndilegar hækkanir á lykilaföngum ganga oftast fljótt tilbaka og tiltölulega ríkt, lítið land eins og Ísland er vel sett að tryggja sér aðföng á heimsmörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 2: Innlend matvælaframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Ræktað landbúnaðarland
Árleg ræktun
Hektarar
2.1 Land
Ræktað land: Gras og takmörkuð kornrækt Landbúnaðarlandi á Íslandi má skipta upp í ræktuð tún, úthaga og afrétti. Í þessu yfirliti er eingöngu horft til ræktaðs lands. Víða á landinu er ræktanlegt land takmarkandi fyrir matvælaframleiðslu, en annars staðar eru töluverðir möguleikar á að brjóta nýtt land til ræktunnar. Erfitt reyndist þó að finna heildstæð gögn um hversu mikið ræktanlegt land enn er óræktað. Gögnum um ræktuð tún og árlega (endur)ræktun er safnað af opinberum aðilum í tengslum við greiðslur landstuðnings. Á árunum 2017–2024 hefur heildarræktarsvæðið haldist stöðugt, á bilinu 87.000 til 94.000 hektarar. Víða í nágrannalöndunum hefur ræktað land dregist saman en engar vísbendingar eru um þetta hér á landi. Hugtakið "akurlendi" er ekki vel skilgreint á Íslandi, en kornrækt er enn mjög takmörkuð og er aðeins stunduð á innan við 5% ræktaðs lands á hverju ári. Mikilvægt er að efla gagnasöfnun um ræktun og ræktanlegt land, sérstaklega til að meta vaxtartækifæri í kortnrækt.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Búfé
Fjöldi
2.2 Búfé
Fækkun í búfjár Búfé á Íslandi hefur fækkað stöðugt frá árinu 2016 (og reyndar lengur). Sauðfé hefur fækkað um næstum 30% á síðasta áratug og hefur ekki verið færra síðan á öndverðri 19 öld. Kúm hefur aðeins fjölgað, einkum vegna aukningar í holdanautgripum en fjöldi mjólkurkúa er frekar á leið niður. Svínastofninn er heldur að minnka, og fjöldi varphænsna er einnig á leið niður á við. Þó það ekki komi fram á myndinni hefur hrossum fækkað mikið og er stofninn nú aðeins rétt um helmingur af því sem hann var fyrir 15 árum.
Þessi þróun endurspeglar að hluta til aukna framleiðni í búfjárframleiðslu – sérstaklega í mjólkur- og alifuglaframleiðslu – sem sést vel þegar framleiðslutölur eru skoðaðar. En hluti skýringarinnar er einnig að samsetning neyslu hefur breyst (sbr. lambakjöt) og innflutningur búfjárafurða hefur aukist, án þess að útflutningur hafi aukist að sama skapi.
Ísland er eitt fárra ríkja í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að rækta fóðurkorn, sem neinu nemur. Framleiðsla á svínakjöt, kjúklingum, eggjum og mjólk (að hluta), auk fiskeldis er algerlega háð innflutningi fóðurs. En á krísutímum hefur alltaf verið auðveldara að nálgast fóður en ferskar búfjárafurðir og því er þessi framleiðsla mikilvæg stoð undir fæðuöryggi landins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Notkun tilbúins áburðar
tonn
2.3 Næringarefni og vatn
Hringrásarhagkerfi og vatnsbúskapur Matvælaframleiðsla á Íslandi byggir á fjölmörgum hráefnum, en tvö eru sérstaklega mikilvæg: næringarefni og ferskvatn. Allur tilbúinn áburður – köfnunarefni, fosfór og kalí – er innfluttur, sem gerir landbúnaðinn kerfislægt háðann sveiflum á alþjóðamörkuðum og röskunum á aðfangakeðjum.
Á sama tíma býr Ísland yfir miklu magni af hreinu ferskvatni, sem er grundvallaratriði fyrir búfjárhald, fiskeldi, ræktun og garðyrkju. En eins og reynsla margra annarra landa sýnir, þá geta þurrkar og flóð eyðilagt uppskeru, jafnvel þótt meðalúrkoma sé hæfileg.
Árleg notkun innflutts köfnunarefnis nemur um 100 kg N/ha á ræktuðu graslendi og kemur þar til viðbótar lífrænum áburði eins og mykju. Ekki liggja fyrir gögn um hversu mikið af innfluttri áburðarnotkun væri hægt að uppfylla með innlendum hráefnum, en tölur frá öðrum löndum benda til þess að þar geti legið umtalsverð tækifæri til að efla hringrásarkerfi innlends landbúnaðar og draga úr innflutningi áburðarefna.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsaflahlutfall: kjöt, egg og mjólkurvörur
2.4 Kjöt og mjólkurvörur
Er Ísland sjálfu sér nægt?
Sjálfsaflahlutfall er oft notað sem mælikvarði á fæðuöryggi. Hlutfall yfir 100% bendir til umframframleiðslu og mögulegs útflutnings, en hlutfall undir 100% gefur til kynna innflutningsþörf. Framleiðsla mjólkur hefur að jafnaði verið yfir 100%, og eggjaframleiðsla er nærri því að fullnægja innanlandseftirspurn. Aftur á móti hefur sjálfsaflahlutfall kjötframleiðslu dregist saman og er nú nálægt 85%. Hæst er hlutfallið í lambakjöti eða vel yfir 130% en lægst í nautakjötsframleiðslu þar sem innflutningur er meir en 20% af innanlandsneyslu. Sjálfsaflahlutfall er mjög einfaldur mælikvarði og getur verið villandi því öll framleiðsla er háð innflutningi hráefna, lyfja, véla, orku o.fl. Þá segir hann heldur ekkert um hversu auðvelt það væri að draga úr neyslu viðkomandi fæðuflokka t.d. með hliðrun frá kjöti til sjávarfangs.
Kjöt - sundurliðun
Framleiðsla búfjárafurða
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Afli valdra fiskitegunda
tonn
2.5 Fiskur
Þjóð sem býr við slíka ofgnótt mun seint svelta. Ísland er meðal stærstu fiskveiðiþjóða heims og fiskeldi hefur aukist jafnt og þétt síðasta áratuginn. Ekki allur fiskur sem veiddur er hentar til manneldis og hluti fiskveiða er á miðum utan íslenskrar lögsögu, sem gerir erfitt að áætla hversu mikið af lönduðum afla megi reikna með til neyslu. Hér er einungis horft til afla þorsks, ýsu og ufsa, en aðrar tegundir eru annað hvort veiddar í mun minni mæli (lúða, steinbítur, langa, rækjur…) eða síður hentugar til almennrar neyslu (síld, loðna, makríll, grásleppa…).
Heildarafli þorsks, ýsu og ufsa hefur haldist nokkuð stöðugur síðusta áratug og nemur um það bil 2,5 kg af ferskum fiski á hvern íbúa á dag. Þegar við bætist síld sem væri hæf til manneldis og aðrar matfisktegundir, fer mögulegt framboð af ferskum fiski vel yfir 3 kg á mann á dag.
Fiskeldi er einnig mikilvægur fæðugjafi og heildarframleiðslan er nær tvöfalt meiri en öll kjötframleiðsla landsins. Ólíkt fiskveiðum er fiskeldi háð innfluttum hráefnum eins og fóðri og lyfjum og líkist að því leyti iðnvæddum landbúnaði. Landhelgi Íslands er skilgreind í alþjóðegum samþykktum, en landið hefur takmarkaðan viðbúnað til að hindra ólögmætar veiðar annarra ríkja við landið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsþurftahlutfall, grænmeti
2.6 Grænmeti
Ónýtt tækifæri í garðyrkjuframleiðsla
Það er ekki auðvelt að meta nákvæmlega sjálfsaflahlutfall í garðyrkju en ljóst er að það er lágt og fer lækkandi. Lítið sem ekkert er framleitt hér á landi af ávöxtum, berjum, sykri eða olíum, og litlar líkur á að það breytist. Um 70% af ferskum kartöflum og nærri helmingur ferskra tómata sem seldir eru á Íslandi eru ræktaðar innanlands, á meðan unnar vörur á borð við djúpsteikingarkartöflur, tómatsósur o.þ.h. eru innfluttar og neysla þessara vöruflokka hefur verið að aukast.
Samkvæmt gögnum frá Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) hefur eigin grænmetisframleiðsla Íslands dregist saman, úr tæplega 37% af innanlandsþörf árið 2014 í um 27% árið 2024. Skammvinn viðspyrna á árunum 2019–2021 entist ekki og þróunin undirstrikar að landið er í síauknum mæli háð á innflutningi. Þetta dregur fram mikilvægi þess að móta stefnu til að efla innlenda framleiðslu allt árið um kring og auka neyslu á ferskum afurðum, frekar en unnum matvælum.
Grænmetisframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Fóður
Gigajoule
2.7 Fóðurframleiðsla
Búfjárframleiðsla háð innfluttu fóðri
Ísland er eitt fárra landa í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að framleiða fóðurkorn sem neinu nemur. Hins vegar hentar landið vel til grasræktar og gróðffóðuröflunar. Framleiðsla gróffóðurs hefur verið nokkuð stöðug síðustu 20 árin en samt hefur hlutfall innlendrar fóðurorku dregist saman úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Þessi þróun endurspeglar að mestu vaxandi fiskeldi en einnig samdrátt í sauðfjárframleiðslu á kostnað svína- og alifuglaframleiðslu og undirstrikar veikleika í innlendu fóðurkerfi.
Á meðan stærstur hluti fóðurkorns er innfluttur, eru líkur á hlutfall innlendrar fóðurorku muni halda áfram að dragast saman. Það er því lykilatriði að efla innlenda kornrækt til að draga úr áhrifum mögulegra áfalla á alþjóðamörkuðum.
Innanlandsframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.8 Birgðahald á lykilaðföngum
Birgðahald ræðst af ákvörðunum einkaaðila Ólíkt mörgum öðrum löndum, hefur Ísland ekki komið á fót kerfi til að fylgjast með eða tryggja stefnumótandi birgðir af lykilhráefnum fæðuframleiðslu. Það þýðir að birgðir af matvælum, fóðri, áburði og eldsneyti eru óreglulegar og alfarið á ábyrgð einstakra fyrirtækja. Á hverjum tíma eru að jafnaði til birgðir af mjólkurvörum sem duga í um tvo mánuði. Kjötbirgðir eru nær eingöngu lambakjöt, sem eru miklar að hausti en litlar að vori. Ekki eru fyrir hendi opinber gögn um kornbirgðir en ætla má að þær dugi til 4–6 vikna. Birgðir af áburði eru hverfandi, þar sem allur nær allur áburður er fluttur inn að vori og borinn á fáum mánuðum síðar. Öll aðildarríki ESB og Alþjóðaorkumálastofnunarinnar (IEA) eru skuldbundin til að halda að lágmarki þriggja mánaða birgðir af eldsneyti. Hérlendis eru eldsneytisbirgðir vaktaðar en engar reglur eru um lágmarksbirgðir í landinu. Í heild sýnir þetta hversu háð Ísland er reglulegum innflutningi á lykilhráefnum, sem vekur upp áhyggjur af áhrifum skammtímasveiflna í framboði á innlenda matvælaframleiðslu og fæðuframboð.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.9 Innviðir
Landfræðileg einangrun og innviðir á Íslandi Ísland er landfræðilega einangrað en þó tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hafnir landsins eru að jafnaði íslausar yfir veturinn, og nær öll þéttbýli eru staðsett nálægt höfn. Samgöngur á landi eru almennt góðar en veður og færð (þ.m.t. malbiksblæðingar) geta torveldað þungaflutninga. Keflavíkurflugvöllur, sem gegnir hlutverki millilandaflugvallar, er staðsettur nærri höfuðborginni en á virku jarðhitasvæði, sem undirstrikar mikilvægi þess að hafa viðbúnaðaráætlun til að tryggja flugsamgöngur til og frá landinu ef völlurinn lokast. Raforkukerfið er ekki tengt öðrum löndum en byggir á nokkrum fjölda vatnsafls- og jarðvarmavirkjana sem eru staðsettar um allt land. Um 80% raforkuframleiðslunnar fer til örfárra alþjóðlegra stórfyrirtækja. Flutningskerfið mun þó vera viðkvæmt. Fjórir sæstrengir tengja Ísland við umheiminn en einn þeirra (Iris) stendur undir um 70% heildarflutningsgetunnar.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Innlend matvælaframleiðsla
Landnotkun og takmarkanir í innlendri framleiðslu
Landbúnaðarland á Íslandi er að mestu leyti graslendi, sem er fyrst og fremst nýtt til gróffóðurframleiðslu og beitar. Ræktað land hefur aukist úr um 87.000 hektörum árið 2017 í um 94.000 hektara árið 2024, en kornrækt er enn mjög lítil og nemur aðeins um 4,4% af heildarræktun Þetta endurspeglar takmarkaða möguleika á víðtækri akurrækt miðað við núverandi loftslag og landfræðilegar aðstæður.
Framlag búfjár og sjávarútvegs
Búfjárstofnar hafa heldur dregist saman frá árinu 2016 (og lengur). Fjöldi sauðfjár hefur til að mynda minnkað um nær 30% á síðasta áratug, á meðan nautgripum hefur fjölgað lítillega, einkum vegna aukins fjölda holdagripa. Á móti kemur öflugur sjávarútvegur sem dregur að landi afla sem svarar til meir en 3 kg af fiski á dag fyrir hvern íbúa landins. Fiskeldi hefur tvöfaldast síðastliðinn áratug og skapar verulegt framlag af dýraprótíni, en byggir þó - líkt og önnur búfjárframleiðsla - á innfluttu fóðri og öðrum aðföngum.
Grænmetisrækt
Innlend grænmetisframleiðsla er meiri en ætla mætti út frá breiddargráðu landins. Kartöflur vega þyngst og nema yfir 60% af heildarframleiðslu. Framleiðsla grænmetis, sem hlutfalls heildarneyslu hefur dregist saman úr 37% árið 2014 í um 27% árið 2024. Þetta helgast að hluta af eftirspurn neytenda eftir nýjum tegundum grænmetis og að hluta af aukinni hlutdeild unnina vara á borð við djúpsteikingarkartöflur og tómasósur.
Innflutt fóður og innviðir
Búfjárframleiðsla á Íslandi byggir sífellt meira á innfluttu fóðri, og hlutfall innlends fóðurs hefur minnkað úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Meginhluti innlends fóðurs er rúllubaggar og innlend kornframleiðsla vex hægt. Til viðbótar þessum áskorunum skortir skipulagðar birgðir; kornbirgðir duga einungis í 4–6 vikur og birgðir annarri matvöru eru takmarkaðar. Olíubirgðir eru mældar í vikum, ólíkt því sem gerist í helstu samanburðarlöndum. Samþjöppun helstu hafna og flutningsinnviða á suðvesturhorninu, ásamt viðkvæmu flutningskerfi raforku og fáum gagnasæstrengjum undirstrikar mikilvægi viðnámsþols og viðbúnaðaráætlana fyrir íslenskt fæðukerfi.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 3: Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Verðþróun matvæla á Íslandi
Vísitala 2015=100
3.1 Þróun matvælaverðs
Hækkandi matvælaverð Þrátt fyrir sterkan mjólkuriðnað, kjötframleiðslu og sjávarútveg, hefur matvælaverð á Íslandi hækkað verulega á undanförnum árum. Þetta stafar að miklu leyti af verðbreytingum á innfluttum aðföngum eins og fóðri og áburði, auk innlendrar verðbólgu. Þessi kostnaðarþrýstingur hefur aukist á síðustu misserum og ýtt matvælaverði upp hraðar en í mörgum nágrannalöndum. Innlend framleiðsla veitir stöðugleika í magni, en tryggir ekki sjálfkrafa verðstöðugleika. Smelltu hér að neðan til að bera saman við önnur Norðurlönd og alþjóðlega verðþróun.
ALÞJÓÐLEGT MATVÆLAVERÐ
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Útgjöld heimila
3.2 Útgjöld heimila til matar
Breytt hlutdeild matar í útgjöldum heimila Hlutfall útgjalda heimila til matar og óáfengra drykkja á Íslandi hefur lækkað úr 13,9% árið 2014 í 12,7% árið 2024. Þessi breyting endurspeglar ekki endilega að matvæli hafi orðið ódýrari (sbr. síðustu síðu), heldur sýnir hún aukin útgjöld á öðrum sviðum eins og veitingastöðum, hótelum og afþreyingu. Hún sýnir hins vegar líka að íslensk heimili eru vel stödd að taka á sig skyndilegar hækkanir í matvælaverði og ættu þar að geta hagrætt útgjöldum til til að mæta verðsveiflum. Útgjöld til veitingahúsa og hótela eru til að mynda stærri hluti heildarútgjalda en útgjöld til matvæla. Að tryggja gott aðgeng að næringarríkum mat er áfram lykilatriði fyrir árangursríka manneldisstefnu, sérstaklega fyrir viðkvæma hópa. Að fylgjast með þessari þróunum er grundvallaratriði til að viðhalda sveigjanleika og stöðugleika í íslensku matvælakerfi.
alþjóðlegur samanburður
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.3 Matarstuðningur
Almennur stuðningur og öryggisnet Ísland rekur ekki, frekar en önnur Vesturevrópulönd, opinbert matvælastuðningskerfi, en lágtekjuheimili fá fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum, sem byggir einstaklingsbundnu mati á þörfum hvers heimilis. Að auki veita nokkrar frjáls félagasamtök mataraðstoð, oft með áherslu á stórhátíðir egar þörfin fyrir viðbótarstuðning er mest áberandi. Flest skóla- og leikskólabörn hafa aðgengi að skólamáltíðum, annaðhvort án sérstakrar greiðslu eða á lágu verði, sem tryggir að börn hafi aðgang að næringarríkum máltíðum yfir daginn. Þessar stuðningsaðgerðir gegna lykilhlutverki í að verja viðkvæma hópa fyrir efnahagsáföllum og röskunum á framboði matvæla. Með því að fylgjast með umfangi og styrkleika þessara stuðningskerfa geta má stuðla að jöfnu aðgengi allra landsmanna að matvælum – sérstaklega á tímum efnahagsþrenginga eða óvæntra áfalla.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Matvælaframboð
Á mann á dag, í hitaeiningum
3.4 Matvælaframboð
Hitaeiningaframboð umfram þarfir íbúa Matarframboð á Íslandi nam að meðaltali 3.677 hitaeiningum á mann á dag árið 2022, samkvæmt tölum FAO—hæsta gildi meðal Norðurlandanna. Þó svo að þessar tölur byggist á margvíslegum forsendum og geti verið skekktar kerfisbundið, bendir þetta viðmið til þess að landið glími alls ekki við hitaeiningaskort heldur kannski hins að vísbendingar séu um ofneyslu, matarsóun eða ójafnvægi í samsetningu fæðunnar. Til að öðlast fullan skilning á fæðuöryggi og heilsu, ætti þessi mælikvarði að vera skoðaður samhliða gögnum um offitu, gæði mataræðis og ójöfnuð í aðgengi. Mikið framboð er aðeins einn af mörgum þáttum sem hafa þarf í huga þegar meta á gæði næringar og fæðuöryggis. Matvælaframboð getur breytst með skömmum fyrirvara og því hafa margar þjóðir ráðlagt íbúum að eiga 3-7 daga birgðir af matvælum og vatni til að tryggja sig gagnvart skyndilegum áföllum. Þá hafa sum Evrópuríki skipulagt hvernig staðið skuli að matvælaaðstoð og jafnvel byggt upp birgðir af matvælum til að dreifa til íbúa við neyðaraðstæður.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.5 Næring og gæði matvæla
Endurskoðaðar næringarráðleggingar Heilbrigðisráðuneytið hefur nýlega uppfært opinberar næringarráðleggingar fyrir fullorðna og börn eldri en tveggja ára. Þessar ráðleggingar byggja á nýjustu vísindarannsóknum og Norrænum næringarráðleggingum og eiga að stuðla að betri næringu og draga úr hættu á langvinnum sjúkdómum, svo sem offitu, sykursýki og hjarta- og æðasjúkdómum, sem hafa orðið sífellt algengari á Íslandi. Mikil áhersla er lögð á daglega neyslu á grænmeti, ávöxtum og grófum kolvetnum á meðan mælt er með minni neyslu á rauðu kjöti og unnum kjötvörum. Þá er ráðlagt að takmarka neyslu á mettaðri fitu, meðal annars með fituskertum mjólkurvörurum, auk daglegrar inntöku á D-vítamíni – sem er sérstaklega mikilvægt á norðlægum breiddargráðum Íslands. Ástæða er til að hafa í huga hvernig neyslubreytingar, m.a. vegna opinberra ráðlegginga, hafa áhrif á fæðuöryggi þjóðarinnar, og hvernig mögulega megi aðlaga samsetningu daglegrar neyslu að mögulegum sveiflum í framboði.
INTERNATIONAL comparison
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Aðgengi heimila að mat
Jafnvægi á milli framboðs, verðlags og félagslegs stuðnings Fæðuöryggi heimila byggir á nokkrum samtvinnuðum þáttum: Í fyrsta lagi framboði matvæla, sem vísar til þess hvort nægilegt og næringarríkt matvælaúrval sé aðgengilegt öllum íbúum landsins — skilyrði sem almennt er uppfyllt á Íslandi vegna traustrar matvælaframleiðslu og góðra innviða. Hér er þó mikilvægt að huga að stöðu afskekktra og fámennra byggðalaga, þar sem erfitt getur reynst að tryggja stöðugt framboð ferskra matvæla. Í öðru lagi skiptir verðlag máli, þ.e. hvort íbúar hafi efni á þeim mat sem þeir þurfa. Ísland er hátekjuríki og stendur vel að vígi hvað þetta varðar; meðalútgjöld heimila til matvæla og óáfengra drykkja nemur undir 13% af ráðstöfunartekjum, en vissulega geta ákveðnar fæðutegundir, á borð við innflutt ferskmeti eða ákveðnar kjöt- og fisktegundir orðið það dýrar að venjuleg heimili sneiði hjá þeim og velji ódýrari matvæli - þá oft af verri gæðum. Að lokum gegna félagsleg stuðningskerfi—þar með talin fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, mataraðstoð, skólamáltíðir og önnur öryggisnet—lykilhlutverki við að tryggja lágtekjuhópum aðgang að nauðsynlegum matvælum. Slík öryggisnet draga úr áhrifum skyndilegra verðhækkana og styrkja þannig viðnámsþol fæðukerfisins í heild. Ísland stendur almennt sterkt þegar kemur að aðgengi heimila að nægum, fjölbreyttum og hollum mat. En í síbreytilegu alþjóðlegu umhverfi er nauðsynlegt að fylgjast vel með mælikvörðum sem snúa að næringu og manneldi, ásamt stöðu viðkvæmra hópa í samfélaginu.
Fæðuöryggi á Íslandi
Skjalheimildir
Tilvísanaskrá Samþætt tilvísanayfirlit telur upp tölfræðilegt gagnasafn og aðferðafræðilegan ramma sem liggja greiningunni til grundvallar (sjá meðfylgjandi lista). Flokkað eftir umfangi — alþjóðleg gagnasöfn, svæðis- og landsstofnanir og geirasértækar tímaraðir.
Skjölun vísis Hver vísir er tengdur stuttri fylgiblöðusíðu — aðgengilegri í gegnum vefslóð sem er felld inn í hverja samsvarandi mynd — sem vísar beint á upprunagagnasafnið og skráir allar umbreytingar sem beitt er til að fá birta gildið (einingabreytingar, vogunarstuðla og nákvæmar jöfnur).
Heildar tilvísanaskrá
Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Innlend matvælaframleiðsla
Aðgangur heimila að matvælum
Vaxandi fæðuframboð
Matvælaframboð á hvern einstakling í heiminum hefur farið stöðugt vaxandi á undanförnum áratugum. Samkvæmt gagnagrunni Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAOSTAT) jókst daglegt framboð hitaeininga um 5% á milli áranna 2010 og 2022.
Önnur gagnasöfn staðfesta þessa þróun sem nær yfir marga áratugi. Þetta endurspeglar aukin afköst í landbúnaðarframleiðslu og minni matarsóun en mögulega líka ósjálfbæra nýtingu auðlinda lands og sjávar.
Vaxandi alþjóðlegt framboð matvæla er lykilatriði fyrir fæðuöryggi landa eins og Íslands sem eru háð innflutningi á mörgum tegundum matvæla.
Innlend grænmetisframleiðsla
Töluvert er framleitt af grænmeti á Íslandi, bæði utandyra og í gróðurhúsum. Kartöflur eru stærsti hluti framleiðslunnar en aðrar afurðir eins og tómatar, gúrkur, salat og sveppir skipta gegna einnig mikilvægu hlutverki til að tryggja framboð grænmetis. Nær allar gúrkur eru framleiddar innanlands, einnig verulegur hluti sveppa. Minna hlutfall er framleitt innanlands af tómötum, papriku og salati.
Full ástæða er til kanna hvort og hvernig hægt væri að beita stuðningskerfi landbúnaðarins til að styðja frekar við grænmetisframleiðslu með það að markmiði að efla hana og stækka hlutdeild innlendrar framleiðslu
Mikil viðskiptatengsl
við Evrópu
Árið 2024 stóðu tíu lönd fyrir nær tveimur þriðju hlutum af innflutningsverðmæti matvæla til Íslands. Aðeins eitt af þessum ríkjum (Holland) stóð fyrir meir en 10% af heildarinnflutningi, svo þótt 3/4 hlutar innfluttra matvæla komi frá eða í gegnum ESB, þá dreifist hann á mörg ríki. Hluti skýringarinnar er umskipun vara í stóru höfnunum í Rotterdam og Hamborg, en það eitt og sér skapar einnig kerfisbundna áhættu tengda truflunum í tvíhliða viðskiptum, og flöskuhálsum í flutningum.
- NL, DE og DK standa fyrir >25%
- 7 af topp 10 eru evrópsk lönd
- Bandaríkin og Perú eru einu ekki-evrópsku löndin
- „Önnur lönd“ (37%) = möguleiki á fjölbreytni
Mjög háð
fáum Evrópulöndum
Árið 2024 stóðu tíu lönd fyrir nær tveimur þriðju hlutum af innflutningsverðmæti matvæla til Íslands. Aðeins eitt af þessum ríkjum (Holland) stóð fyrir meir en 10% af heildarinnflutningi, svo þótt 3/4 hlutar innfluttra matvæla komi frá eða í gegnum ESB, þá dreifist hann á mörg ríki. Hluti skýringarinnar er umskipun vara í stóru höfnunum í Rotterdam og Hamborg, en það eitt og sér skapar einnig kerfisbundna áhættu tengda truflunum í tvíhliða viðskiptum, og flöskuhálsum í flutningum.
- NL, DE og DK standa fyrir >25%
- 7 af topp 10 eru evrópsk lönd
- Bandaríkin og Perú eru einu ekki-evrópsku löndin
- „Önnur lönd“ (37%) = möguleiki á fjölbreytni
Þróun í sjálfsaflahlutfalli kjöts
Sjálfsaflahlutfall búfjárframleiðslu á Íslandi er mismunandi milli kjöttegunda en sameiginlegt þeim öllum er að hlutfall innlendrar framleiðslu er að dragast saman. Lambakjöt er eina kjöttegundin með nettóútflutning, en mest af því eru skrokkhlutar sem seljast illa innanlands. Ekki eru tekin með gögn um veiðar á hval, viltum fuglum, hreindýrum eða sel. Upplýsingar um hvalveiðar liggja þó fyrir og seinni ár hefur árlegur útflutningur hvalkjöts legið nærri 1.500 tonnum, sem svarar til um þriðjungs af nautakjötsframleiðslu og væntanlega mætti auka veiðar tímabundið skortur væri á fæðu. Æskileg mörk fyrir sjálfsaflahlutfall einstakra búgreina, eða landbúnaðarframleiðslu yfirleitt hafa ekki verið skilgreind af stjórnvöldum.
Matvælaútgjöld Íslendinga hærri en norrænt meðaltal
Á árunum 2015 til 2022 vörðu íslensk heimili heldur hærra hlutfalli af heildarútgjöldum sínum til matvæla en meðaltal Norðurlanda en um leið nokkru lægra hlutfalli en meðaltal ESB ríkja. Lágt hlutfall heildarútgjalda til matvæla gefur til kynna viðnámsþol gagnvart hækkunum á matvælaverði en sýnir einnig að heimilin þurfa á mörgum öðrum aðföngum að halda en bara matvælum.
Icelandic Food Spending above Nordic Average
Between 2015 and 2022, Icelandic households consistently spent more on food (as a share of total expenditure) than the Nordic average, although the gap may have been closing in 2022. While the EU average was slightly higher during recent years, Iceland’s food spending remained elevated by Nordic standards, suggesting persistent structural cost factors such as import dependency and limited domestic crop production.
Framleiðsla á gróffóðri
Innlend fóðurframleiðsla byggir nær alfarið á grasi, þar sem rúllubaggar standa undir meira en 90% af heildarmagni. Framleiðslan hefur verið tiltölulega stöðug síðustu 20 árin eða kringum 2 milljónir rúmmetra, ef frá eru skildir toppar 2014 og 2017. Takmarkaðar sveiflur milli ára benda til seiglu og viðnámsþróttar. Viðvarandi fækkun sauðfjár og hrossa, ásamt framleiðniaukningu í mjólkurframleiðslu munu líklega pressa innlenda fóðurframleiðslu niður, nema mögulegt verði að finna markað fyrir útflutning. Til framleiðslu rúllubagga þarf meðal annars sérhæft rúlluplast, en upplýsingar um uppruna og birgðahald á því liggja ekki fyrir.
Icelandic Food Spending above Nordic Average
Between 2015 and 2022, Icelandic households consistently spent more on food (as a share of total expenditure) than the Nordic average, although the gap may have been closing in 2022. While the EU average was slightly higher during recent years, Iceland’s food spending remained elevated by Nordic standards, suggesting persistent structural cost factors such as import dependency and limited domestic crop production.
Þróun í framleiðslu búfjárafurða
Framleiðsla á kindakjöti hefur dregist verulega saman síðasta áratug, á meðan framleiðsla á öðrum kjöttegundum hefur haldið í horfinu eða aukist lítillega. Aukingu í neyslu, vegna fólksfjölgunnar og ferðamanna, hefur því verið mætt að mestu með innflutningi. Mjólkurframleiðsla hefur verið stöðug og eggjaframleiðsla hefur vaxið hægt.
Þrátt fyrir mikinn landbúnaðarstuðning er íslensk framleiðsla ekki samkeppnishæf við helstu nágrannalönd og stendur því berskjölduð gagnvart tollfrjálsum innflutningi.
Hækkandi matvælaverð
Matvælaverð á Íslandi hefur hækkað verulega þar sem samræmd vísitala neysluverðs hefur hækkað um meira en 40% á milli áranna 2015 og 2024. Svipaða þróun má sjá í löndum Evrópusambandsins og í Svíþjóð.
Mestu verðhækkanir urðu á milli áranna 2021 og 2023 sem endurspeglar bæði alþjóðlega verðbólgu og innlendar verðhækkanir. Þessi þróun eykur álagið á íslensk heimili þar sem hækkun matvælaverðs er meiri en í nágrannalöndum og kallar fram launaskrið sem aftur eykur verðbólgu.
Icelandic Food Spending above Nordic Average
Between 2015 and 2022, Icelandic households consistently spent more on food (as a share of total expenditure) than the Nordic average, although the gap may have been closing in 2022. While the EU average was slightly higher during recent years, Iceland’s food spending remained elevated by Nordic standards, suggesting persistent structural cost factors such as import dependency and limited domestic crop production.
Vaxandi fæðuframboð
Matvælaframboð á hvern einstakling í heiminum hefur farið stöðugt vaxandi á undanförnum áratugum. Samkvæmt FAOSTAT jókst daglegt framboð hitaeininga um 5% á milli 2010 og 2022. Önnur gagnasöfn staðfesta þessa þróun sem nær yfir marga áratugi. Þetta endurspeglar aukin afköst í landbúnaðarframleiðslu og minni matarsóun, en mögulega líka ósjálfbæra nýtingu auðlinda lands og sjávar. Vaxandi alþjóðlegt framboð matvæla er lykilatriði fyrir fæðuöryggi landa eins og Íslands, sem eru háð innflutningi á mörgum tegundum matvæla.
Framleiðsla á gróffóðri
Innlend fóðurframleiðsla byggir nær alfarið á grasi, þar sem rúllubaggar standa undir meira en 90% af heildarmagni. Framleiðslan hefur verið tiltölulega stöðug síðustu 20 árin eða kringum 2 milljónir rúmmetra, ef frá eru skildir toppar 2014 og 2017. Takmarkaðar sveiflur milli ára benda til seiglu og viðnámsþróttar. Viðvarandi fækkun sauðfjár og hrossa, ásamt framleiðniaukningu í mjólkurframleiðslu munu líklega pressa innlenda fóðurframleiðslu niður, nema mögulegt verði að finna markað fyrir útflutning. Til framleiðslu rúllubagga þarf meðal annars sérhæft rúlluplast, en upplýsingar um uppruna og birgðahald á því liggja ekki fyrir.
Matvælaútgjöld Íslendinga hærri en norrænt meðaltal
Á árunum 2015 til 2022 vörðu íslensk heimili heldur hærra hlutfalli af heildarútgjöldum sínum til matvæla en meðaltal Norðurlanda en um leið nokkru lægra hlutfalli en meðaltal ESB ríkja. Lágt hlutfall heildarútgjalda til matvæla gefur til kynna viðnámsþol gagnvart hækkunum á matvælaverði en sýnir einnig að heimilin þurfa á mörgum öðrum aðföngum að halda en bara matvælum.
Þróun í framleiðslu búfjárafurða
Framleiðsla á kindakjöti hefur dregist verulega saman síðasta áratug, á meðan framleiðsla á öðrum kjöttegundum hefur haldið í horfinu eða aukist lítillega. Aukingu í neyslu, vegna fólksfjölgunnar og ferðamanna, hefur því verið mætt að mestu með innflutningi. Mjólkurframleiðsla hefur verið stöðug og eggjaframleiðsla hefur vaxið hægt.
Þrátt fyrir mikinn landbúnaðarstuðning er íslensk framleiðsla ekki samkeppnishæf við helstu nágrannalönd og stendur því berskjölduð gagnvart tollfrjálsum innflutningi.
Innlend grænmetisframleiðsla
Töluvert er framleitt af grænmeti á Íslandi, bæði utandyra og í gróðurhúsum. Kartöflur eru stærsti hluti heildarframleiðslunnar, en aðrar afurðir eins og tómatar, gúrkur, salat og sveppir skipta einnig máli og gegna mikilvægu hlutverki við að tryggja framboð af ferskmeti. Nánast allar gúrkur eru framleiddar innanlands og verulegur hluti sveppa, en minna af tómötum, papriku og salati. Full ástæða er til kanna hvort og þá hvernig hægt væri að beita stuðningskerfi landbúnaðarins til að styðja við kartöflu- og garðyrkjurækt með það að markmiði að efla innlenda framleiðslu.
Ræktarland á Íslandi
Land undir plóg - eða ræktarland - á Íslandi hefur ekki breyst verulega á undanförnum árum. Kornrækt hefur þó verið að aukast en óvenjumikil grænfóðurræktun árið 2024 var líklegast tengd kalskemmdum í túnum það vor. Ekki liggja fyrir tölur um hversu mikið af korn- og grænfóðurrækt er hluti af sáðskiptum og hversu mikið er eiginlegt akurlendi. Útiræktun grænmetis og kartöflurækt er takmörkuð að umfangi og árlegar sveiflur í uppskeru geta verið verulegar en hér eru vaxtartækifæri á innanlandsmarkaði.
Ræktarland á Íslandi
Land undir plóg - eða ræktarland - á Íslandi hefur ekki breyst verulega á undanförnum árum. Kornrækt hefur þó verið að aukast en óvenjumikil grænfóðurræktun árið 2024 var líklegast tengd kalskemmdum í túnum það vor. Ekki liggja fyrir tölur um hversu mikið af korn- og grænfóðurrækt er hluti af sáðskiptum og hversu mikið er eiginlegt akurlendi. Útiræktun grænmetis og kartöflurækt er takmörkuð að umfangi og árlegar sveiflur í uppskeru geta verið verulegar en hér eru vaxtartækifæri á innanlandsmarkaði.
Innlend grænmetisframleiðsla
Töluvert er framleitt af grænmeti á Íslandi, bæði utandyra og í gróðurhúsum. Kartöflur eru stærsti hluti heildarframleiðslunnar, en aðrar afurðir eins og tómatar, gúrkur, salat og sveppir skipta einnig máli og gegna mikilvægu hlutverki við að tryggja framboð af ferskmeti. Nánast allar gúrkur eru framleiddar innanlands og verulegur hluti sveppa, en minna af tómötum, papriku og salati. Full ástæða er til kanna hvort og þá hvernig hægt væri að beita stuðningskerfi landbúnaðarins til að styðja við kartöflu- og garðyrkjurækt með það að markmiði að efla innlenda framleiðslu.
Matarútgjöld Íslendinga eru hærri en á Norðurlöndunum
Á árunum 2015 til 2022 vörðu íslensk heimili hærra hlutfalli af heildarútgjöldum til matvæla en heimili gera að jafnaði á Norðurlöndum. Hlutfallið var nokkru lægra en meðaltal í ríkjum ESB.Lágt hlutfall heildarútgjalda til matvæla gefur til kynna viðnámsþol gagnvart verðhækkunum á matvælum en sýnir einnig að heimilin þurfa á mörgum öðrum aðföngum að halda en matvælum.
Þróun í sjálfsaflahlutfalli kjöts
Sjálfsaflahlutfall búfjárframleiðslu á Íslandi er mismunandi milli kjöttegunda en sameiginlegt þeim öllum er að hlutfall innlendrar framleiðslu er að dragast saman. Lambakjöt er eina kjöttegundin með nettóútflutning, en mest af því eru skrokkhlutar sem seljast illa innanlands. Ekki eru tekin með gögn um veiðar á hval, viltum fuglum, hreindýrum eða sel. Upplýsingar um hvalveiðar liggja þó fyrir og seinni ár hefur árlegur útflutningur hvalkjöts legið nærri 1.500 tonnum, sem svarar til um þriðjungs af nautakjötsframleiðslu og væntanlega mætti auka veiðar tímabundið skortur væri á fæðu. Æskileg mörk fyrir sjálfsaflahlutfall einstakra búgreina, eða landbúnaðarframleiðslu yfirleitt hafa ekki verið skilgreind af stjórnvöldum.
Framleiðsla á gróffóðri
Innlend fóðurframleiðsla byggir nær alfarið á grasi þar sem rúllubaggar standa undir meira en 90% af heildarmagni. Framleiðslan hefur verið tiltölulega stöðug síðustu 20 árin eða kringum tvær milljónir rúmmetra ef frá eru skildir toppar árin 2014 og 2017. Takmarkaðar sveiflur milli ára benda til seiglu og viðnámsþróttar.
Viðvarandi fækkun sauðfjár og hrossa og áframhaldandi framleiðniaukning í mjólkurframleiðslu mun líklega minnka innlenda fóðurframleiðslu nema mögulegt verði að finna markað fyrir útflutning.
Til framleiðslu rúllubagga þarf meðal annars sérhæft rúlluplast en upplýsingar um uppruna og birgðahald liggja ekki fyrir.
Þróun í sjálfsaflahlutfalli kjöts
Sjálfsaflahlutfall búfjárframleiðslu á Íslandi er mismunandi milli kjöttegunda en sameiginlegt þeim öllum er að hlutfall innlendrar framleiðslu er að dragast saman. Lambakjöt er eina kjöttegundin með nettóútflutning en mest af því eru skrokkhlutar sem seljast illa innanlands. Ekki eru tekin með gögn um veiðar á hval, villtum fuglum, hreindýrum eða sel. Upplýsingar um hvalveiðar liggja þó fyrir og seinni ár hefur árlegur útflutningur hvalkjöts legið nærri 1.500 tonnum sem svarar til um þriðjungs af nautakjötsframleiðslu og væntanlega mætti auka veiðar tímabundið ef skortur væri á fæðu. Æskileg mörk fyrir sjálfsaflahlutfall einstakra búgreina eða landbúnaðarframleiðslu yfirleitt hafa ekki verið skilgreind af stjórnvöldum.
Ræktarland á Íslandi
Umfang virks ræktunarlands á Íslandi hefur ekki breyst verulega á undanförnum árum. Kornrækt hefur þó verið að aukast. Óvenjumikil grænfóðurræktun árið 2024 var líklegast tengd kalskemmdum í túnum það vor. Ekki liggja fyrir tölur um hversu mikið af korn- og grænfóðurrækt er hluti af sáðskiptum og hversu mikið er eiginlegt akurlendi. Útiræktun grænmetis og kartöflurækt er takmörkuð að umfangi og árlegar sveiflur í uppskeru geta verið verulegar en hér eru vaxtartækifæri á innanlandsmarkaði.
Vaxandi fæðuframboð
Matvælaframboð á hvern einstakling í heiminum hefur farið stöðugt vaxandi á undanförnum áratugum. Samkvæmt FAOSTAT jókst daglegt framboð hitaeininga um 5% á milli 2010 og 2022. Önnur gagnasöfn staðfesta þessa þróun sem nær yfir marga áratugi. Þetta endurspeglar aukin afköst í landbúnaðarframleiðslu og minni matarsóun, en mögulega líka ósjálfbæra nýtingu auðlinda lands og sjávar. Vaxandi alþjóðlegt framboð matvæla er lykilatriði fyrir fæðuöryggi landa eins og Íslands, sem eru háð innflutningi á mörgum tegundum matvæla.
Mjög háð
fáum Evrópulöndum
Árið 2024 stóðu tíu lönd fyrir nær tveimur þriðju hlutum af innflutningsverðmæti matvæla til Íslands. Aðeins eitt af þessum ríkjum (Holland) stóð fyrir meir en 10% af heildarinnflutningi, svo þótt 3/4 hlutar innfluttra matvæla komi frá eða í gegnum ESB, þá dreifist hann á mörg ríki. Hluti skýringarinnar er umskipun vara í stóru höfnunum í Rotterdam og Hamborg, en það eitt og sér skapar einnig kerfisbundna áhættu tengda truflunum í tvíhliða viðskiptum, og flöskuhálsum í flutningum.
- NL, DE og DK standa fyrir >25%
- 7 af topp 10 eru evrópsk lönd
- Bandaríkin og Perú eru einu ekki-evrópsku löndin
- „Önnur lönd“ (37%) = möguleiki á fjölbreytni
Hækkandi matvælaverð
Matvælaverð á Íslandi hefur hækkað verulega, þar sem HICP-vísitalan hefur hækkað um meira en 40% frá 2015 til 2024. Svipaða þróun má sjá í meðaltali ESB og í Svíþjóð, en frá lægri upphafspunkti. Mestu verðhækkanir urðu á milli 2021 og 2023, sem endurspeglar bæði alþjóðlega verðbólgu og innlendan kostnaðarþrýsting. Þessi þróun eykur álag á íslensk heimili, þar sem hækkun matvælaverðs er meiri en í nágrannalöndum, kallar fram launaskrið, sem aftur þrýstir verðbólgu upp.
Hækkandi matvælaverð
Matvælaverð á Íslandi hefur hækkað verulega, þar sem HICP-vísitalan hefur hækkað um meira en 40% frá 2015 til 2024. Svipaða þróun má sjá í meðaltali ESB og í Svíþjóð, en frá lægri upphafspunkti. Mestu verðhækkanir urðu á milli 2021 og 2023, sem endurspeglar bæði alþjóðlega verðbólgu og innlendan kostnaðarþrýsting. Þessi þróun eykur álag á íslensk heimili, þar sem hækkun matvælaverðs er meiri en í nágrannalöndum, kallar fram launaskrið, sem aftur þrýstir verðbólgu upp.
Þróun í framleiðslu búfjárafurða
Framleiðsla á kindakjöti hefur dregist verulega saman síðasta áratug, á meðan framleiðsla á öðrum kjöttegundum hefur staðið í stað eða aukist lítillega. Aukningu í neyslu, vegna fólksfjölgunnar og ferðamanna, hefur því verið mætt að mestu með innflutningi. Mjólkurframleiðsla hefur verið stöðug og eggjaframleiðsla hefur vaxið hægt.
Þrátt fyrir mikinn landbúnaðarstuðning er íslensk framleiðsla ekki samkeppnishæf við helstu nágrannalönd og stendur því berskjölduð gagnvart tollfrjálsum innflutningi.
isl - Food Security in Iceland
Ulla Agerskov
Created on June 4, 2025
Start designing with a free template
Discover more than 1500 professional designs like these:
View
Practical Microsite
View
Essential Microsite
View
Akihabara Microsite
View
Essential CV
View
Akihabara Resume
View
Corporate CV
View
Interactive Onboarding Guide
Explore all templates
Transcript
Fæðuöryggi á Íslandi
Staða og horfur - 2025
Fæðuöryggi á Íslandi
Bakgrunnur
Samfélagslegur viðnámsþróttur byggir á þremur meginstoðum: Orkuöryggi, fæðuöryggi og öflugu heilbrigðiskerfi. Viðfangsefni þessa yfirlits er fæðuöryggi Íslands. Fæðuöryggi er vaxandi áhyggjuefni um allan heim í ljósi loftslagsbreytinga og óstöðugleika í alþjóðastjórnmálum. Fyrir Ísland eru þessar áskoranir sérstaklega mikilvægar vegna legu landsins og loftslagslegra takmarkana sem gera landið mjög háð innflutningi á lykilhráefnum til matvæla- og fóðurframleiðslu. Þrátt fyrir landfræðilega einangrun er Ísland tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hér eru hafnir að jafnaði íslausar og siglingaleiðir greiðar úr flestum áttum. Þótt möguleikar til akuryrkju og garðyrkju séu takmarkaðir, eru fiskveiðar margfalt meiri en sem nemur innanlandsþörf. Þetta þýðir að Ísland hefur mikla sérstöðu þegar kemur að fæðuöryggi þjóðarinnar og því er brýnt að auka skilning á styrkleikum og veikleikum í fæðukerfi landsins og hvernig best verði brugðist við hugsanlegum framtíðaráföllum.
Mikilvægt er að stjórnvöld og hagsmunaaðilar hafi á hverjum tíma skýra yfirsýn yfir fæðukerfið. Þetta felur í sér innsýn í alþjóðlega markaði, innlenda framleiðslugetu, viðskipti með matvæli, birgðahald, flutninga og aðgang að lykilauðlindum eins og ræktanlegu landi og vatni. Þannig má bæta viðbúnað og stefnumótun til lengri tíma, með það að markmiði að styrkja fæðukerfið á öllum stigum. Til að styðja við þessa vinnu hefur atvinnuvegaráðuneytið látið taka saman heildstætt yfirlit yfir stöðu fæðuöryggis á Íslandi. Verkefnið er unnið af ráðgjafarfyrirtækinu Nordic Insights, í samstarfi við atvinnuvegaráðuneytið, Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Aðferðafræðin byggir á alþjóðlegum fyrirmyndum, fyrst og fremst frá Bretlandi og Sviss, en hefur verið aðlöguð til að endurspegla áherslur og sérstöðu Íslands. Yfirlitið nær ekki til eiginlegs áhættumats, þ.e. mats á því hvaða aðstæður gætu komið upp sem ógna myndu fæðuöryggi þjóðarinnar. Það ætti samt að gefa góða mynd af helstu þáttum fæðuöryggis, stöðu þeirra og horfum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Samantekt
Fæðuöryggi þjóðar ræðst af samspili fjölmargra ólíkra þátta, innlendra sem alþjóðlegra. Allt frá neyslumynstri til innlendrar og erlendrar framleiðslu, flutninga, heimsviðskipta og loftslagsbreytinga. Þetta stöðumat á fæðuöryggi Íslands grundvallast á þremur flokkum mælikvarða:
- Stöðu alþjóðaviðskipta með matvæli og hráefni til matvælaframleiðslu
- Stöðu innlendrar framleiðslu,
- Aðgengi heimila og einstaklinga að matvælum.
1. Alþjóðamarkaðir Ísland treystir á alþjóðlega markaði til að tryggja stöðugt framboð af ýmsum lykilhráefnum fæðuframleiðslu og mörgum fæðuflokkum, svo sem korni, ávöxtum, sykri, olíum og grænmeti. Fæðuframboð á heimsvísu er í sögulegu hámarki, og lítil, efnuð þjóð eins og Ísland er því vel í stakk búin til að afla nauðsynlegra matvæla og aðfanga. Mikilvægt er þó að fylgjast með heimsframleiðslu, viðskiptastraumum og alþjóðastjórnmálum, svo hægt sé að bregðast við mögulegum áföllum í tíma. Einnig skiptir máli að styrkja og útvíkka núverandi viðskiptatengsl og milliríkjasamninga.2. Innlend matvælaframleiðsla Vegna sterks sjávarútvegs og lagareldis flytja Íslendingar meira út af matvælum en sem nemur innflutningi. Innlend framleiðsla búfjárafurða er nálægt því að uppfylla innanlandsþörf en hún er mjög háð innfluttum aðföngum. Takmörkuð kornframleiðsla og litlar olíubirgðir skapa kerfisbundna veikleika í innlendri matvælaframleiðslu. Mikilvægt er að styrkja birgðakeðjur, efla kornrækt og byggja upp viðeigandi birgðahald til að auka viðnámsþol. 3. Aðgangur heimila að mat Flestir Íslendingar njóta góðs aðgengis að matvælum á viðunandi kjörum. Hækkandi matvælaverð getur valdið erfiðleikum fyrir lágtekjuhópa, sem undirstrikar mikilvægi þess að fylgjast með verðþróun og tryggja félagslegt stuðningskerfi. Að tryggja jafnan aðgang að matvælum og félagslegt öryggi er lykilatriði fyrir öruggt og sanngjarnt fæðukerfi.
Lesa meira
Lesa meira
Lesa meira
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar fæðuöryggis
Mælaborð fæðuöryggis byggir á þremur meginþáttum: Alþjóðlegum matvælamörkuðum, innlendri matvælaframleiðslu og aðgengi heimila að matvælum. Hver þáttur er metinn með skilgreindum mælikvörðum sem byggja á opinberum gögnum. Saman gefa þessir mælikvarðar heildstæða mynd af stöðu og þróun fæðuöryggis á Íslandi. Mælikvarðarnir eru valdir út frá meginviðmiðum: 1. Að mælikvarðinn hafi almenna skírskotun fremur en að vera mjög sértækur. 2. Allir mælikvarðar byggi á aðgengilegum og reglulega uppfærðum gögnum. Uppruni heimilda sé þekktur og er safnað og viðhaldið af viðurkenndum stofnunum. 3. Auðvelt sé að tengja viðkomandi eiginleika með beinum hætti við stöðu fæðuöryggis á Íslandi. 4. Eftir því sem unnt er verði mælikvarðar í samræmi við alþjóðlega staðla svo mögulegt verði að gera samanburð milli landa. 5. Mælikvarðarnir eru valdir með það að markmiði að styðja við stefnumótun og ákvarðanatöku, bæði á vegum hins opinbera og í einkageiranum.
Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Innlend matvælaframleiðsla
Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 1: Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Heimsframleiðsla matvæla
1.000 tonn
1.1 Heimsframleiðsla matvæla
Alþjóðleg þróun mótar innlent fæðuöryggi Ísland er mjög háð erlendum matvæla- og hráefnismörkuðum vegna takmarkaðrar innlendrar framleiðslugetu. Þetta gerir landið viðkvæmt fyrir sveiflum í framboði matvæla á heimsmarkaði, sérstaklega þegar kemur að lykilvörum eins og kornvöru, ávöxtum og jurtaolíum. Á sama tíma skiptir verðþróun sjávarafurða miklu máli fyrir íslenskan útflutning og gjaldeyrisöflun. Á undanförnum árum og áratugum hefur framleiðsla helstu flokka matvæla í heiminum aukist jafnt og þétt. Þetta á sérstaklega við um þá matvælaflokka sem skipta mestu fyrir Ísland; kornvöru, ávexti og grænmeti. Á sama tíma hefur framleiðsla á kjöti og sjávarafurðum aukist minna. Þessi þróun hefur leitt til þess að framboð matvæla á mann hefur aldrei verið meira líkt og sjá eins þegar línurit um matvælaframboð á íbúa er opnað. Fjölmargir þættir geta haft áhrif á alþjóðlegt matvælaframboð s.s. loftslagsbreytingar, jarðvegseyðing, ófriður eða viðskiptahindranir. Því er mikilvægt fyrir Ísland að styrkja alþjóðleg viðskiptasambönd.
Matvælaframboð á hvern íbúa
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar
Heimsmarkaðsverð matvæla
Meðaltal 2014-2016=100; leiðrétt fyrir verðbólgu
1.2 Heimsmarkaðsverð matvæla
Viðvarandi sveiflur í matvælaverði Matvælaverð á heimsvísu hefur sveiflast töluvert síðustu áratugina og liggur nú u.þ.b. 15% yfir meðaltali áranna 2014-2016. Auðvelt er að greina þar áhrif alþjóðlegarkrísa eins og innrásar Rússa í Úkraínu, Covid-19 og fjármálakreppunnar 2008. Eins eru dæmi um að hefðbundin útflutningsríki eins og Argentína eða Rússland hafi takmarkað útflutning til að tryggja framboð innanlands. Þessi þróun heimsmarkaðsverðs er sérstaklega mikilvæg fyrir Ísland, þar sem landið er mjög háð innflutningi og útflutningi matvæla og fóðurs. Hins vegar er rétt að hafa í huga að oftast eru verðsveiflur skammvinnar og af viðráðanlegri stærðargráðu fyrir efnað land eins og Ísland. Verð matvæla á heimsmarkaði getur hækkað eða lækkað en raunveruleg áhrif fyrir almenning á Íslandi ráðast af því hvort kaupmáttur heimila heldur í við þessa þróun.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Vísitölur áburðar- og kornverðs á heimsmarkaði
Árlegt meðaltal vísitölu í bandarískum dollurum (2010=100)
1.3 Verð á áburði og fóðri
Viðvarandi sveiflur í kostnaði við áburð og fóður Áburður og fóður eru meðal mikilvægustu aðfanga fyrir íslenska landbúnaðarframleiðslu. Allur áburður og nær allt kornfóður er innflutt sem gerir innlenda matvælaframleiðslu viðkvæma fyrir verðsveiflum á heimsmarkaði. Áburðarverð hefur lækkað verulega frá því sem það var hæst árið 2022 og er nú lægra en það var á árabilinu 2011-2012. En mælikvarðinn sýnir að áburðarverð hefur tilhneigingu til að sveiflast verulega. Verð á korni fylgir oft svipuðum takti þótt sveiflurnar séu minni. Til að draga úr áhrifum sveiflna í áburðar- og fóðurverði gæti Ísland hugað að eftirfarandi þáttum:
- Öryggi aðfangalína
Slíkar ráðstafanir myndu hjálpa bændum og efla fæðuöryggi gagnvart framtíðaráföllum á alþjóðlegum mörkuðum.Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og drykkjarvörum
Tonn
1.4 Þróun matvælainnflutnings
Aukinn innflutningur – sérstaklega á unnum matvælum Öll lönd treysta á innflutning matvæla í einhverjum mæli til að mæta innlendri eftirspurn. Þetta getur hjálpað til við að jafna árstíðasveiflur, styðja gagnkvæm viðskipti og tryggja aðgengi að matvælum sem ekki er hægt að rækta á staðnum. Innflutningur matvæla til Íslands hefur aukist nokkuð síðasta áratug eða um 20% síðan 2015. Stærsti einstaki flokkurinn er unninn matur fyrir heimili, sem bendir til þess að neysla, frekar en framleiðsla, sé aðaldrifkrafturinn á bak við þessa aukningu. Lítið hagkerfi eins og það íslenska á erfitt með keppa við iðnaðarframleidda unna matvöru frá stærri löndum. Og eftir því sem unnin matvæli verða stærri hluti af heildarneyslu því stærri hluti matarkörfunnar verður innfluttur. Á sama tíma er útflutningur matvæla einnig verulegur og nam 400 milljörðum FOB árið 2024. Þar af koma 85% koma frá sjávarútvegi, 13% frá lagareldi og 2% frá landbúnaðarvörum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og fóðri
Tonn
1.5 Sundurliðun innfluttra matvæla
Vaxandi innflutningur helstu matvælaflokka og fóðurs Síðan 2015 hefur innflutningur matvæla til Íslands aukist nokkuð; innflutningur á kjöti hefur nær tvöfaldast og innflutningur á mjólkurvörum hefur einnig aukist en er samt ekki umtalsverður. Innflutningur á kornmeti, ávöxtum og grænmeti helst nokkurn veginn í hendur með fólksfjölgun. Mikil aukning í innflutningi fóðurs stafar af ört vaxandi lagareldi, sem hefur orðið öflug útflutningsgrein. Til að efla fæðuöryggi þarf Ísland að styrkja innlenda framleiðslu, tryggja aðgengi að erlendum mörkuðum og fjárfesta í staðbundnum aðfangakeðjum og birgðahaldi. Slíkar ráðstafanir myndu auka viðnámsþrótt, draga úr viðkvæmni gagnvart utanaðkomandi áföllum og styðja við langtímamarkmið um sjálfbærni.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Uppruni innfluttra matvæla (útflutningsland)
% af ISK-verðmæti (CIF)
TOP 10
1.6 Uppruni innfluttra matvæla
Mikil tenging við Evrópu Frá árinu 2015 hefur hlutfall innflutnings frá Evrópu aukist verulega, eða frá 62% í 74%. Innflutningur frá Bretlandi hefur dregist saman síðan landið gekk úr Evrópusambandinu og er nú aðeins 6% af heildarinnflutningi og ríflega 5% matvæla eru flutt inn frá Bandaríkjunum. Þessi staða sýnir að Ísland er mjög háð viðskiptum við Evrópusambandið. Stórar umskipunarhafnir eins og Rotterdam og Hamborg styrkja þessa tengingu, en torvelda greiningu á eiginlegum uppruna innfluttra vara. Þó þessi mikla tenging við Evrópu tryggi stöðugleika í gegnum vel þróuð viðskiptatengsl innri markaðarins, felur hún einnig í sér áhættu. Ísland er hluti af evrópska efnahagssvæðinu en ekki hluti af Evrópusambandinu og því koma reglulega upp aðstæður þar sem skýra þarf stöðu landsins gagnvart innri markaðnum. Til að bregðast við þessum áhættuþáttum ætti Ísland að kanna leiðir til að fjölga upprunalöndum innfluttra matvæla þar sem það er raunhæft og samhliða leita leiða til að styrkja aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.7 Viðskiptahindranir
Viðskiptahindranir raska alþjóðaviðskiptum Meira en 95% af korni, ávöxtum og jurtaolíum auk verulegs hluta grænmetis sem neytt er á Íslandi er innflutt. Þetta gerir landið mjög viðkvæmt fyrir sveiflum í alþjóðaviðskiptum. Þegar kreppur vegna heimsfaraldra, stríðsátaka eða þurrka og flóða ríða yfir, beita útflutningsríki matvæla oft útflutnings-takmörkunum til að vernda stöðugleika innlands. Þetta hefur áhrif á lönd eins og Ísland sem reiða sig á stöðugt aðgengi að matvælum, fóðri og áburði. Mjög lítill hluti heildarframleiðslu matvæla í heiminum fer á heimsmarkað og því geta staðbundnar aðstæður í einstökum ríkjum haft mikil áhrif á stöðuna á heimsmarkaði. Ísland er aðili að innri markaði ESB og Alþjóðaviðskiptastofnuninni (WTO) og hefur einnig gert fríverslunarsamninga við fjölda ríkja. Allt veitir þetta ákveðna vernd gagnvart mögulegum viðskiptahindrunum en alþjóðlegar truflanir geta samt haft alvarleg áhrif á lítið hagkerfi sem er háð innflutningi. Ísland er ekki aðildarríki ESB, og því er ekki öruggt hvernig samstarfinu við sambandið myndi reiða af ef fæðuöryggi þess yrði ógnað. Þá hefur Ísland ekki gert samninga til þrautavara við önnur ríki, nokkuð sem myndi auka öryggi landsins til lengri tíma litið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.8 Flutningar og flutningskerfi
Lífæð landsins Ísland er eyland fjarri öðrum löndum og mjög háð alþjóðlegum vöruflutningum á sjó. Matvæli, fóður, áburður og olía ásamt öðrum aðföngum eru flutt sjóleiðina til landsins. Truflanir í þessum alþjóðlegu aðfangakeðjum, tafir á afgreiðslu í höfn eða breytingar á flutningskostnaði, geta haft veruleg áhrif á framboð og matvælaverð á Íslandi. Heimsfaraldur kórónaveirunnar sýndi hversu brothætt þetta kerfi getur verið. Flutningskostnaður rauk upp og á tímabili hamlaði skortur á gámum flutningum mikilvægra aðfanga um heiminn. Annað dæmi er áhrif stríðsátaka á flutninga um Svartahaf og Rauðahaf. Flutningskostnaður er ekki stærsti hluti matvælaverðs en skiptir engu að síður máli, sérstaklega fyrir eyþjóð eins og Ísland. Þrátt fyrir þessar áskoranir hefur alþjóðlegt flutningakerfi sýnt ótrúlega seiglu sem að hluta skýrist meðal annars af fjölda mismunandi flutningsleiða og skipa. Talið er að á hverjum tíma séu 55.000-60.000 flutningaskip í virkum flutningum, til viðbótar við fragtflug og landflutninga. Þetta þýðir að staðbundnar raskanir hafa sjaldan alvarleg langtímaáhrif á framboð matvæla eða virðiskeðjur.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Þróun olíuverðs
Dollarar á tunnu
1.9 Orkuverð
Miklar sveiflur í olíuverði Myndin sýnir þróunina á heimsmarkaðsverði á hráolíu frá árinu 2000 (Brent spot price). Olía gegnir lykilhlutverki fyrir framleiðslu matvæla, hvort sem um er að ræða landbúnað, fiskeldi eða sjávarútveg. Með olíu, getum við veitt fisk og siglt með hann á markað og keypt önnur matvæli í staðinn. Án olíu geta bændur ekki aflað fóðurs, komið mjólk eða sláturgripum til vinnslu eða knúið varaaflstöðvar, yrði þess þörf. Sveiflukennt verð, sérstaklega á tímum stórra áfalla eins og fjármálakreppunnar 2008 og orkukreppunnar 2022, sýnir hvernig ytri atburðir hafa áhrif á aðfangakeðjur um allan heim. Þótt olíuverð hafi lækkað undanfarið, er ennþá mikil undirliggjandi spenna í alþjóðastjórnmálum, ekki síst fyrir botni Miðjarðarhafs. Á Íslandi er engin innlend framleiðsla á olíu, kolum eða gasi og ekki heldur framleiðsla á lífeldsneyti eða öðrum lífmassa til brennslu. Landið er því algerlega háð innflutningi á olíu og er þar með berskjaldað gagnvart sveiflum í verði og framboði á olíu, þó vissulega sé unnið að orkuskiptum á mörgum sviðum. Mikilvæg aðgerð til að draga úr áhrifum skammtímasveiflna er að á hverjum tíma séu nokkurra mánaða olíubirgðir í landinu, líkt og krafist er af öllum ESB-ríkjum og aðildarríkjum Alþjóða orkumálastofnunarinnar (IEA), þar sem krafa er um 90 daga birgðir.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Ísland er háð alþjóðamörkuðum Fæðuöryggi Íslands er nátengt alþjóðlegum mörkuðum. Meira en 95% af kornvörum, ávöxtum og jurtaolíum auk verulegs hluta grænmetis eru innflutt. Sama á við um lykilhráefni eins og kjarnfóður, áburð, olíu, vélar, umbúðir og lyf. Þessi staða gerir Ísland viðkvæmt fyrir ytri áföllum, hvort sem þau stafa af pólitískri spennu eða loftslagsbreytingum. Fyrir land með takmarkaða landbúnaðarframleiðslu geta breytingar á heimsmarkaði haft mikil áhrif á stöðugleika framboðs og aðgengi heimila að mat. Þróun heimsmarkaðar Heildarframleiðsla helstu landbúnaðarafurða í heiminum hefur aukist um 10–30% á síðasta áratug, og framboð matvæla á mann hefur vaxið um 5%. Vísitala heimsmarkaðsverðs matvæla hefur sveiflast frá 120 til 140 (miðað við 2014–2016 = 100). Markaðir virðast vera að róast eftir miklar sveiflur tengdar Covid-19 og innrás Rússa í Úkraínu. Verð á mjólkurvörum og jurtaolíum helst þó hátt. Áburðarverð sem skiptir miklu fyrir íslenskan landbúnað, hefur lækkað mikið síðan 2022 þegar það náði hámarki. Það er þó ennþá 20–30% hærra en það var árið 2010.
Aukning í innflutningi matvæla til Íslands Innflutningur matvæla til Íslands hefur aukist nokkuð síðan 2015 og munar þar mestu um unnin matvæli til neyslu. Innflutningur á kjötvörum hefur nær tvöfaldast og sama má segja um fóðurinnflutning. Nærri 75% af þessum innflutningi kemur frá eða í gegnum Evrópu og dreifist á mörg lönd og margar útflutningshafnir. Seigla aðfangakeðja Alþjóðaviðskipti, fragtflutningar og orkukostnaður gegna lykilhlutverki í fæðuöryggi. Stórir útflutningsmarkaðir geta orðið óaðgengilegir vegna pólitískra áfalla eða náttúruhamfara. Flutningar geta tafist vegna flöskuhálsa á lykilleiðum. Olíuverð hefur einnig áhrif á íslenska sjávarútveginn sem er bæði mikilvægur matvælaframleiðandi og útflutningsgrein. Loftslagsbreytingar hafa áhrif á matvælaframleiðslu um allan heim. En þrátt fyrir þetta hefur heimsmarkaður með matvæli sýnt mikla seiglu og skilvirkni í kjölfar stríðs, átaka, faraldra og loftslagsbreytinga. Skyndilegar hækkanir á lykilaðföngum ganga oftast fljótt til baka og tiltölulega ríkt, lítið land eins og Ísland er vel sett að tryggja sér aðföng á heimsmörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 2: Innlend matvælaframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Ræktað land
Hektarar
2.1 Land
Ræktað land: Gras og takmörkuð kornrækt Ræktað land, úthagar og afréttir er það land sem notað er til landbúnaðar. Í þessu yfirliti er eingöngu horft til ræktaðs lands. Víða á landinu er ræktanlegt land takmarkandi fyrir matvælaframleiðslu en annars staðar eru töluverðir möguleikar á að brjóta nýtt land til ræktunar. Erfitt reyndist þó að finna heildstæð gögn um hversu mikið ræktanlegt land er enn óræktað. Það hefur verið áætlað allt að 600 þúsund hektarar í heild, þó að aðstæður í einstökum landshlutum séu eftir sem áður ólíkar. Gögnum um ræktuð tún og árlega ræktun og endurræktun er safnað af opinberum aðilum í tengslum við opinberar stuðningsgreiðslur. Á árunum 2017–2024 hefur heildarræktarsvæðið haldist stöðugt, á bilinu 87.000 til 94.000 hektarar. Víða í nágrannalöndunum hefur ræktað land dregist saman en engar vísbendingar eru um þetta hér á landi. Hugtakið „akurlendi“ er ekki vel skilgreint á Íslandi, en kornrækt er enn mjög takmörkuð og er aðeins stunduð á innan við 5% ræktaðs lands á hverju ári. Mikilvægt er að efla gagnasöfnun um ræktun og ræktanlegt land, sérstaklega til að meta vaxtartækifæri í kornrækt, rótarávöxtum og belgjurtum.
Árleg ræktun
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Búfé
Fjöldi
2.2 Búfé
Fækkun búfjár Búfé á Íslandi hefur fækkað stöðugt frá seinni hluta tuttugustu aldar. Sauðfé hefur fækkað um næstum 30% á síðasta áratug og hefur ekki verið færra síðan á öndverðri 19. öld. Kúm hefur aðeins fjölgað, einkum holdanautgripum, en mjólkurkúm hefur fækkað. Svínastofninn hefur minnkað og varphænum hefur einnig fækkað. Á myndinni kemur heldur ekki fram fjöldi alifugla en hann er mjög breytilegur innan ársins og alifuglarækt er nú um þriðjungur innlendrar kjötframleiðslu (2024). Þessi þróun endurspeglar að hluta til aukna framleiðni í búfjárframleiðslu, sérstaklega í mjólkur- og alifuglaframleiðslu sem sést vel þegar framleiðslutölur eru skoðaðar. Hluti skýringarinnar er einnig að neysluvenjur hafa breyst (t.am. hefur neysla á lambakjöti minnkað). Innflutningur búfjárafurða hefur líka aukist án þess að útflutningur hafi aukist að sama skapi. Ísland er eitt fárra ríkja í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að rækta fóðurkorn, sem neinu nemur. Framleiðsla á svínakjöti, kjúklingum, eggjum og mjólk (að hluta), auk fiskeldis er algerlega háð innflutningi fóðurs. En á krísutímum hefur alltaf verið auðveldara að nálgast fóður en ferskar búfjárafurðir og því er þessi framleiðsla mikilvæg stoð undir fæðuöryggi landsins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Notkun tilbúins áburðar
tonn
2.3 Áburðarefni og vatn
Hringrásarhagkerfi og vatnsbúskapur Matvælaframleiðsla á Íslandi byggir á fjölmörgum hráefnum, þar af eru tvö sérstaklega mikilvæg: plöntunæringarefni og ferskvatn. Allur tilbúinn áburður, köfnunarefni, fosfór og kalí er innfluttur. Það gerir landbúnaðinn háðan sveiflum á alþjóðamörkuðum og röskunum á aðfangakeðjum. Samtímis býr Ísland yfir miklu magni af hreinu ferskvatni sem er grundvallaratriði fyrir búfjárhald, lagareldi, ræktun og garðyrkju. Eins og reynsla margra annarra landa sýnir, þá geta þurrkar og flóð eyðilagt uppskeru, jafnvel þótt meðalúrkoma sé hæfileg. Árleg notkun innflutts köfnunarefnis nemur um 100 kg N/ha á ræktuðu graslendi og kemur þar til viðbótar lífrænum áburði eins og mykju. Ekki liggja fyrir gögn um hversu mikið af innfluttri áburðarnotkun væri hægt að uppfylla með innlendum hráefnum, þó áætlað hafi verið að sambærilegt magn næringarefna falli til í þeim lífrænu hráefnum verða til innanlands. Nýting þeirra getur krafist kostnaðarsamrar úrvinnslu en tölur frá öðrum löndum benda til þess að þar geti legið umtalsverð tækifæri til að efla hringrásarkerfi innlends landbúnaðar og draga úr innflutningi áburðarefna.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsaflahlutfall: kjöt, egg og mjólkurvörur
2.4 Kjöt og mjólkurvörur
Er Ísland sjálfu sér nægt? Sjálfsaflahlutfall er oft notað sem mælikvarði á fæðuöryggi. Hlutfall yfir 100% bendir til umframframleiðslu og mögulegs útflutnings en hlutfall undir 100% gefur til kynna innflutningsþörf. Framleiðsla mjólkur hefur að jafnaði verið yfir 100%, og eggjaframleiðsla er nærri því að fullnægja innanlandseftirspurn. Aftur á móti hefur sjálfsaflahlutfall kjötframleiðslu dregist saman og er nú nálægt 85%. Hæst er hlutfallið í lambakjöti eða vel yfir 130% en lægst í nautakjötsframleiðslu þar sem innflutningur er meir en 20% af innanlandsneyslu. Sjálfsaflahlutfall er mjög einfaldur mælikvarði og getur verið villandi því öll framleiðsla er háð innflutningi hráefna, lyfja, véla, orku o.fl. Þá segir hann heldur ekkert um hversu auðvelt það væri að draga úr neyslu viðkomandi fæðuflokka t.d. með hliðrun frá kjöti til sjávarfangs.
Kjöt - sundurliðun
Framleiðsla búfjárafurða
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Afli valdra fiskitegunda
tonn
2.5 Fiskur
Ísland er meðal stærstu fiskveiðiþjóða heims og lagareldi hefur aukist jafnt og þétt síðasta áratuginn. Ekki hentar allur veiddur fiskur til manneldis, hluti fiskveiða er á miðum utan íslenskrar lögsögu sem gerir erfitt að áætla hversu mikið af lönduðum afla megi reikna með til neyslu. Hér er einungis horft til tegunda eins og þorsks, ýsu og ufsa, aðrar tegundir eru annað hvort veiddar í minni mæli (lúða, steinbítur, langa, rækja) eða eru síður hentugar til almennrar neyslu (síld, loðna, makríll, grásleppa). Heildarafli þorsks, ýsu og ufsa hefur haldist nokkuð stöðugur síðasta áratug og nemur um það bil tvö og hálft kíló af ferskum fiski á hvern íbúa á dag. Þegar við bætist síld sem væri hæf til manneldis og aðrar matfisktegundir fer mögulegt framboð af ferskum fiski vel yfir þrjú kíló á mann á dag. Lagareldi er einnig mikilvægur fæðugjafi og heildarframleiðslan þar er nær tvöfalt meiri en öll kjötframleiðsla landsins. Ólíkt fiskveiðum er lagareldi háð innfluttum hráefnum eins og fóðri og lyfjum og líkist að því leyti iðnvæddum landbúnaði. Landhelgi Íslands er skilgreind í alþjóðlegum samþykktum en landið hefur takmarkaðan viðbúnað til að hindra ólögmætar veiðar annarra ríkja við landið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsaflahlutfall, grænmeti
2.6 Grænmeti
Vannýtt tækifæri í garðyrkjuframleiðslu Það er ekki auðvelt að meta nákvæmlega sjálfsaflahlutfall í garðyrkju en ljóst er að það er lágt og fer lækkandi. Lítið sem ekkert er framleitt hér á landi af ávöxtum, berjum, sykri eða olíum og litlar líkur á að það breytist. Um 70% af ferskum kartöflum og nærri helmingur ferskra tómata sem seldir eru á Íslandi eru ræktaðar innanlands á meðan unnar vörur á borð við djúpsteikingarkartöflur, tómatsósur o.þ.h. eru innfluttar. Neysla þessara vöruflokka hefur verið að aukast, sem hefur pressað hlutfall innlendrar framleiðslu enn lengra niður á við. Samkvæmt gögnum frá Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) hefur eigin grænmetisframleiðsla Íslands dregist saman, úr tæplega 37% af innanlandsþörf árið 2014 í um 27% árið 2024. Skammvinn viðspyrna á árunum 2019–2021 entist ekki og þróunin undirstrikar að landið er í síauknum mæli háð innflutningi. Þetta dregur fram mikilvægi þess að móta stefnu til að efla innlenda framleiðslu allt árið um kring og auka neyslu á ferskum afurðum frekar en unnum matvælum.
Grænmetisframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Fóður
Gigajoule
2.7 Fóðurframleiðsla
Framleiðsla búfjárafurða er háð innfluttu fóðri Ísland er eitt fárra landa í heiminum sem stundar umfangsmikla framleiðslu búfjárafurða án þess að framleiða fóðurkorn sem neinu nemur. Hins vegar hentar landið vel til grasræktar og öflunar gróffóðurs. Framleiðsla gróffóðurs hefur verið nokkuð stöðug síðustu 20 árin en samt hefur hlutfall innlendrar fóðurorku dregist saman úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Þessi þróun endurspeglar að mestu vaxandi fiskeldi en einnig aukningu í svína- og alifuglaframleiðslu, aukna kjarnfóðurnotkun í nautgriparækt, samhliða samdrætti í sauðfjárframleiðslu og undirstrikar veikleika í innlendri fóðurframleiðslu. Á meðan stærstur hluti fóðurkorns er innfluttur eru líkur á hlutfall innlendrar fóðurorku muni halda áfram að dragast saman. Það er því lykilatriði að efla innlenda ræktun á korni, belgjurtum og rótarávöxtum til að draga úr áhrifum mögulegra áfalla á alþjóðamörkuðum.
Innanlandsframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.8 Birgðahald á lykilaðföngum
Birgðahald ræðst af ákvörðunum einkaaðila Ólíkt mörgum öðrum löndum hefur Ísland ekki komið á fót kerfi til að fylgjast með eða tryggja lágmarksbirgðir af lykilhráefnum til fæðuframleiðslu, eða matvælum yfirleitt. Því eru birgðir af matvælum, fóðri, áburði og eldsneyti óreglulegar og alfarið á ábyrgð einstakra fyrirtækja. Á hverjum tíma eru að jafnaði til birgðir af mjólkurvörum sem duga í um tvo mánuði. Kjötbirgðir eru nær eingöngu lambakjöt, sem eru miklar að hausti en litlar að vori. Ekki eru fyrir hendi opinber gögn um kornbirgðir en ætla má að þær dugi fjórar til sex vikur. Birgðir af áburði eru hverfandi, allur nær allur áburður er fluttur inn að vori og borinn á fáum vikum síðar. Öll aðildarríki ESB og Alþjóðaorkumálastofnunarinnar (IEA) eru skuldbundin til að halda að lágmarki þriggja mánaða birgðir af eldsneyti. Hérlendis eru eldsneytisbirgðir vaktaðar en engar reglur eru um lágmarksbirgðir í landinu. Í heild sýnir þetta hversu háð Ísland er reglulegum innflutningi á lykilhráefnum. Það vekur upp áhyggjur af áhrifum skammtímasveiflna á framboð innlendrar matvælaframleiðslu og fæðuframboðs.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.9 Innviðir
Landfræðileg einangrun og innviðir á Íslandi Ísland er landfræðilega einangrað en þó tiltölulega aðgengilegt bæði sjó- og flugleiðis. Hafnir landsins frjósa ekki að jafnaði yfir veturinn og nær allir þéttbýlisstaðir eru staðsettir nálægt höfn. Samgöngur á landi eru almennt góðar en veður og færð geta torveldað þungaflutninga. Millilandaflug fer að mestu leyti í gegnum Keflavíkurflugvöll sem er staðsettur nálægt höfuðborginni en er á virku jarðhitasvæði. Það undirstrikar mikilvægi þess að hafa viðbúnaðaráætlun til að tryggja flugsamgöngur til og frá landinu ef völlurinn lokast. Raforkukerfið er ekki tengt öðrum löndum en byggir á nokkrum fjölda vatnsafls- og jarðvarmavirkjana sem eru staðsettar um allt land. Um 80% raforkuframleiðslunnar fer til örfárra alþjóðlegra stórfyrirtækja. Flutningskerfið mun þó vera viðkvæmt. Fjórir sæstrengir tengja Ísland við umheiminn en einn þeirra (Iris) stendur undir um 70% heildarflutningsgetu.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Innlend matvælaframleiðsla
Landnotkun og takmarkanir í innlendri framleiðslu Íslenskur landbúnaður nýtir að mestu leyti graslendi, fyrst og fremst til gróffóðurframleiðslu og beitar. Ræktað land hefur aukist úr um 87.000 hekturum árið 2017 í um 94.000 hektara árið 2024, en kornrækt er enn mjög lítil og nemur aðeins um 4,4% af heildarræktun Þetta endurspeglar takmarkaða möguleika á víðtækri akuryrkju miðað við núverandi loftslag og landfræðilegar aðstæður. Framlag búfjár og sjávarútvegs Búfjárstofnar hafa heldur dregist saman frá seinni hluta tuttugustu aldar. Sauðfé hefur til að mynda fækkað um nær 30% á síðasta áratug, á meðan nautgripum hefur fjölgað lítillega, einkum vegna aukins fjölda holdagripa. Sjávarútvegur dregur hinsvegar að landi rúmlega þrjú kíló af fiski á dag fyrir hvern íbúa landsins. Lagareldi hefur tvöfaldast síðastliðinn áratug og framleiðir verulegt magn af dýrapróteini. Greinin byggir líkt og önnur búfjárframleiðsla á innfluttu fóðri og öðrum aðföngum.
Grænmetisrækt Innlend grænmetisframleiðsla er meiri en ætla mætti út frá breiddargráðu landsins. Kartöflur vega þyngst og nema yfir 60% af heildarframleiðslu. Framleiðsla grænmetis, sem hlutfalls heildarneyslu hefur dregist saman úr 37% árið 2014 í um 27% árið 2024. Þetta helgast að hluta af eftirspurn neytenda eftir nýjum tegundum grænmetis og að hluta af aukinni hlutdeild unnina vara á borð við djúpsteikingarkartöflur og tómatsósur. Innflutt fóður og innviðir Búfjárframleiðsla á Íslandi byggir sífellt meira á innfluttu fóðri, og hlutfall innlends fóðurs hefur minnkað úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Meginhluti innlends fóðurs er rúllubaggar og innlend kornframleiðsla vex hægt. Til viðbótar þessum áskorunum skortir skipulagðar birgðir. Kornbirgðir duga einungis í fjórar til sex vikur og birgðir af annarri matvöru eru takmarkaðar. Olíubirgðir eru mældar í vikum, ólíkt því sem gerist í helstu samanburðarlöndum. Samþjöppun helstu hafna og flutningsinnviða á suðvesturhorninu, ásamt viðkvæmu flutningskerfi raforku og fáum gagnasæstrengjum undirstrikar mikilvægi viðnámsþols og viðbúnaðaráætlana fyrir íslenskt fæðukerfi.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 3: Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Verðþróun matvæla á Íslandi
Vísitala 2015=100
3.1 Þróun matvælaverðs
Hækkandi matvælaverð Þrátt fyrir sterkan mjólkuriðnað, kjötframleiðslu og sjávarútveg hefur matvælaverð á Íslandi hækkað verulega á undanförnum árum. Þetta stafar að miklu leyti af verðbreytingum á innfluttum aðföngum eins og fóðri og áburði auk innlendrar verðbólgu. Verðhækkanir hafa aukist síðustu misseri og þar með ýtt matvælaverði upp hraðar en í mörgum nágrannalöndum. Innlend framleiðsla veitir stöðugleika í magni en tryggir ekki sjálfkrafa verðstöðugleika. Hér má sjá verðþróun matvæla á Íslandi í samanburði við önnur Norðurlönd og ESB.
ALÞJÓÐLEGT MATVÆLAVERÐ
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Útgjöld heimila
3.2 Matarútgjöld heimilanna
Lág hlutdeild matar í útgjöldum heimila Hlutfall matarútgjalda íslenskra heimila af heildarútgjöldum hefur lækkað úr 13,9% árið 2014 í 12,7% árið 2024. Þessi breyting endurspeglar ekki endilega að matvæli hafi orðið ódýrari (sbr. síðustu síðu), heldur sýnir hún aukna neyslu á öðrum sviðum eins og veitingastöðum, hótelum og afþreyingu. Hún sýnir að auki að íslensk heimili eru vel stödd til að taka á sig skyndilegar hækkanir í matvælaverði og ættu að geta hagrætt útgjöldum til til að mæta verðsveiflum. Útgjöld til veitingahúsa og hótela eru til að mynda stærri hluti heildarútgjalda en útgjöld til matvæla. Að tryggja gott aðgengi að næringarríkum mat er viðvarandi lykilatriði fyrir árangursríka manneldisstefnu, sérstaklega fyrir viðkvæma hópa. Að fylgjast með þessari þróun er grundvallaratriði til að viðhalda sveigjanleika og stöðugleika í íslensku matvælakerfi.
alþjóðlegur samanburður
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.3 Matarstuðningur
Almennur stuðningur og öryggisnet Líkt og í öðrum löndum í Vestur-Evrópu er ekki rekið opinbert matvælastuðningskerfi á Íslandi. Lágtekjuheimili fá fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum, aðstoðin byggir á mati sveitarfélagsins á þörfum hvers heimilis. Að auki veita nokkur frjáls félagasamtök mataraðstoð, oft með áherslu á stórhátíðir þegar þörfin fyrir viðbótarstuðning er hvað mest. Flest skóla- og leikskólabörn hafa aðgengi að skólamáltíðum, annaðhvort án sérstakrar greiðslu eða á lágu verði, sem tryggir að börn hafi aðgang að næringarríkum máltíðum. Þessar stuðningsaðgerðir gegna lykilhlutverki í að verja viðkvæma hópa fyrir efnahagsáföllum og röskunum á framboði matvæla. Með því að fylgjast með umfangi og styrkleika þessara stuðningskerfa geta má stuðla að jöfnu aðgengi allra landsmanna að matvælum, sérstaklega á tímum efnahagsþrenginga eða óvæntra áfalla.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Matvælaframboð
Á mann á dag, í hitaeiningum
3.4 Matvælaframboð
Framboð hitaeininga er umfram þarfir íbúa Matvælaframboð á Íslandi nam 3.677 hitaeiningum á mann á dag árið 2022. Það er hæsta gildi meðal Norðurlandanna samkvæmt tölum Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO). Þó að þessar tölur byggist á margvíslegum forsendum og geti verið skekktar, bendir þetta viðmið til þess að landið glími alls ekki við hitaeiningaskort heldur kannski hins, að vísbendingar séu um ofneyslu, matarsóun eða ójafnvægi í samsetningu fæðunnar. Til að öðlast fullan skilning á fæðuöryggi og heilsu ætti þessi mælikvarði að vera skoðaður samhliða gögnum um offitu, gæði mataræðis og ójöfnuð í aðgengi. Mikið framboð er aðeins einn af mörgum þáttum sem hafa þarf í huga þegar meta á gæði næringar og fæðuöryggis. Matvælaframboð getur breyst með skömmum fyrirvara og því hafa margar þjóðir ráðlagt íbúum að eiga þriggja til sjö daga birgðir af matvælum og vatni til að tryggja sig gagnvart skyndilegum áföllum. Þá hafa sum Evrópuríki skipulagt hvernig staðið skuli að matvælaaðstoð og jafnvel byggt upp birgðir af matvælum til að dreifa til íbúa við neyðaraðstæður.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.5 Næring og gæði matvæla
Endurskoðaðar næringarráðleggingar Heilbrigðisráðuneytið hefur nýlega uppfært opinberar næringarráðleggingar fyrir fullorðna og börn eldri en tveggja ára. Þessar ráðleggingar byggja á nýjustu vísindarannsóknum og nýjustu útgáfu norrænna næringarráðlegginga (NNR6). Ráðleggingarnar eiga að stuðla að betri næringu og draga úr hættu á langvinnum sjúkdómum svo sem offitu, sykursýki og hjarta- og æðasjúkdómum sem hafa orðið sífellt algengari á Íslandi. Mikil áhersla er lögð á daglega neyslu á grænmeti, ávöxtum og grófum kolvetnum á meðan mælt er með minni neyslu á rauðu kjöti og unnum kjötvörum. Þá er ráðlagt að takmarka neyslu á mettaðri fitu, meðal annars með fituskertum mjólkurvörum auk daglegrar inntöku á D-vítamíni sem er sérstaklega mikilvægt á norðlægum breiddargráðum Íslands. Ástæða er til að hafa í huga hvernig neyslubreytingar, m.a. vegna opinberra ráðlegginga, hafa áhrif á fæðuöryggi þjóðarinnar, og hvernig mögulega megi aðlaga samsetningu daglegrar neyslu að sveiflum í framboði.
INTERNATIONAL comparison
Ráðleggingar um mataræði
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Aðgengi heimila að mat
Jafnvægi á milli framboðs, verðlags og félagslegs stuðnings Fæðuöryggi heimila byggir á nokkrum samtvinnuðum þáttum. Í fyrsta lagi framboði matvæla, hvort nægilegt og næringarríkt matvælaúrval sé aðgengilegt öllum íbúum landsins. Það skilyrði er almennt uppfyllt á Íslandi vegna traustrar matvælaframleiðslu og góðra innviða. Hér er þó mikilvægt að huga að stöðu afskekktra og fámennra byggðalaga þar sem erfitt getur reynst að tryggja stöðugt framboð ferskra matvæla. Í öðru lagi skiptir verðlag máli, þ.e. hvort íbúar hafi efni á þeim mat sem þeir þurfa. Ísland er hátekjuríki og stendur vel að vígi hvað þetta varðar. Meðalútgjöld heimila til matvæla og óáfengra drykkja nema minna en 13% af ráðstöfunartekjum. Vissulega geta ákveðnar fæðutegundir á borð við innflutt ferskmeti eða ákveðnar kjöt- og fisktegundir orðið það dýrar að venjuleg heimili sneiði hjá þeim og velji ódýrari matvæli, þá oft af verri gæðum. Að lokum gegna félagsleg stuðningskerf, þar með talin fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, mataraðstoð, skólamáltíðir og önnur öryggisnet, lykilhlutverki við að tryggja lágtekjuhópum aðgang að nauðsynlegum matvælum. Slík öryggisnet draga úr áhrifum skyndilegra verðhækkana og styrkja þannig viðnámsþol fæðukerfisins í heild. Ísland stendur almennt sterkt þegar kemur að aðgengi heimila að nægum, fjölbreyttum og hollum mat. En í síbreytilegu alþjóðlegu umhverfi er nauðsynlegt að fylgjast vel með mælikvörðum sem snúa að næringu og manneldi ásamt stöðu viðkvæmra hópa í samfélaginu.
Lokaorð
Á móti kemur að Ísland er ríkt land, útflutningsverðmæti er meira en innflutningsverðmæti og heimsmarkaðir sýna lítil merki um yfirvofandi fæðuskort. Þannig er erfitt að sjá fyrir sér aðstæður þar sem aðgengi að helstu fæðuflokkum eða fóðri myndi lokast um lengri tíma. Innlendum áföllum (t.d. lömun raforkukerfis, búfjársjúkdómar eða geislamengun) væri oftast hægt að mæta með innflutningi eða tímabundnum neyslubreytingum. Skýr yfirsýn yfir stöðu fæðuöryggis, reglulegt mat á helstu áhættuþáttum og markviss fjárfesting í innviðum og innlendri framleiðslu eru lykilatriði til að efla viðnámsþrótt þjóðarinnar. Að lokum skiptir mestu að við sem samfélag lítum á fæðuöryggi, ekki sem einangrað tæknilegt viðfangsefni, heldur sem lífæð lýðheilsu, þjóðaröryggis og sjálfbærrar framtíðar. Fæðuöryggi snýst ekki aðeins um mat, heldur einnig um traust, forsjálni og samfélagslega ábyrgð, þar stendur Ísland vel að vígi.
Þessu mælaborði er ætlað að skapa greinargott yfirlit um helstu þætti fæðuöryggis á Íslandi. Það er alltaf álitamál hvað skiptir máli við gerð slíks yfirlits og þá ekki síst þegar ekki liggur fyrir eiginleg áhættugreining. Hér er stuðst við þróaða erlenda aðferðafræði sem aðlöguð er innlendum aðstæðum. En með því að samþætta gögn, reynslu og vísindalega þekkingu og tryggja að ákvarðanir séu byggðar á raunverulegum mælikvörðum má byggja upp fæðukerfi sem er bæði seigluþolið og sanngjarnt. Þrátt fyrir að Ísland standi vel á mörgum sviðum, með öflugan sjávarútveg, hreint vatn og aðgengileg flutningskerfi, er ljóst að fæðukerfi landsins er viðkvæmt gagnvart ytri og innri áföllum. Landið er mjög háð erlendum mörkuðum, ekki síst þeim evrópska, innfluttum aðföngum og alþjóðlegum aðfangakeðjum. Hátt sjálfsaflahlutfall búfjárræktar og fiskeldis byggir á stöðugum innflutningi fóðurs og annarra lykilaðfanga og takmarkað birgðahald magnar þessa veikleika.
Fæðuöryggi á Íslandi
Lykilheimildir
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (n.d.). FAO Food Price Index. Retrieved from https://www.fao.org/worldfoodsituation/foodpricesindex/en/ Hagstofa Íslands. (n.d.). Imports of food and beverages. Retrieved from https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Efnahagur/Efnahagur__utanrikisverslun__1_voruvidskipti__01_voruskipti/UTA06005.px/ UK Department for Environment, Food & Rural Affairs (Defra). (2021). United Kingdom Food Security Report 2021. Retrieved from https://www.gov.uk/government/publications/united-kingdom-food-security-report-2021 Swiss Federal Office for Agriculture (BLW). (2021). National Food Security Monitoring System. Retrieved from https://www.blw.admin.ch/blw/en/home.html Eurostat. (n.d.). Household consumption by purpose. Retrieved from https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/bookmark/510efcf9-8163-4382-acb0-bd54444fffa7?lang=en
Fæðuöryggi á Íslandi
Staða og horfur - 2025
Fæðuöryggi á Íslandi
Bakgrunnur
Samfélagslegur viðnámsþróttur byggir á þremur meginstoðum: Orkuöryggi, fæðuöryggi og öflugu heilbrigðiskerfi. Viðfangsefni þessa yfirlits er Fæðuöryggi Íslands. Fæðuöryggi er vaxandi áhyggjuefni um allan heim í ljósi loftslagsbreytinga og óstöðugleika í alþjóðastjórnmálum. Fyrir Ísland eru þessar áskoranir sérstaklega mikilvægar vegna legu landins og loftslagslegra takmarkana sem gera landið mjög háð innflutningi á lykilhráefnum til matar og fóðurs. Þrátt fyrir landfræðilega einangrun er Ísland tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hér eru hafnir ísfríar og siglingaleiðir greiðar úr flesum áttum. Þótt möguleikar til akuryrkju og garðyrkju séu takmarkaðir, eru fiskveiðar margfalt meiri en sem nemur innanlandsþörf. Þetta þýðir að Ísland hefur mikla sérstöðu þegar kemur að fæðuöryggi þjóðarinnar og því er brýnt að auka skilning á styrkleikum og veikleikum í matvælakerfi landins og hvernig best er brugðist við hugsanlegum framtíðaráföllum
Mikilvægt er að stjórnvöld og hagsmunaaðilar hafi á hverjum tíma skýra yfirsýn yfir matvælakerfið. Þetta felur í sér innsýn í alþjóðlega markaði, innlenda framleiðslugetu, viðskipti með matvæli, birgðahald, flutninga og aðgang að lykilauðlindum eins og ræktanlegu landi og vatni. Þannig má bæta viðbúnað og stefnumótun til lengri tíma, með það að markmiði að styrkja matvælakerfið á öllum stigum. Til að styðja við þessa vinnu hefur verið atvinnuvegaráðuneytið látið taka saman heildstætt yfirlit yfir stöðu fæðuöryggis á Íslandi. Verkefnið er unnið af ráðgjafarfyrirtækinu Nordic Insights, í samstarfi við atvinnuvegaráðuneytið, Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Aðferðafræðin byggir á alþjóðlegum fyrirmyndum, fyrst og fremst frá Bretlandi og Sviss, en hefur verið aðlöguð til að endurspegla áherslur og sérstöðu Íslands. Yfirlitið nær ekki til eiginlegs áhættumats - þ.e. mats á því hvaða aðstæður gætu komið upp, sem ógna myndu fæðuöryggi þjóðarinnar - en ætti samt að gefa góða mynd af helstu þáttum fæðuöryggis, stöðu þeirra og horfum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Samantekt
Fæðuöryggi þjóðar ræðst af samspili fjölmargra ólíkra þátta, innlendra sem alþjóðlegra. Allt frá neyslumynstri til innlendrar og erlendrar framleiðslu, flutninga, heimsviðskipta og loftslagsbreytinga. Þetta stöðumat á fæðuöryggi Íslands grundvallast á þremur flokkum mælikvarða: (1) Stöðu alþjóðaviðskipta með matvæli og hráefni til matvælaframleiðslu, (3) stöðu innlendrar framleiðslu, og (3) aðgengi heimila og einstaklinga að matvælum. 1. Alþjóðamarkaðir Ísland treystir á alþjóðlega markaði til að tryggja stöðugt framboð af ýmsum lykilhráefnum fæðuframleiðslu og mörgum fæðuflokkum, svo sem korni, ávöxtum, sykri, olíum og grænmeti. Fæðuframboð á heimsvísu er í sögulegu hámarki, og lítil, efnuð þjóð eins og Ísland er því vel í stakk búin til að afla nauðsynlegra matvæla og aðfanga. Mikilvægt er þó að fylgjast með heimsframleiðslu, viðskiptastraumum og alþjóðastjórnmálum, svo hægt sé að bregðast við mögulegum áföllum í tíma. Einnig skiptir máli að styrkja og útvíkka núverandi viðskiptatengsl og milliríkjasamninga.
2. Innlend matvælaframleiðsla Ísland er nettó-útflytjandi matvæla vegna sterks sjávarútvegs og fiskeldis. Innlend búfjárframleiðsla er nálgt því að uppfylla innanlandsþörf, en hún er mjög háð innfluttum aðföngum. Takmörkuð kornframleiðsla og litlar olíubirgðir skapa kerfisbundna veikleika í innlendri matvælaframleiðslu. Mikilvægt er að styrkja birgðakeðjur, efla kornrækt og byggja upp viðeigandi birgðahald til að auka viðnámsþol. 3. Aðgangur heimila að mat Flestir Íslendingar njóta góðs aðgengis að matvælum á viðunandi kjörum. Hækkandi matvælaverð getur valdið erfiðleikum fyrir lágtekjuhópa, sem undirstrikar mikilvægi þess að fylgjast með verðþróun og tryggja félagslegt stuðningskerfi. Að tryggja jafnan aðgang að matvælum og félagslegt öryggi er lykilatriði fyrir öruggt og sanngjarnt matvælakerfi.
Lesa meira
Lesa meira
Lesa meira
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar fæðuöryggis
Þetta Mælaborð fæðuöryggis byggir á þremur víddum: Alþjóðavídd, innanlandsframleiðslu og fæðuöryggi heimila. Hver af þessum þremur víddum – er metin með skilgreindum mælikvörðum sem eru studdir opinberum gögnum. Saman gefa þessir mælikvarðar heildstæða mynd af stöðu og þróun fæðuöryggis á Íslandi. Mælikvarðarnir eru valdir út frá eftirfarandi megin viðmiðum: 1. Kerfislegt mikilvægi: Að mælikvarðinn hafi almenna skýrskotun fremur en að vera mjög sértækur. 2. Gæði og uppfærsla: Allir mælikvarðar byggja á aðgengilegum, reglulega uppfærðum gögnum með skýrum heimildum, sem er safnað og viðhaldið af viðurkenndum stofnunum. 3. Skýr túlkun: Að auðvelt sé að tengja viðkomandi eiginleika með beinum hætti við stöðu fæðuöryggis á Íslandi. 4. Samanburðarhæfni: Þar sem unnt er, eru mælikvarðarnir í samræmi við alþjóðlega staðla til að gera samanburð milli landa mögulegan. 5. Hagnýt gildi: Mælikvarðarnir eru valdir með það að markmiði að styðja við stefnumótun og ákvarðanatöku, bæði á vegum hins opinbera og í einkageiranum.
Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Innlend matvælaframleiðsla
Aðgangur heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 1: Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Heimsframleiðsla matvæla
1.000 tonn
1.1 Heimsframleiðsla matvæla
Alþjóðleg þróun mótar innlent fæðuöryggi Ísland er mjög háð erlendum matvæla- og hráefnismörkuðum vegna takmarkaðrar innlendrar framleiðslugetu. Þetta gerir landið viðkvæmt fyrir sveiflum í framboði matvæla á heimsmarkaði, sérstaklega þegar kemur að lykilvörum eins og kornvöru, ávöxtum og jurtaolíum. Á sama tíma skiptir verðþróun sjávarafurða miklu máli fyrir íslenskan útflutning og gjaldeyrisöflun. Á undanförnum árum og áratugum hefur framleiðsla helstu flokka matvæla í heiminum aukist jafnt og þétt. Þetta á sérstaklega við þá matvælaflokka sem skipta mestu fyrir Ísland, nefnilega kornvöru, ávexti og grænmeti, á meðan framleiðsla á kjöti og sjávarafurðum hefur aukist hægar. Þessi þróun hefur leitt til þess að framboð matvæla á mann hefur aldrei verið meira, eins og sjá má ef línuritið um matvælaframboð á íbúa er opnað. Fjölmargir þættir geta haft áhrif á alþjóðlegt matvælaframboð s.s. loftslagsbreytingar, jarðvegseyðing, ófriður eða viðskiptahindranir og því er mikilvægt fyrir Ísland að þróa viðskiptasambönd við útflutningsríki um allan heim.
Matvælaframboð á hvern íbúa
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar
Heimsmarkaðsverð matvæla (á stöðugu verðlagi)
Meðaltal 2014-2016=100
1.2 Heimsmarkaðsverð matvæla
Viðvarandi sveiflur í matvælaverði Matvælaverð á heimsvísu hefur sveiflast töluvert síðustu áratugina og liggur nú u.þ.b. 15% yfir meðaltali áranna 2014-2016. Auðvelt er að greina alþjóðlegar krísur eins og innrás Rússa í Úkraínu, Covid-19 og fjármálakrísuna 2008, og eins eru dæmi um að hefðbundin útflutningsríki eins og Argentína eða Rússland hafi takmarkað útflutning til að tryggja framboð innanlands. Þessi þróun heimsmarkaðsverðs er sérstaklega mikilvæg fyrir Ísland, þar sem landið er mjög háð innflutningi og útflutningi matvæla og fóðurs. Hins vegar er rétt að hafa í huga að oftast eru verðsveiflur skammvinnar og af viðráðanlegri stærðargráðu fyrir efnað land eins og Ísland. Verð matvæla á heimsmarkaði getur hækkað eða lækkað, en raunveruleg áhrif fyrir almenning á Íslandi ráðast af því hvort kaupmáttur heimila heldur í við þessa þróun.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Vísitölur áburðar- og kornverðs á heimsmarkaði
Árlegt meðaltal vísitölu í bandarískum dollurum (2010=100)
1.3 Verð á áburði og fóðri
Viðvarandi sveiflur í kostnaði við áburð og fóður Áburður og fóður eru meðal mikilvægustu aðfanga fyrir íslenskra landbúnaðarframleiðslu. Allur áburður og nær allt kornfóður er innflutt, sem gerir innlenda matvælaframleiðslu viðkvæma fyrir verðsveiflum á heimsmarkaði. Áburðarverð hefur lækkað verulega frá því sem það var hæst árið 2022 og er nú lægra en það var á árabilinu 2011-2012. En mælikvarðinn sýnir að áburðarverð hefur tilhneyingu til að sveiflast verulega. Verð á korni fylgir oft svipuðum takti þótt sveiflurnar séu minni. Til að draga úr áhrifum sveiflna í áburðar- og fóðurverði gæti Ísland hugað að eftirfarandi þáttum:
- öryggi aðfangalína
Slíkar ráðstafanir myndu hjálpa bændum og efla fæðuöryggi gagnvart framtíðaráföllum á alþjóðlegum mörkuðum.Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og drykkjarvörum
Milljónir ISK (CIF)
1.4 Þróun matvælainnflutnings
Aukinn innflutningur – sérstaklega á unnum matvælum Öll lönd treysta á innflutning matvæla í einhverjum mæli til að mæta innlendri eftirspurn. Þetta getur hjálpað til við að jafna árstíðasveiflur, styðja gagnkvæm viðskipti og tryggja aðgengi að matvælum sem ekki er hægt að rækta á staðnum. Innflutningur matvæla til Íslands hefur aukist verulega undanfarin 5–6 ár og hefur innflutningsverðmæti nær tvöfaldast frá árinu 2015. Samtals nemur innflutningur matvæla um 300.000 ISK á mann og heldur áfram að vaxa. Stærsti einstaki flokkurinn er unninn matur fyrir heimili, sem bendir til þess að neysla, frekar en framleiðsla, sé aðaldrifkrafturinn á bak við þessa aukningu. Lítið hagkerfi eins og það íslenska á erfitt með keppa við iðnaðarframleidda unna matvöru frá stærri löndum. Og eftir því sem unnin matvæli verða stærri hluti af heildarneyslu því stærri hluti matarkörfunnar verður innfluttur. Á sama tíma hefur útflutningur matvæla einnig aukist úr 290 milljörðum ISK í 400 milljarða ISK, þar sem 85% koma frá sjávarútvegi, 13% frá fiskeldi og 2% frá landbúnaðarvörum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og fóðri
Milljónir ISK (CIF)
1.5 Sundurliðun innfluttra matvæla
Vaxandi innflutningur helstu matvælaflokka og fóðurs Síðan 2015 hefur innflutningur matvæla til Íslands aukist verulega; innflutningur á kjöti og mjólkurvörum hefur aukist um 300–400%, korn, ávextir og grænmeti um 80–90% og dýrafóður um 500%. Hluti þessarar þróunar tengist fólksfjölgun, sem hefur verið um 25% á sama tíma og fleiri ferðamönnum, sem ætla má að jafnist á við 5-7% aukningu í íbúafjölda en meginhluti skýringarnar á þessari skörpu aukningu er að innlend framleiðsla nær ekki uppfylla þarfir markaðarins - eða bjóða sambærilegar vörur á sambærilegu verði. Hin gríðarlega aukning á innflutningi dýrafóðurs (og hluti af aukningu í innflutningi kornvöru) stafar af ört vaxandi fiskeldi, sem hefur orðið öflug útflutningsgrein. Til að efla fæðuöryggi þarf Ísland að styrkja innlenda framleiðslu þar sem það er raunhæft, tryggja aðgengi að erlendum mörkuðum og fjárfesta í staðbundnum aðfangakeðjum og birgðahaldi. Slíkar ráðstafanir myndu auka viðnámsþrótt, draga úr viðkvæmni gagnvart utanaðkomandi áföllum og styðja við langtímamarkmið um sjálfbærni.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Uppruni innfluttra matvæla (útflutningsland)
% af ISK-verðmæti (CIF)
TOP 10
1.6 Uppruni innfluttra matvæla
Mikil tenging við Evrópu Frá árinu 2015 hefur hlutfall innflutnings frá Evrópu aukist verulega, eða frá 62% í 74%. Innflutningur frá Bretlandi hefur dregist saman síðan landið gekk úr Evrópusambandinu og er nú aðeins 6% af heildarinnflutningi og ríflega 5% matvæla eru flutt inn frá Bandaríkjunum. Þessi staða sýnir að Ísland er mjög háð viðskiptum við Evrópusambandið. Stórar umskipunarhafnir eins og Rotterdam og Hamborg styrkja þessa tengingu, en torvelda greiningu á eiginlegum uppruna innfluttra vara. Þó þessi mikla tenging við Evrópu tryggi stöðugleika í gegnum vel þróuð viðskiptatengsl innri markaðarins, felur hún einnig í sér áhættu. Ísland er hluti af evrópska efnahagssvæðinu en ekki hluti af Evrópusambandinu og því koma regulega upp aðstæður þar sem skýra þarf stöðu landins gagnvart innri markaðnum. Til að bregðast við þessum áhættuþáttum ætti Ísland að kanna leiðir til að fjölga upprunalöndum innfluttra matvæla þar sem það er raunhæft, og samhliða leita leiða til að styrkja aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.7 Viðskiptahindranir
Viðskiptahindranir raska alþjóðaviðskiptum Meira en 95% af korni, ávöxtum og jurtaolíum, og verulegur hluti grænmetis sem neytt er á Íslandi er innflutt, sem gerir landið mjög viðkvæmt fyrir sveiflum í alþjóðaviðskiptum. Þegar kreppur vegna heimsfaraldra, stríðsátaka eða þurrka og flóða ríða yfir, beita útflutningsríki matvæla oft útflutnings-takmörkunum til að vernda stöðugleika innlands. Þetta hefur áhrif á lönd eins og Ísland sem reiða sig á stöðugt aðgengi að matvælum, fóðri og áburði. Mjög lítill hluti heildarframleiðslu matvæla í heiminum fer á heimsmarkað og því geta staðbundinar aðstæður í einstökum ríkjum haft mikil áhrif á stöðuna á heimsmarkaði. Ísland er aðili að innri markaði ESB og Alþjóðaviðskipta-stofnuninni (WTO) og hefur einnig gert fríverslunarsamninga við fjölda ríkja. Allt veitir þetta ákveðna vernd gagnvart mögulegum viðskiptahindrunum en alþjóðlegar truflanir geta samt haft alvarleg áhrif á lítið hagkerfi sem er háð innflutningi. Ísland er ekki aðildarríki ESB, og því er ekki öruggt hvernig samstarfinu við sambandið myndi reiða af ef fæðuöryggi þess yrði ógnað. Þá hefur Ísland ekki gert samninga til þrautavara við önnur ríki – nokkuð sem myndi auka öryggi landins til lengri tíma litið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.8 Flutningar og flutningskerfi
Lífæð landsins Ísland er eyland fjarri öðrum löndum og mjög háð alþjóðlegum fragtsiglingum. Matvæli, fóður, áburður og olía, ásamt öðrum aðföngum eru flutt sjóleiðina til landsins. Truflanir í þessum alþjóðlegu aðfangakeðjum – allt frá flöskuhálsum í höfnum til sveiflna í fraktkostnaði – geta haft veruleg áhrif á framboð og verð matvæla á Íslandi. Heimsfaraldurinn árið 2021 sýndi hversu brothætt þetta kerfi getur verið. Flutningskostnaður rauk upp og á tímabili hamlaði skortur á gámum flutningum mikilvægra aðfanga um heiminn. Annað dæmi er áhrif stríðsátaka á flutninga um Svartahaf og Rauðahaf. Flutningskostnaður er ekki stærsti hluti matvælaverðs, en skiptir engu að síður máli – sérstaklega fyrir eyþjóð eins og Ísland. Þrátt fyrir þessar áskoranir hefur alþjóðlegt flutningakerfi sýnt ótrúlega seiglu, sem að hluta skýrist meðal annars af fjölda mismunandi flutningsleiða og skipa. Talið er að á hverjum tíma séu 55.000-60.000 flutningaskip í virkum flutningum, til viðbótar við fragtflug og landflutninga. Þetta þýðir að staðbundnar raskanir hafa sjaldan alvarleg langtímaáhrif á framboð matvæla eða virðiskeðjur.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Þróun olíuverðs
Dollarar á tunnu
1.9 Orkuverð
Miklar sveiflur í olíuverði Myndin sýnir þróunina í heimsmarkaðsverði á hráolíu frá árinu 2000 (Brent spot price). Olía gegnir lykilhlutverki fyrir framleiðslu matvæla, hvort sem um er að ræða landbúnað, fiskeldi eða sjávarútveg. Með olíu, getum við veitt fisk og siglt með hann á markað og keypt önnur matvæli í staðinn. Án olíu geta bændur ekki aflað fóðurs, komið mjólk eða sláturgripum til vinnslu eða knúið varaaflstöðvar, yrði þess þörf. Sveiflukennt verð, sérstaklega á tímum stórra áfalla eins og fjármálakreppunnar 2008 og orkukreppunnar 2022, sýnir hvernig ytri atburðir hafa áhrif aðfangakeðjur um allan heim. Þótt olíuverð hafi lækkað undanfarið, er ennþá mikil undirliggjandi spenna í alþjóðastjórnmálum, ekki síst fyrir botni Miðjarðarhafs. Ísland hefur enga innlenda framleiðslu á olíu, kolum eða gasi og heldur enga framleiðslu á lífeldsneyti eða öðrum lífmassa til brennslu. Landið er því algerlega háð innflutningi á olíu og er þar með berskjaldað gagnvart sveiflum í verði og framboði á olíu. Mikilvæg aðgerð til að draga úr áhrifum skammtímasveiflna er að á hverjum tíma séu nokkurra mánaða olíubirgðir í landinu, líkt og krafist er af öllum ESB-ríkjum og aðildarríkjum Alþjóða orkumálastofnunarinnar (IEA).
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Ísland er háð alþjóðamörkuðum Fæðuöryggi Íslands er nátengt alþjóðlegum mörkuðum; meira en 95% af kornvörum, ávöxtum og jurtaolíum, og verulegur hluti grænmetis eru innflutt. Sama á við um lykilhráefni eins og kornfóður, áburð, olíu, vélar og lyf. Þessi staða gerir Ísland viðkvæmt fyrir ytri áföllum, hvort sem þau stafa af pólitískri spennu eða loftslagsbreytingum. Fyrir land með takmarkaða landbúnaðarframleiðslu geta breytingar á heimsmarkaði haft mikil áhrif á stöðugleika framboðs og aðgengi heimila að mat. Þróun heimsmarkaðar Heildarframleiðsla helstu landbúnaðarafurða í heiminum hefur aukist um 10–30% á síðasta áratug, og framboð matvæla á mann hefur vaxið um 5%. Vísitala fyrir heimsmarkaðsverð matvæla hefur sveiflast í kringum 120–140 (miðað við 2014–2016 = 100) en markaðir virðast vera að róast eftir miklar sveiflur tengdar Covid-19 og Úkraínustríðinu. Verð á mjólkurvörum og jurtaolíum helst þó hátt. Áburðarverð – sem skiptir miklu fyrir íslenskan landbúnað – hefur lækkað mikið síðan 2022, en er ennþá 20–30% hærra en það var árið 2010.
Hröð aukning í innflutningi matvæla til Íslands Innflutningur matvæla til Íslands hefur tvöfaldast að verðmæti síðan 2015 og munar þar mestu um unnin matvæli til neyslu. Innflutningur á mikilvægum vöruflokkum eins og kjöti og mjólkurvörum hefur aukist um 300–400%, og innflutningur á kornvörum og dýrafóðri hefur aukist um 80–500%. Nærri 75% af þessum innflutningi kemur frá eða í gegnum Evrópu en dreifist á mörg lönd og margar útflutningshafnir. Seigla aðfangakeðja Alþjóðaviðskipti, fragtflutningar og orkukostnaður gegna lykilhlutverki í fæðuöryggi. Stórir útfutningsmarkaðir geta orðið óaðgengilegir vegna pólitískra áfalla eða náttúruhamfara. Flutningar geta tafist vegna flöskuhálsa á lykilleiðum. Olíuverð hefur einnig áhrif á íslenska sjávarútveginn, sem er bæði mikilvægur matvælaframleiðandi og gjaldeyrisöflunargrein. Loftslagsbreytingar hafa áhrif á matvælaframleiðslu um allan heim. En þrátt fyrir þetta hefur heimsmarkaður með matvæli sýnt mikla seiglu og skilvirkni í kjölfar stríðs, átaka, faraldra og loftslagsbreytinga. Skyndilegar hækkanir á lykilaföngum ganga oftast fljótt tilbaka og tiltölulega ríkt, lítið land eins og Ísland er vel sett að tryggja sér aðföng á heimsmörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 2: Innlend matvælaframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Ræktað landbúnaðarland
Árleg ræktun
Hektarar
2.1 Land
Ræktað land: Gras og takmörkuð kornrækt Landbúnaðarlandi á Íslandi má skipta upp í ræktuð tún, úthaga og afrétti. Í þessu yfirliti er eingöngu horft til ræktaðs lands. Víða á landinu er ræktanlegt land takmarkandi fyrir matvælaframleiðslu, en annars staðar eru töluverðir möguleikar á að brjóta nýtt land til ræktunnar. Erfitt reyndist þó að finna heildstæð gögn um hversu mikið ræktanlegt land enn er óræktað. Gögnum um ræktuð tún og árlega (endur)ræktun er safnað af opinberum aðilum í tengslum við greiðslur landstuðnings. Á árunum 2017–2024 hefur heildarræktarsvæðið haldist stöðugt, á bilinu 87.000 til 94.000 hektarar. Víða í nágrannalöndunum hefur ræktað land dregist saman en engar vísbendingar eru um þetta hér á landi. Hugtakið "akurlendi" er ekki vel skilgreint á Íslandi, en kornrækt er enn mjög takmörkuð og er aðeins stunduð á innan við 5% ræktaðs lands á hverju ári. Mikilvægt er að efla gagnasöfnun um ræktun og ræktanlegt land, sérstaklega til að meta vaxtartækifæri í kortnrækt.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Búfé
Fjöldi
2.2 Búfé
Fækkun í búfjár Búfé á Íslandi hefur fækkað stöðugt frá árinu 2016 (og reyndar lengur). Sauðfé hefur fækkað um næstum 30% á síðasta áratug og hefur ekki verið færra síðan á öndverðri 19 öld. Kúm hefur aðeins fjölgað, einkum vegna aukningar í holdanautgripum en fjöldi mjólkurkúa er frekar á leið niður. Svínastofninn er heldur að minnka, og fjöldi varphænsna er einnig á leið niður á við. Þó það ekki komi fram á myndinni hefur hrossum fækkað mikið og er stofninn nú aðeins rétt um helmingur af því sem hann var fyrir 15 árum. Þessi þróun endurspeglar að hluta til aukna framleiðni í búfjárframleiðslu – sérstaklega í mjólkur- og alifuglaframleiðslu – sem sést vel þegar framleiðslutölur eru skoðaðar. En hluti skýringarinnar er einnig að samsetning neyslu hefur breyst (sbr. lambakjöt) og innflutningur búfjárafurða hefur aukist, án þess að útflutningur hafi aukist að sama skapi. Ísland er eitt fárra ríkja í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að rækta fóðurkorn, sem neinu nemur. Framleiðsla á svínakjöt, kjúklingum, eggjum og mjólk (að hluta), auk fiskeldis er algerlega háð innflutningi fóðurs. En á krísutímum hefur alltaf verið auðveldara að nálgast fóður en ferskar búfjárafurðir og því er þessi framleiðsla mikilvæg stoð undir fæðuöryggi landins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Notkun tilbúins áburðar
tonn
2.3 Næringarefni og vatn
Hringrásarhagkerfi og vatnsbúskapur Matvælaframleiðsla á Íslandi byggir á fjölmörgum hráefnum, en tvö eru sérstaklega mikilvæg: næringarefni og ferskvatn. Allur tilbúinn áburður – köfnunarefni, fosfór og kalí – er innfluttur, sem gerir landbúnaðinn kerfislægt háðann sveiflum á alþjóðamörkuðum og röskunum á aðfangakeðjum. Á sama tíma býr Ísland yfir miklu magni af hreinu ferskvatni, sem er grundvallaratriði fyrir búfjárhald, fiskeldi, ræktun og garðyrkju. En eins og reynsla margra annarra landa sýnir, þá geta þurrkar og flóð eyðilagt uppskeru, jafnvel þótt meðalúrkoma sé hæfileg. Árleg notkun innflutts köfnunarefnis nemur um 100 kg N/ha á ræktuðu graslendi og kemur þar til viðbótar lífrænum áburði eins og mykju. Ekki liggja fyrir gögn um hversu mikið af innfluttri áburðarnotkun væri hægt að uppfylla með innlendum hráefnum, en tölur frá öðrum löndum benda til þess að þar geti legið umtalsverð tækifæri til að efla hringrásarkerfi innlends landbúnaðar og draga úr innflutningi áburðarefna.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsaflahlutfall: kjöt, egg og mjólkurvörur
2.4 Kjöt og mjólkurvörur
Er Ísland sjálfu sér nægt? Sjálfsaflahlutfall er oft notað sem mælikvarði á fæðuöryggi. Hlutfall yfir 100% bendir til umframframleiðslu og mögulegs útflutnings, en hlutfall undir 100% gefur til kynna innflutningsþörf. Framleiðsla mjólkur hefur að jafnaði verið yfir 100%, og eggjaframleiðsla er nærri því að fullnægja innanlandseftirspurn. Aftur á móti hefur sjálfsaflahlutfall kjötframleiðslu dregist saman og er nú nálægt 85%. Hæst er hlutfallið í lambakjöti eða vel yfir 130% en lægst í nautakjötsframleiðslu þar sem innflutningur er meir en 20% af innanlandsneyslu. Sjálfsaflahlutfall er mjög einfaldur mælikvarði og getur verið villandi því öll framleiðsla er háð innflutningi hráefna, lyfja, véla, orku o.fl. Þá segir hann heldur ekkert um hversu auðvelt það væri að draga úr neyslu viðkomandi fæðuflokka t.d. með hliðrun frá kjöti til sjávarfangs.
Kjöt - sundurliðun
Framleiðsla búfjárafurða
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Afli valdra fiskitegunda
tonn
2.5 Fiskur
Þjóð sem býr við slíka ofgnótt mun seint svelta. Ísland er meðal stærstu fiskveiðiþjóða heims og fiskeldi hefur aukist jafnt og þétt síðasta áratuginn. Ekki allur fiskur sem veiddur er hentar til manneldis og hluti fiskveiða er á miðum utan íslenskrar lögsögu, sem gerir erfitt að áætla hversu mikið af lönduðum afla megi reikna með til neyslu. Hér er einungis horft til afla þorsks, ýsu og ufsa, en aðrar tegundir eru annað hvort veiddar í mun minni mæli (lúða, steinbítur, langa, rækjur…) eða síður hentugar til almennrar neyslu (síld, loðna, makríll, grásleppa…). Heildarafli þorsks, ýsu og ufsa hefur haldist nokkuð stöðugur síðusta áratug og nemur um það bil 2,5 kg af ferskum fiski á hvern íbúa á dag. Þegar við bætist síld sem væri hæf til manneldis og aðrar matfisktegundir, fer mögulegt framboð af ferskum fiski vel yfir 3 kg á mann á dag. Fiskeldi er einnig mikilvægur fæðugjafi og heildarframleiðslan er nær tvöfalt meiri en öll kjötframleiðsla landsins. Ólíkt fiskveiðum er fiskeldi háð innfluttum hráefnum eins og fóðri og lyfjum og líkist að því leyti iðnvæddum landbúnaði. Landhelgi Íslands er skilgreind í alþjóðegum samþykktum, en landið hefur takmarkaðan viðbúnað til að hindra ólögmætar veiðar annarra ríkja við landið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsþurftahlutfall, grænmeti
2.6 Grænmeti
Ónýtt tækifæri í garðyrkjuframleiðsla Það er ekki auðvelt að meta nákvæmlega sjálfsaflahlutfall í garðyrkju en ljóst er að það er lágt og fer lækkandi. Lítið sem ekkert er framleitt hér á landi af ávöxtum, berjum, sykri eða olíum, og litlar líkur á að það breytist. Um 70% af ferskum kartöflum og nærri helmingur ferskra tómata sem seldir eru á Íslandi eru ræktaðar innanlands, á meðan unnar vörur á borð við djúpsteikingarkartöflur, tómatsósur o.þ.h. eru innfluttar og neysla þessara vöruflokka hefur verið að aukast. Samkvæmt gögnum frá Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) hefur eigin grænmetisframleiðsla Íslands dregist saman, úr tæplega 37% af innanlandsþörf árið 2014 í um 27% árið 2024. Skammvinn viðspyrna á árunum 2019–2021 entist ekki og þróunin undirstrikar að landið er í síauknum mæli háð á innflutningi. Þetta dregur fram mikilvægi þess að móta stefnu til að efla innlenda framleiðslu allt árið um kring og auka neyslu á ferskum afurðum, frekar en unnum matvælum.
Grænmetisframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Fóður
Gigajoule
2.7 Fóðurframleiðsla
Búfjárframleiðsla háð innfluttu fóðri Ísland er eitt fárra landa í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að framleiða fóðurkorn sem neinu nemur. Hins vegar hentar landið vel til grasræktar og gróðffóðuröflunar. Framleiðsla gróffóðurs hefur verið nokkuð stöðug síðustu 20 árin en samt hefur hlutfall innlendrar fóðurorku dregist saman úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Þessi þróun endurspeglar að mestu vaxandi fiskeldi en einnig samdrátt í sauðfjárframleiðslu á kostnað svína- og alifuglaframleiðslu og undirstrikar veikleika í innlendu fóðurkerfi. Á meðan stærstur hluti fóðurkorns er innfluttur, eru líkur á hlutfall innlendrar fóðurorku muni halda áfram að dragast saman. Það er því lykilatriði að efla innlenda kornrækt til að draga úr áhrifum mögulegra áfalla á alþjóðamörkuðum.
Innanlandsframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.8 Birgðahald á lykilaðföngum
Birgðahald ræðst af ákvörðunum einkaaðila Ólíkt mörgum öðrum löndum, hefur Ísland ekki komið á fót kerfi til að fylgjast með eða tryggja stefnumótandi birgðir af lykilhráefnum fæðuframleiðslu. Það þýðir að birgðir af matvælum, fóðri, áburði og eldsneyti eru óreglulegar og alfarið á ábyrgð einstakra fyrirtækja. Á hverjum tíma eru að jafnaði til birgðir af mjólkurvörum sem duga í um tvo mánuði. Kjötbirgðir eru nær eingöngu lambakjöt, sem eru miklar að hausti en litlar að vori. Ekki eru fyrir hendi opinber gögn um kornbirgðir en ætla má að þær dugi til 4–6 vikna. Birgðir af áburði eru hverfandi, þar sem allur nær allur áburður er fluttur inn að vori og borinn á fáum mánuðum síðar. Öll aðildarríki ESB og Alþjóðaorkumálastofnunarinnar (IEA) eru skuldbundin til að halda að lágmarki þriggja mánaða birgðir af eldsneyti. Hérlendis eru eldsneytisbirgðir vaktaðar en engar reglur eru um lágmarksbirgðir í landinu. Í heild sýnir þetta hversu háð Ísland er reglulegum innflutningi á lykilhráefnum, sem vekur upp áhyggjur af áhrifum skammtímasveiflna í framboði á innlenda matvælaframleiðslu og fæðuframboð.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.9 Innviðir
Landfræðileg einangrun og innviðir á Íslandi Ísland er landfræðilega einangrað en þó tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hafnir landsins eru að jafnaði íslausar yfir veturinn, og nær öll þéttbýli eru staðsett nálægt höfn. Samgöngur á landi eru almennt góðar en veður og færð (þ.m.t. malbiksblæðingar) geta torveldað þungaflutninga. Keflavíkurflugvöllur, sem gegnir hlutverki millilandaflugvallar, er staðsettur nærri höfuðborginni en á virku jarðhitasvæði, sem undirstrikar mikilvægi þess að hafa viðbúnaðaráætlun til að tryggja flugsamgöngur til og frá landinu ef völlurinn lokast. Raforkukerfið er ekki tengt öðrum löndum en byggir á nokkrum fjölda vatnsafls- og jarðvarmavirkjana sem eru staðsettar um allt land. Um 80% raforkuframleiðslunnar fer til örfárra alþjóðlegra stórfyrirtækja. Flutningskerfið mun þó vera viðkvæmt. Fjórir sæstrengir tengja Ísland við umheiminn en einn þeirra (Iris) stendur undir um 70% heildarflutningsgetunnar.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Innlend matvælaframleiðsla
Landnotkun og takmarkanir í innlendri framleiðslu Landbúnaðarland á Íslandi er að mestu leyti graslendi, sem er fyrst og fremst nýtt til gróffóðurframleiðslu og beitar. Ræktað land hefur aukist úr um 87.000 hektörum árið 2017 í um 94.000 hektara árið 2024, en kornrækt er enn mjög lítil og nemur aðeins um 4,4% af heildarræktun Þetta endurspeglar takmarkaða möguleika á víðtækri akurrækt miðað við núverandi loftslag og landfræðilegar aðstæður. Framlag búfjár og sjávarútvegs Búfjárstofnar hafa heldur dregist saman frá árinu 2016 (og lengur). Fjöldi sauðfjár hefur til að mynda minnkað um nær 30% á síðasta áratug, á meðan nautgripum hefur fjölgað lítillega, einkum vegna aukins fjölda holdagripa. Á móti kemur öflugur sjávarútvegur sem dregur að landi afla sem svarar til meir en 3 kg af fiski á dag fyrir hvern íbúa landins. Fiskeldi hefur tvöfaldast síðastliðinn áratug og skapar verulegt framlag af dýraprótíni, en byggir þó - líkt og önnur búfjárframleiðsla - á innfluttu fóðri og öðrum aðföngum.
Grænmetisrækt Innlend grænmetisframleiðsla er meiri en ætla mætti út frá breiddargráðu landins. Kartöflur vega þyngst og nema yfir 60% af heildarframleiðslu. Framleiðsla grænmetis, sem hlutfalls heildarneyslu hefur dregist saman úr 37% árið 2014 í um 27% árið 2024. Þetta helgast að hluta af eftirspurn neytenda eftir nýjum tegundum grænmetis og að hluta af aukinni hlutdeild unnina vara á borð við djúpsteikingarkartöflur og tómasósur. Innflutt fóður og innviðir Búfjárframleiðsla á Íslandi byggir sífellt meira á innfluttu fóðri, og hlutfall innlends fóðurs hefur minnkað úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Meginhluti innlends fóðurs er rúllubaggar og innlend kornframleiðsla vex hægt. Til viðbótar þessum áskorunum skortir skipulagðar birgðir; kornbirgðir duga einungis í 4–6 vikur og birgðir annarri matvöru eru takmarkaðar. Olíubirgðir eru mældar í vikum, ólíkt því sem gerist í helstu samanburðarlöndum. Samþjöppun helstu hafna og flutningsinnviða á suðvesturhorninu, ásamt viðkvæmu flutningskerfi raforku og fáum gagnasæstrengjum undirstrikar mikilvægi viðnámsþols og viðbúnaðaráætlana fyrir íslenskt fæðukerfi.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 3: Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Verðþróun matvæla á Íslandi
Vísitala 2015=100
3.1 Þróun matvælaverðs
Hækkandi matvælaverð Þrátt fyrir sterkan mjólkuriðnað, kjötframleiðslu og sjávarútveg, hefur matvælaverð á Íslandi hækkað verulega á undanförnum árum. Þetta stafar að miklu leyti af verðbreytingum á innfluttum aðföngum eins og fóðri og áburði, auk innlendrar verðbólgu. Þessi kostnaðarþrýstingur hefur aukist á síðustu misserum og ýtt matvælaverði upp hraðar en í mörgum nágrannalöndum. Innlend framleiðsla veitir stöðugleika í magni, en tryggir ekki sjálfkrafa verðstöðugleika. Smelltu hér að neðan til að bera saman við önnur Norðurlönd og alþjóðlega verðþróun.
ALÞJÓÐLEGT MATVÆLAVERÐ
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Útgjöld heimila
3.2 Útgjöld heimila til matar
Breytt hlutdeild matar í útgjöldum heimila Hlutfall útgjalda heimila til matar og óáfengra drykkja á Íslandi hefur lækkað úr 13,9% árið 2014 í 12,7% árið 2024. Þessi breyting endurspeglar ekki endilega að matvæli hafi orðið ódýrari (sbr. síðustu síðu), heldur sýnir hún aukin útgjöld á öðrum sviðum eins og veitingastöðum, hótelum og afþreyingu. Hún sýnir hins vegar líka að íslensk heimili eru vel stödd að taka á sig skyndilegar hækkanir í matvælaverði og ættu þar að geta hagrætt útgjöldum til til að mæta verðsveiflum. Útgjöld til veitingahúsa og hótela eru til að mynda stærri hluti heildarútgjalda en útgjöld til matvæla. Að tryggja gott aðgeng að næringarríkum mat er áfram lykilatriði fyrir árangursríka manneldisstefnu, sérstaklega fyrir viðkvæma hópa. Að fylgjast með þessari þróunum er grundvallaratriði til að viðhalda sveigjanleika og stöðugleika í íslensku matvælakerfi.
alþjóðlegur samanburður
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.3 Matarstuðningur
Almennur stuðningur og öryggisnet Ísland rekur ekki, frekar en önnur Vesturevrópulönd, opinbert matvælastuðningskerfi, en lágtekjuheimili fá fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum, sem byggir einstaklingsbundnu mati á þörfum hvers heimilis. Að auki veita nokkrar frjáls félagasamtök mataraðstoð, oft með áherslu á stórhátíðir egar þörfin fyrir viðbótarstuðning er mest áberandi. Flest skóla- og leikskólabörn hafa aðgengi að skólamáltíðum, annaðhvort án sérstakrar greiðslu eða á lágu verði, sem tryggir að börn hafi aðgang að næringarríkum máltíðum yfir daginn. Þessar stuðningsaðgerðir gegna lykilhlutverki í að verja viðkvæma hópa fyrir efnahagsáföllum og röskunum á framboði matvæla. Með því að fylgjast með umfangi og styrkleika þessara stuðningskerfa geta má stuðla að jöfnu aðgengi allra landsmanna að matvælum – sérstaklega á tímum efnahagsþrenginga eða óvæntra áfalla.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Matvælaframboð
Á mann á dag, í hitaeiningum
3.4 Matvælaframboð
Hitaeiningaframboð umfram þarfir íbúa Matarframboð á Íslandi nam að meðaltali 3.677 hitaeiningum á mann á dag árið 2022, samkvæmt tölum FAO—hæsta gildi meðal Norðurlandanna. Þó svo að þessar tölur byggist á margvíslegum forsendum og geti verið skekktar kerfisbundið, bendir þetta viðmið til þess að landið glími alls ekki við hitaeiningaskort heldur kannski hins að vísbendingar séu um ofneyslu, matarsóun eða ójafnvægi í samsetningu fæðunnar. Til að öðlast fullan skilning á fæðuöryggi og heilsu, ætti þessi mælikvarði að vera skoðaður samhliða gögnum um offitu, gæði mataræðis og ójöfnuð í aðgengi. Mikið framboð er aðeins einn af mörgum þáttum sem hafa þarf í huga þegar meta á gæði næringar og fæðuöryggis. Matvælaframboð getur breytst með skömmum fyrirvara og því hafa margar þjóðir ráðlagt íbúum að eiga 3-7 daga birgðir af matvælum og vatni til að tryggja sig gagnvart skyndilegum áföllum. Þá hafa sum Evrópuríki skipulagt hvernig staðið skuli að matvælaaðstoð og jafnvel byggt upp birgðir af matvælum til að dreifa til íbúa við neyðaraðstæður.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.5 Næring og gæði matvæla
Endurskoðaðar næringarráðleggingar Heilbrigðisráðuneytið hefur nýlega uppfært opinberar næringarráðleggingar fyrir fullorðna og börn eldri en tveggja ára. Þessar ráðleggingar byggja á nýjustu vísindarannsóknum og Norrænum næringarráðleggingum og eiga að stuðla að betri næringu og draga úr hættu á langvinnum sjúkdómum, svo sem offitu, sykursýki og hjarta- og æðasjúkdómum, sem hafa orðið sífellt algengari á Íslandi. Mikil áhersla er lögð á daglega neyslu á grænmeti, ávöxtum og grófum kolvetnum á meðan mælt er með minni neyslu á rauðu kjöti og unnum kjötvörum. Þá er ráðlagt að takmarka neyslu á mettaðri fitu, meðal annars með fituskertum mjólkurvörurum, auk daglegrar inntöku á D-vítamíni – sem er sérstaklega mikilvægt á norðlægum breiddargráðum Íslands. Ástæða er til að hafa í huga hvernig neyslubreytingar, m.a. vegna opinberra ráðlegginga, hafa áhrif á fæðuöryggi þjóðarinnar, og hvernig mögulega megi aðlaga samsetningu daglegrar neyslu að mögulegum sveiflum í framboði.
INTERNATIONAL comparison
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Aðgengi heimila að mat
Jafnvægi á milli framboðs, verðlags og félagslegs stuðnings Fæðuöryggi heimila byggir á nokkrum samtvinnuðum þáttum: Í fyrsta lagi framboði matvæla, sem vísar til þess hvort nægilegt og næringarríkt matvælaúrval sé aðgengilegt öllum íbúum landsins — skilyrði sem almennt er uppfyllt á Íslandi vegna traustrar matvælaframleiðslu og góðra innviða. Hér er þó mikilvægt að huga að stöðu afskekktra og fámennra byggðalaga, þar sem erfitt getur reynst að tryggja stöðugt framboð ferskra matvæla. Í öðru lagi skiptir verðlag máli, þ.e. hvort íbúar hafi efni á þeim mat sem þeir þurfa. Ísland er hátekjuríki og stendur vel að vígi hvað þetta varðar; meðalútgjöld heimila til matvæla og óáfengra drykkja nemur undir 13% af ráðstöfunartekjum, en vissulega geta ákveðnar fæðutegundir, á borð við innflutt ferskmeti eða ákveðnar kjöt- og fisktegundir orðið það dýrar að venjuleg heimili sneiði hjá þeim og velji ódýrari matvæli - þá oft af verri gæðum. Að lokum gegna félagsleg stuðningskerfi—þar með talin fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, mataraðstoð, skólamáltíðir og önnur öryggisnet—lykilhlutverki við að tryggja lágtekjuhópum aðgang að nauðsynlegum matvælum. Slík öryggisnet draga úr áhrifum skyndilegra verðhækkana og styrkja þannig viðnámsþol fæðukerfisins í heild. Ísland stendur almennt sterkt þegar kemur að aðgengi heimila að nægum, fjölbreyttum og hollum mat. En í síbreytilegu alþjóðlegu umhverfi er nauðsynlegt að fylgjast vel með mælikvörðum sem snúa að næringu og manneldi, ásamt stöðu viðkvæmra hópa í samfélaginu.
Fæðuöryggi á Íslandi
Lykilheimildir
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (n.d.). FAO Food Price Index. Retrieved from https://www.fao.org/worldfoodsituation/foodpricesindex/en/ Hagstofa Íslands. (n.d.). Imports of food and beverages. Retrieved from https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Efnahagur/Efnahagur__utanrikisverslun__1_voruvidskipti__01_voruskipti/UTA06005.px/ UK Department for Environment, Food & Rural Affairs (Defra). (2021). United Kingdom Food Security Report 2021. Retrieved from https://www.gov.uk/government/publications/united-kingdom-food-security-report-2021 Swiss Federal Office for Agriculture (BLW). (2021). National Food Security Monitoring System. Retrieved from https://www.blw.admin.ch/blw/en/home.html Eurostat. (n.d.). Household consumption by purpose. Retrieved from https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/bookmark/510efcf9-8163-4382-acb0-bd54444fffa7?lang=en
Fæðuöryggi á Íslandi
Gagnaskrár
Hér að neðan má nálgast öll þau gögn sem notuð eru í þessu yfirliti, með lýsingu á aðferðum og forsendum greininga á fæðuöryggi Íslands. Skjölin eru hönnuð til að auðvelda sannprófun gagna, varpa ljósi á grundvöll hvers mælikverða og auðvelda uppfærslu. Með því að tengja saman gagnaheimildir og aðferðir yfir öll þrjú kjarnasvið styður þessi skjölun við stöðuga vöktun og gegnsætt mat.
1. Alþjóðlegir matvælamarkaðir
2. Innlend matvælaframleiðsla
3. Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
Bakgrunnur
Samfélagslegur viðnámsþróttur byggir á þremur meginstoðum: Orkuöryggi, fæðuöryggi og öflugu heilbrigðiskerfi. Viðfangsefni þessa yfirlits er Fæðuöryggi Íslands. Fæðuöryggi er vaxandi áhyggjuefni um allan heim í ljósi loftslagsbreytinga og óstöðugleika í alþjóðastjórnmálum. Fyrir Ísland eru þessar áskoranir sérstaklega mikilvægar vegna legu landins og loftslagslegra takmarkana sem gera landið mjög háð innflutningi á lykilhráefnum til matar og fóðurs. Þrátt fyrir landfræðilega einangrun er Ísland tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hér eru hafnir ísfríar og siglingaleiðir greiðar úr flesum áttum. Þótt möguleikar til akuryrkju og garðyrkju séu takmarkaðir, eru fiskveiðar margfalt meiri en sem nemur innanlandsþörf. Þetta þýðir að Ísland hefur mikla sérstöðu þegar kemur að fæðuöryggi þjóðarinnar og því er brýnt að auka skilning á styrkleikum og veikleikum í matvælakerfi landins og hvernig best er brugðist við hugsanlegum framtíðaráföllum
Mikilvægt er að stjórnvöld og hagsmunaaðilar hafi á hverjum tíma skýra yfirsýn yfir matvælakerfið. Þetta felur í sér innsýn í alþjóðlega markaði, innlenda framleiðslugetu, viðskipti með matvæli, birgðahald, flutninga og aðgang að lykilauðlindum eins og ræktanlegu landi og vatni. Þannig má bæta viðbúnað og stefnumótun til lengri tíma, með það að markmiði að styrkja matvælakerfið á öllum stigum. Til að styðja við þessa vinnu hefur verið atvinnuvegaráðuneytið látið taka saman heildstætt yfirlit yfir stöðu fæðuöryggis á Íslandi. Verkefnið er unnið af ráðgjafarfyrirtækinu Nordic Insights, í samstarfi við atvinnuvegaráðuneytið, Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Aðferðafræðin byggir á alþjóðlegum fyrirmyndum, fyrst og fremst frá Bretlandi og Sviss, en hefur verið aðlöguð til að endurspegla áherslur og sérstöðu Íslands. Yfirlitið nær ekki til eiginlegs áhættumats - þ.e. mats á því hvaða aðstæður gætu komið upp, sem ógna myndu fæðuöryggi þjóðarinnar - en ætti samt að gefa góða mynd af helstu þáttum fæðuöryggis, stöðu þeirra og horfum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Samantekt
Fæðuöryggi þjóðar ræðst af samspili fjölmargra ólíkra þátta, innlendra sem alþjóðlegra. Allt frá neyslumynstri til innlendrar og erlendrar framleiðslu, flutninga, heimsviðskipta og loftslagsbreytinga. Þetta stöðumat á fæðuöryggi Íslands grundvallast á þremur flokkum mælikvarða: (1) Stöðu alþjóðaviðskipta með matvæli og hráefni til matvælaframleiðslu, (3) stöðu innlendrar framleiðslu, og (3) aðgengi heimila og einstaklinga að matvælum. 1. Alþjóðamarkaðir Ísland treystir á alþjóðlega markaði til að tryggja stöðugt framboð af ýmsum lykilhráefnum fæðuframleiðslu og mörgum fæðuflokkum, svo sem korni, ávöxtum, sykri, olíum og grænmeti. Fæðuframboð á heimsvísu er í sögulegu hámarki, og lítil, efnuð þjóð eins og Ísland er því vel í stakk búin til að afla nauðsynlegra matvæla og aðfanga. Mikilvægt er þó að fylgjast með heimsframleiðslu, viðskiptastraumum og alþjóðastjórnmálum, svo hægt sé að bregðast við mögulegum áföllum í tíma. Einnig skiptir máli að styrkja og útvíkka núverandi viðskiptatengsl og milliríkjasamninga.
2. Innlend matvælaframleiðsla Ísland er nettó-útflytjandi matvæla vegna sterks sjávarútvegs og fiskeldis. Innlend búfjárframleiðsla er nálgt því að uppfylla innanlandsþörf, en hún er mjög háð innfluttum aðföngum. Takmörkuð kornframleiðsla og litlar olíubirgðir skapa kerfisbundna veikleika í innlendri matvælaframleiðslu. Mikilvægt er að styrkja birgðakeðjur, efla kornrækt og byggja upp viðeigandi birgðahald til að auka viðnámsþol. 3. Aðgangur heimila að mat Flestir Íslendingar njóta góðs aðgengis að matvælum á viðunandi kjörum. Hækkandi matvælaverð getur valdið erfiðleikum fyrir lágtekjuhópa, sem undirstrikar mikilvægi þess að fylgjast með verðþróun og tryggja félagslegt stuðningskerfi. Að tryggja jafnan aðgang að matvælum og félagslegt öryggi er lykilatriði fyrir öruggt og sanngjarnt matvælakerfi.
Lesa meira
Lesa meira
Lesa meira
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar fæðuöryggis
Þetta Mælaborð fæðuöryggis byggir á þremur víddum: Alþjóðavídd, innanlandsframleiðslu og fæðuöryggi heimila. Hver af þessum þremur víddum – er metin með skilgreindum mælikvörðum sem eru studdir opinberum gögnum. Saman gefa þessir mælikvarðar heildstæða mynd af stöðu og þróun fæðuöryggis á Íslandi. Mælikvarðarnir eru valdir út frá eftirfarandi megin viðmiðum: 1. Kerfislegt mikilvægi: Að mælikvarðinn hafi almenna skýrskotun fremur en að vera mjög sértækur. 2. Gæði og uppfærsla: Allir mælikvarðar byggja á aðgengilegum, reglulega uppfærðum gögnum með skýrum heimildum, sem er safnað og viðhaldið af viðurkenndum stofnunum. 3. Skýr túlkun: Að auðvelt sé að tengja viðkomandi eiginleika með beinum hætti við stöðu fæðuöryggis á Íslandi. 4. Samanburðarhæfni: Þar sem unnt er, eru mælikvarðarnir í samræmi við alþjóðlega staðla til að gera samanburð milli landa mögulegan. 5. Hagnýt gildi: Mælikvarðarnir eru valdir með það að markmiði að styðja við stefnumótun og ákvarðanatöku, bæði á vegum hins opinbera og í einkageiranum.
Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Innlend matvælaframleiðsla
Aðgangur heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 1: Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Heimsframleiðsla matvæla
1.000 tonn
1.1 Heimsframleiðsla matvæla
Alþjóðleg þróun mótar innlent fæðuöryggi Ísland er mjög háð erlendum matvæla- og hráefnismörkuðum vegna takmarkaðrar innlendrar framleiðslugetu. Þetta gerir landið viðkvæmt fyrir sveiflum í framboði matvæla á heimsmarkaði, sérstaklega þegar kemur að lykilvörum eins og kornvöru, ávöxtum og jurtaolíum. Á sama tíma skiptir verðþróun sjávarafurða miklu máli fyrir íslenskan útflutning og gjaldeyrisöflun. Á undanförnum árum og áratugum hefur framleiðsla helstu flokka matvæla í heiminum aukist jafnt og þétt. Þetta á sérstaklega við þá matvælaflokka sem skipta mestu fyrir Ísland, nefnilega kornvöru, ávexti og grænmeti, á meðan framleiðsla á kjöti og sjávarafurðum hefur aukist hægar. Þessi þróun hefur leitt til þess að framboð matvæla á mann hefur aldrei verið meira, eins og sjá má ef línuritið um matvælaframboð á íbúa er opnað. Fjölmargir þættir geta haft áhrif á alþjóðlegt matvælaframboð s.s. loftslagsbreytingar, jarðvegseyðing, ófriður eða viðskiptahindranir og því er mikilvægt fyrir Ísland að þróa viðskiptasambönd við útflutningsríki um allan heim.
Matvælaframboð á hvern íbúa
Fæðuöryggi á Íslandi
Mælikvarðar
Heimsmarkaðsverð matvæla (á stöðugu verðlagi)
Meðaltal 2014-2016=100
1.2 Heimsmarkaðsverð matvæla
Viðvarandi sveiflur í matvælaverði Matvælaverð á heimsvísu hefur sveiflast töluvert síðustu áratugina og liggur nú u.þ.b. 15% yfir meðaltali áranna 2014-2016. Auðvelt er að greina alþjóðlegar krísur eins og innrás Rússa í Úkraínu, Covid-19 og fjármálakrísuna 2008, og eins eru dæmi um að hefðbundin útflutningsríki eins og Argentína eða Rússland hafi takmarkað útflutning til að tryggja framboð innanlands. Þessi þróun heimsmarkaðsverðs er sérstaklega mikilvæg fyrir Ísland, þar sem landið er mjög háð innflutningi og útflutningi matvæla og fóðurs. Hins vegar er rétt að hafa í huga að oftast eru verðsveiflur skammvinnar og af viðráðanlegri stærðargráðu fyrir efnað land eins og Ísland. Verð matvæla á heimsmarkaði getur hækkað eða lækkað, en raunveruleg áhrif fyrir almenning á Íslandi ráðast af því hvort kaupmáttur heimila heldur í við þessa þróun.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Vísitölur áburðar- og kornverðs á heimsmarkaði
Árlegt meðaltal vísitölu í bandarískum dollurum (2010=100)
1.3 Verð á áburði og fóðri
Viðvarandi sveiflur í kostnaði við áburð og fóður Áburður og fóður eru meðal mikilvægustu aðfanga fyrir íslenskra landbúnaðarframleiðslu. Allur áburður og nær allt kornfóður er innflutt, sem gerir innlenda matvælaframleiðslu viðkvæma fyrir verðsveiflum á heimsmarkaði. Áburðarverð hefur lækkað verulega frá því sem það var hæst árið 2022 og er nú lægra en það var á árabilinu 2011-2012. En mælikvarðinn sýnir að áburðarverð hefur tilhneyingu til að sveiflast verulega. Verð á korni fylgir oft svipuðum takti þótt sveiflurnar séu minni. Til að draga úr áhrifum sveiflna í áburðar- og fóðurverði gæti Ísland hugað að eftirfarandi þáttum:
- öryggi aðfangalína
Slíkar ráðstafanir myndu hjálpa bændum og efla fæðuöryggi gagnvart framtíðaráföllum á alþjóðlegum mörkuðum.Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og drykkjarvörum
Milljónir ISK (CIF)
1.4 Þróun matvælainnflutnings
Aukinn innflutningur – sérstaklega á unnum matvælum Öll lönd treysta á innflutning matvæla í einhverjum mæli til að mæta innlendri eftirspurn. Þetta getur hjálpað til við að jafna árstíðasveiflur, styðja gagnkvæm viðskipti og tryggja aðgengi að matvælum sem ekki er hægt að rækta á staðnum. Innflutningur matvæla til Íslands hefur aukist verulega undanfarin 5–6 ár og hefur innflutningsverðmæti nær tvöfaldast frá árinu 2015. Samtals nemur innflutningur matvæla um 300.000 ISK á mann og heldur áfram að vaxa. Stærsti einstaki flokkurinn er unninn matur fyrir heimili, sem bendir til þess að neysla, frekar en framleiðsla, sé aðaldrifkrafturinn á bak við þessa aukningu. Lítið hagkerfi eins og það íslenska á erfitt með keppa við iðnaðarframleidda unna matvöru frá stærri löndum. Og eftir því sem unnin matvæli verða stærri hluti af heildarneyslu því stærri hluti matarkörfunnar verður innfluttur. Á sama tíma hefur útflutningur matvæla einnig aukist úr 290 milljörðum ISK í 400 milljarða ISK, þar sem 85% koma frá sjávarútvegi, 13% frá fiskeldi og 2% frá landbúnaðarvörum.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Innflutningur á matvælum og fóðri
Milljónir ISK (CIF)
1.5 Sundurliðun innfluttra matvæla
Vaxandi innflutningur helstu matvælaflokka og fóðurs Síðan 2015 hefur innflutningur matvæla til Íslands aukist verulega; innflutningur á kjöti og mjólkurvörum hefur aukist um 300–400%, korn, ávextir og grænmeti um 80–90% og dýrafóður um 500%. Hluti þessarar þróunar tengist fólksfjölgun, sem hefur verið um 25% á sama tíma og fleiri ferðamönnum, sem ætla má að jafnist á við 5-7% aukningu í íbúafjölda en meginhluti skýringarnar á þessari skörpu aukningu er að innlend framleiðsla nær ekki uppfylla þarfir markaðarins - eða bjóða sambærilegar vörur á sambærilegu verði. Hin gríðarlega aukning á innflutningi dýrafóðurs (og hluti af aukningu í innflutningi kornvöru) stafar af ört vaxandi fiskeldi, sem hefur orðið öflug útflutningsgrein. Til að efla fæðuöryggi þarf Ísland að styrkja innlenda framleiðslu þar sem það er raunhæft, tryggja aðgengi að erlendum mörkuðum og fjárfesta í staðbundnum aðfangakeðjum og birgðahaldi. Slíkar ráðstafanir myndu auka viðnámsþrótt, draga úr viðkvæmni gagnvart utanaðkomandi áföllum og styðja við langtímamarkmið um sjálfbærni.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Uppruni innfluttra matvæla (útflutningsland)
% af ISK-verðmæti (CIF)
TOP 10
1.6 Uppruni innfluttra matvæla
Mikil tenging við Evrópu Frá árinu 2015 hefur hlutfall innflutnings frá Evrópu aukist verulega, eða frá 62% í 74%. Innflutningur frá Bretlandi hefur dregist saman síðan landið gekk úr Evrópusambandinu og er nú aðeins 6% af heildarinnflutningi og ríflega 5% matvæla eru flutt inn frá Bandaríkjunum. Þessi staða sýnir að Ísland er mjög háð viðskiptum við Evrópusambandið. Stórar umskipunarhafnir eins og Rotterdam og Hamborg styrkja þessa tengingu, en torvelda greiningu á eiginlegum uppruna innfluttra vara. Þó þessi mikla tenging við Evrópu tryggi stöðugleika í gegnum vel þróuð viðskiptatengsl innri markaðarins, felur hún einnig í sér áhættu. Ísland er hluti af evrópska efnahagssvæðinu en ekki hluti af Evrópusambandinu og því koma regulega upp aðstæður þar sem skýra þarf stöðu landins gagnvart innri markaðnum. Til að bregðast við þessum áhættuþáttum ætti Ísland að kanna leiðir til að fjölga upprunalöndum innfluttra matvæla þar sem það er raunhæft, og samhliða leita leiða til að styrkja aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.7 Viðskiptahindranir
Viðskiptahindranir raska alþjóðaviðskiptum Meira en 95% af korni, ávöxtum og jurtaolíum, og verulegur hluti grænmetis sem neytt er á Íslandi er innflutt, sem gerir landið mjög viðkvæmt fyrir sveiflum í alþjóðaviðskiptum. Þegar kreppur vegna heimsfaraldra, stríðsátaka eða þurrka og flóða ríða yfir, beita útflutningsríki matvæla oft útflutnings-takmörkunum til að vernda stöðugleika innlands. Þetta hefur áhrif á lönd eins og Ísland sem reiða sig á stöðugt aðgengi að matvælum, fóðri og áburði. Mjög lítill hluti heildarframleiðslu matvæla í heiminum fer á heimsmarkað og því geta staðbundinar aðstæður í einstökum ríkjum haft mikil áhrif á stöðuna á heimsmarkaði. Ísland er aðili að innri markaði ESB og Alþjóðaviðskipta-stofnuninni (WTO) og hefur einnig gert fríverslunarsamninga við fjölda ríkja. Allt veitir þetta ákveðna vernd gagnvart mögulegum viðskiptahindrunum en alþjóðlegar truflanir geta samt haft alvarleg áhrif á lítið hagkerfi sem er háð innflutningi. Ísland er ekki aðildarríki ESB, og því er ekki öruggt hvernig samstarfinu við sambandið myndi reiða af ef fæðuöryggi þess yrði ógnað. Þá hefur Ísland ekki gert samninga til þrautavara við önnur ríki – nokkuð sem myndi auka öryggi landins til lengri tíma litið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
1.8 Flutningar og flutningskerfi
Lífæð landsins Ísland er eyland fjarri öðrum löndum og mjög háð alþjóðlegum fragtsiglingum. Matvæli, fóður, áburður og olía, ásamt öðrum aðföngum eru flutt sjóleiðina til landsins. Truflanir í þessum alþjóðlegu aðfangakeðjum – allt frá flöskuhálsum í höfnum til sveiflna í fraktkostnaði – geta haft veruleg áhrif á framboð og verð matvæla á Íslandi. Heimsfaraldurinn árið 2021 sýndi hversu brothætt þetta kerfi getur verið. Flutningskostnaður rauk upp og á tímabili hamlaði skortur á gámum flutningum mikilvægra aðfanga um heiminn. Annað dæmi er áhrif stríðsátaka á flutninga um Svartahaf og Rauðahaf. Flutningskostnaður er ekki stærsti hluti matvælaverðs, en skiptir engu að síður máli – sérstaklega fyrir eyþjóð eins og Ísland. Þrátt fyrir þessar áskoranir hefur alþjóðlegt flutningakerfi sýnt ótrúlega seiglu, sem að hluta skýrist meðal annars af fjölda mismunandi flutningsleiða og skipa. Talið er að á hverjum tíma séu 55.000-60.000 flutningaskip í virkum flutningum, til viðbótar við fragtflug og landflutninga. Þetta þýðir að staðbundnar raskanir hafa sjaldan alvarleg langtímaáhrif á framboð matvæla eða virðiskeðjur.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Þróun olíuverðs
Dollarar á tunnu
1.9 Orkuverð
Miklar sveiflur í olíuverði Myndin sýnir þróunina í heimsmarkaðsverði á hráolíu frá árinu 2000 (Brent spot price). Olía gegnir lykilhlutverki fyrir framleiðslu matvæla, hvort sem um er að ræða landbúnað, fiskeldi eða sjávarútveg. Með olíu, getum við veitt fisk og siglt með hann á markað og keypt önnur matvæli í staðinn. Án olíu geta bændur ekki aflað fóðurs, komið mjólk eða sláturgripum til vinnslu eða knúið varaaflstöðvar, yrði þess þörf. Sveiflukennt verð, sérstaklega á tímum stórra áfalla eins og fjármálakreppunnar 2008 og orkukreppunnar 2022, sýnir hvernig ytri atburðir hafa áhrif aðfangakeðjur um allan heim. Þótt olíuverð hafi lækkað undanfarið, er ennþá mikil undirliggjandi spenna í alþjóðastjórnmálum, ekki síst fyrir botni Miðjarðarhafs. Ísland hefur enga innlenda framleiðslu á olíu, kolum eða gasi og heldur enga framleiðslu á lífeldsneyti eða öðrum lífmassa til brennslu. Landið er því algerlega háð innflutningi á olíu og er þar með berskjaldað gagnvart sveiflum í verði og framboði á olíu. Mikilvæg aðgerð til að draga úr áhrifum skammtímasveiflna er að á hverjum tíma séu nokkurra mánaða olíubirgðir í landinu, líkt og krafist er af öllum ESB-ríkjum og aðildarríkjum Alþjóða orkumálastofnunarinnar (IEA).
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Ísland er háð alþjóðamörkuðum Fæðuöryggi Íslands er nátengt alþjóðlegum mörkuðum; meira en 95% af kornvörum, ávöxtum og jurtaolíum, og verulegur hluti grænmetis eru innflutt. Sama á við um lykilhráefni eins og kornfóður, áburð, olíu, vélar og lyf. Þessi staða gerir Ísland viðkvæmt fyrir ytri áföllum, hvort sem þau stafa af pólitískri spennu eða loftslagsbreytingum. Fyrir land með takmarkaða landbúnaðarframleiðslu geta breytingar á heimsmarkaði haft mikil áhrif á stöðugleika framboðs og aðgengi heimila að mat. Þróun heimsmarkaðar Heildarframleiðsla helstu landbúnaðarafurða í heiminum hefur aukist um 10–30% á síðasta áratug, og framboð matvæla á mann hefur vaxið um 5%. Vísitala fyrir heimsmarkaðsverð matvæla hefur sveiflast í kringum 120–140 (miðað við 2014–2016 = 100) en markaðir virðast vera að róast eftir miklar sveiflur tengdar Covid-19 og Úkraínustríðinu. Verð á mjólkurvörum og jurtaolíum helst þó hátt. Áburðarverð – sem skiptir miklu fyrir íslenskan landbúnað – hefur lækkað mikið síðan 2022, en er ennþá 20–30% hærra en það var árið 2010.
Hröð aukning í innflutningi matvæla til Íslands Innflutningur matvæla til Íslands hefur tvöfaldast að verðmæti síðan 2015 og munar þar mestu um unnin matvæli til neyslu. Innflutningur á mikilvægum vöruflokkum eins og kjöti og mjólkurvörum hefur aukist um 300–400%, og innflutningur á kornvörum og dýrafóðri hefur aukist um 80–500%. Nærri 75% af þessum innflutningi kemur frá eða í gegnum Evrópu en dreifist á mörg lönd og margar útflutningshafnir. Seigla aðfangakeðja Alþjóðaviðskipti, fragtflutningar og orkukostnaður gegna lykilhlutverki í fæðuöryggi. Stórir útfutningsmarkaðir geta orðið óaðgengilegir vegna pólitískra áfalla eða náttúruhamfara. Flutningar geta tafist vegna flöskuhálsa á lykilleiðum. Olíuverð hefur einnig áhrif á íslenska sjávarútveginn, sem er bæði mikilvægur matvælaframleiðandi og gjaldeyrisöflunargrein. Loftslagsbreytingar hafa áhrif á matvælaframleiðslu um allan heim. En þrátt fyrir þetta hefur heimsmarkaður með matvæli sýnt mikla seiglu og skilvirkni í kjölfar stríðs, átaka, faraldra og loftslagsbreytinga. Skyndilegar hækkanir á lykilaföngum ganga oftast fljótt tilbaka og tiltölulega ríkt, lítið land eins og Ísland er vel sett að tryggja sér aðföng á heimsmörkuðum.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 2: Innlend matvælaframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Ræktað landbúnaðarland
Árleg ræktun
Hektarar
2.1 Land
Ræktað land: Gras og takmörkuð kornrækt Landbúnaðarlandi á Íslandi má skipta upp í ræktuð tún, úthaga og afrétti. Í þessu yfirliti er eingöngu horft til ræktaðs lands. Víða á landinu er ræktanlegt land takmarkandi fyrir matvælaframleiðslu, en annars staðar eru töluverðir möguleikar á að brjóta nýtt land til ræktunnar. Erfitt reyndist þó að finna heildstæð gögn um hversu mikið ræktanlegt land enn er óræktað. Gögnum um ræktuð tún og árlega (endur)ræktun er safnað af opinberum aðilum í tengslum við greiðslur landstuðnings. Á árunum 2017–2024 hefur heildarræktarsvæðið haldist stöðugt, á bilinu 87.000 til 94.000 hektarar. Víða í nágrannalöndunum hefur ræktað land dregist saman en engar vísbendingar eru um þetta hér á landi. Hugtakið "akurlendi" er ekki vel skilgreint á Íslandi, en kornrækt er enn mjög takmörkuð og er aðeins stunduð á innan við 5% ræktaðs lands á hverju ári. Mikilvægt er að efla gagnasöfnun um ræktun og ræktanlegt land, sérstaklega til að meta vaxtartækifæri í kortnrækt.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Búfé
Fjöldi
2.2 Búfé
Fækkun í búfjár Búfé á Íslandi hefur fækkað stöðugt frá árinu 2016 (og reyndar lengur). Sauðfé hefur fækkað um næstum 30% á síðasta áratug og hefur ekki verið færra síðan á öndverðri 19 öld. Kúm hefur aðeins fjölgað, einkum vegna aukningar í holdanautgripum en fjöldi mjólkurkúa er frekar á leið niður. Svínastofninn er heldur að minnka, og fjöldi varphænsna er einnig á leið niður á við. Þó það ekki komi fram á myndinni hefur hrossum fækkað mikið og er stofninn nú aðeins rétt um helmingur af því sem hann var fyrir 15 árum. Þessi þróun endurspeglar að hluta til aukna framleiðni í búfjárframleiðslu – sérstaklega í mjólkur- og alifuglaframleiðslu – sem sést vel þegar framleiðslutölur eru skoðaðar. En hluti skýringarinnar er einnig að samsetning neyslu hefur breyst (sbr. lambakjöt) og innflutningur búfjárafurða hefur aukist, án þess að útflutningur hafi aukist að sama skapi. Ísland er eitt fárra ríkja í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að rækta fóðurkorn, sem neinu nemur. Framleiðsla á svínakjöt, kjúklingum, eggjum og mjólk (að hluta), auk fiskeldis er algerlega háð innflutningi fóðurs. En á krísutímum hefur alltaf verið auðveldara að nálgast fóður en ferskar búfjárafurðir og því er þessi framleiðsla mikilvæg stoð undir fæðuöryggi landins.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Notkun tilbúins áburðar
tonn
2.3 Næringarefni og vatn
Hringrásarhagkerfi og vatnsbúskapur Matvælaframleiðsla á Íslandi byggir á fjölmörgum hráefnum, en tvö eru sérstaklega mikilvæg: næringarefni og ferskvatn. Allur tilbúinn áburður – köfnunarefni, fosfór og kalí – er innfluttur, sem gerir landbúnaðinn kerfislægt háðann sveiflum á alþjóðamörkuðum og röskunum á aðfangakeðjum. Á sama tíma býr Ísland yfir miklu magni af hreinu ferskvatni, sem er grundvallaratriði fyrir búfjárhald, fiskeldi, ræktun og garðyrkju. En eins og reynsla margra annarra landa sýnir, þá geta þurrkar og flóð eyðilagt uppskeru, jafnvel þótt meðalúrkoma sé hæfileg. Árleg notkun innflutts köfnunarefnis nemur um 100 kg N/ha á ræktuðu graslendi og kemur þar til viðbótar lífrænum áburði eins og mykju. Ekki liggja fyrir gögn um hversu mikið af innfluttri áburðarnotkun væri hægt að uppfylla með innlendum hráefnum, en tölur frá öðrum löndum benda til þess að þar geti legið umtalsverð tækifæri til að efla hringrásarkerfi innlends landbúnaðar og draga úr innflutningi áburðarefna.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsaflahlutfall: kjöt, egg og mjólkurvörur
2.4 Kjöt og mjólkurvörur
Er Ísland sjálfu sér nægt? Sjálfsaflahlutfall er oft notað sem mælikvarði á fæðuöryggi. Hlutfall yfir 100% bendir til umframframleiðslu og mögulegs útflutnings, en hlutfall undir 100% gefur til kynna innflutningsþörf. Framleiðsla mjólkur hefur að jafnaði verið yfir 100%, og eggjaframleiðsla er nærri því að fullnægja innanlandseftirspurn. Aftur á móti hefur sjálfsaflahlutfall kjötframleiðslu dregist saman og er nú nálægt 85%. Hæst er hlutfallið í lambakjöti eða vel yfir 130% en lægst í nautakjötsframleiðslu þar sem innflutningur er meir en 20% af innanlandsneyslu. Sjálfsaflahlutfall er mjög einfaldur mælikvarði og getur verið villandi því öll framleiðsla er háð innflutningi hráefna, lyfja, véla, orku o.fl. Þá segir hann heldur ekkert um hversu auðvelt það væri að draga úr neyslu viðkomandi fæðuflokka t.d. með hliðrun frá kjöti til sjávarfangs.
Kjöt - sundurliðun
Framleiðsla búfjárafurða
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Afli valdra fiskitegunda
tonn
2.5 Fiskur
Þjóð sem býr við slíka ofgnótt mun seint svelta. Ísland er meðal stærstu fiskveiðiþjóða heims og fiskeldi hefur aukist jafnt og þétt síðasta áratuginn. Ekki allur fiskur sem veiddur er hentar til manneldis og hluti fiskveiða er á miðum utan íslenskrar lögsögu, sem gerir erfitt að áætla hversu mikið af lönduðum afla megi reikna með til neyslu. Hér er einungis horft til afla þorsks, ýsu og ufsa, en aðrar tegundir eru annað hvort veiddar í mun minni mæli (lúða, steinbítur, langa, rækjur…) eða síður hentugar til almennrar neyslu (síld, loðna, makríll, grásleppa…). Heildarafli þorsks, ýsu og ufsa hefur haldist nokkuð stöðugur síðusta áratug og nemur um það bil 2,5 kg af ferskum fiski á hvern íbúa á dag. Þegar við bætist síld sem væri hæf til manneldis og aðrar matfisktegundir, fer mögulegt framboð af ferskum fiski vel yfir 3 kg á mann á dag. Fiskeldi er einnig mikilvægur fæðugjafi og heildarframleiðslan er nær tvöfalt meiri en öll kjötframleiðsla landsins. Ólíkt fiskveiðum er fiskeldi háð innfluttum hráefnum eins og fóðri og lyfjum og líkist að því leyti iðnvæddum landbúnaði. Landhelgi Íslands er skilgreind í alþjóðegum samþykktum, en landið hefur takmarkaðan viðbúnað til að hindra ólögmætar veiðar annarra ríkja við landið.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Sjálfsþurftahlutfall, grænmeti
2.6 Grænmeti
Ónýtt tækifæri í garðyrkjuframleiðsla Það er ekki auðvelt að meta nákvæmlega sjálfsaflahlutfall í garðyrkju en ljóst er að það er lágt og fer lækkandi. Lítið sem ekkert er framleitt hér á landi af ávöxtum, berjum, sykri eða olíum, og litlar líkur á að það breytist. Um 70% af ferskum kartöflum og nærri helmingur ferskra tómata sem seldir eru á Íslandi eru ræktaðar innanlands, á meðan unnar vörur á borð við djúpsteikingarkartöflur, tómatsósur o.þ.h. eru innfluttar og neysla þessara vöruflokka hefur verið að aukast. Samkvæmt gögnum frá Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) hefur eigin grænmetisframleiðsla Íslands dregist saman, úr tæplega 37% af innanlandsþörf árið 2014 í um 27% árið 2024. Skammvinn viðspyrna á árunum 2019–2021 entist ekki og þróunin undirstrikar að landið er í síauknum mæli háð á innflutningi. Þetta dregur fram mikilvægi þess að móta stefnu til að efla innlenda framleiðslu allt árið um kring og auka neyslu á ferskum afurðum, frekar en unnum matvælum.
Grænmetisframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Fóður
Gigajoule
2.7 Fóðurframleiðsla
Búfjárframleiðsla háð innfluttu fóðri Ísland er eitt fárra landa í heiminum sem stundar umfangsmikla búfjárframleiðslu án þess að framleiða fóðurkorn sem neinu nemur. Hins vegar hentar landið vel til grasræktar og gróðffóðuröflunar. Framleiðsla gróffóðurs hefur verið nokkuð stöðug síðustu 20 árin en samt hefur hlutfall innlendrar fóðurorku dregist saman úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Þessi þróun endurspeglar að mestu vaxandi fiskeldi en einnig samdrátt í sauðfjárframleiðslu á kostnað svína- og alifuglaframleiðslu og undirstrikar veikleika í innlendu fóðurkerfi. Á meðan stærstur hluti fóðurkorns er innfluttur, eru líkur á hlutfall innlendrar fóðurorku muni halda áfram að dragast saman. Það er því lykilatriði að efla innlenda kornrækt til að draga úr áhrifum mögulegra áfalla á alþjóðamörkuðum.
Innanlandsframleiðsla
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.8 Birgðahald á lykilaðföngum
Birgðahald ræðst af ákvörðunum einkaaðila Ólíkt mörgum öðrum löndum, hefur Ísland ekki komið á fót kerfi til að fylgjast með eða tryggja stefnumótandi birgðir af lykilhráefnum fæðuframleiðslu. Það þýðir að birgðir af matvælum, fóðri, áburði og eldsneyti eru óreglulegar og alfarið á ábyrgð einstakra fyrirtækja. Á hverjum tíma eru að jafnaði til birgðir af mjólkurvörum sem duga í um tvo mánuði. Kjötbirgðir eru nær eingöngu lambakjöt, sem eru miklar að hausti en litlar að vori. Ekki eru fyrir hendi opinber gögn um kornbirgðir en ætla má að þær dugi til 4–6 vikna. Birgðir af áburði eru hverfandi, þar sem allur nær allur áburður er fluttur inn að vori og borinn á fáum mánuðum síðar. Öll aðildarríki ESB og Alþjóðaorkumálastofnunarinnar (IEA) eru skuldbundin til að halda að lágmarki þriggja mánaða birgðir af eldsneyti. Hérlendis eru eldsneytisbirgðir vaktaðar en engar reglur eru um lágmarksbirgðir í landinu. Í heild sýnir þetta hversu háð Ísland er reglulegum innflutningi á lykilhráefnum, sem vekur upp áhyggjur af áhrifum skammtímasveiflna í framboði á innlenda matvælaframleiðslu og fæðuframboð.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
2.9 Innviðir
Landfræðileg einangrun og innviðir á Íslandi Ísland er landfræðilega einangrað en þó tiltölulega aðgengilegt bæði sjóleiðis og með flugi. Hafnir landsins eru að jafnaði íslausar yfir veturinn, og nær öll þéttbýli eru staðsett nálægt höfn. Samgöngur á landi eru almennt góðar en veður og færð (þ.m.t. malbiksblæðingar) geta torveldað þungaflutninga. Keflavíkurflugvöllur, sem gegnir hlutverki millilandaflugvallar, er staðsettur nærri höfuðborginni en á virku jarðhitasvæði, sem undirstrikar mikilvægi þess að hafa viðbúnaðaráætlun til að tryggja flugsamgöngur til og frá landinu ef völlurinn lokast. Raforkukerfið er ekki tengt öðrum löndum en byggir á nokkrum fjölda vatnsafls- og jarðvarmavirkjana sem eru staðsettar um allt land. Um 80% raforkuframleiðslunnar fer til örfárra alþjóðlegra stórfyrirtækja. Flutningskerfið mun þó vera viðkvæmt. Fjórir sæstrengir tengja Ísland við umheiminn en einn þeirra (Iris) stendur undir um 70% heildarflutningsgetunnar.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Innlend matvælaframleiðsla
Landnotkun og takmarkanir í innlendri framleiðslu Landbúnaðarland á Íslandi er að mestu leyti graslendi, sem er fyrst og fremst nýtt til gróffóðurframleiðslu og beitar. Ræktað land hefur aukist úr um 87.000 hektörum árið 2017 í um 94.000 hektara árið 2024, en kornrækt er enn mjög lítil og nemur aðeins um 4,4% af heildarræktun Þetta endurspeglar takmarkaða möguleika á víðtækri akurrækt miðað við núverandi loftslag og landfræðilegar aðstæður. Framlag búfjár og sjávarútvegs Búfjárstofnar hafa heldur dregist saman frá árinu 2016 (og lengur). Fjöldi sauðfjár hefur til að mynda minnkað um nær 30% á síðasta áratug, á meðan nautgripum hefur fjölgað lítillega, einkum vegna aukins fjölda holdagripa. Á móti kemur öflugur sjávarútvegur sem dregur að landi afla sem svarar til meir en 3 kg af fiski á dag fyrir hvern íbúa landins. Fiskeldi hefur tvöfaldast síðastliðinn áratug og skapar verulegt framlag af dýraprótíni, en byggir þó - líkt og önnur búfjárframleiðsla - á innfluttu fóðri og öðrum aðföngum.
Grænmetisrækt Innlend grænmetisframleiðsla er meiri en ætla mætti út frá breiddargráðu landins. Kartöflur vega þyngst og nema yfir 60% af heildarframleiðslu. Framleiðsla grænmetis, sem hlutfalls heildarneyslu hefur dregist saman úr 37% árið 2014 í um 27% árið 2024. Þetta helgast að hluta af eftirspurn neytenda eftir nýjum tegundum grænmetis og að hluta af aukinni hlutdeild unnina vara á borð við djúpsteikingarkartöflur og tómasósur. Innflutt fóður og innviðir Búfjárframleiðsla á Íslandi byggir sífellt meira á innfluttu fóðri, og hlutfall innlends fóðurs hefur minnkað úr 85% árið 2014 í 73% árið 2023. Meginhluti innlends fóðurs er rúllubaggar og innlend kornframleiðsla vex hægt. Til viðbótar þessum áskorunum skortir skipulagðar birgðir; kornbirgðir duga einungis í 4–6 vikur og birgðir annarri matvöru eru takmarkaðar. Olíubirgðir eru mældar í vikum, ólíkt því sem gerist í helstu samanburðarlöndum. Samþjöppun helstu hafna og flutningsinnviða á suðvesturhorninu, ásamt viðkvæmu flutningskerfi raforku og fáum gagnasæstrengjum undirstrikar mikilvægi viðnámsþols og viðbúnaðaráætlana fyrir íslenskt fæðukerfi.
Fæðuöryggi á Íslandi
Kafli 3: Aðgengi heimila að matvælum
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Verðþróun matvæla á Íslandi
Vísitala 2015=100
3.1 Þróun matvælaverðs
Hækkandi matvælaverð Þrátt fyrir sterkan mjólkuriðnað, kjötframleiðslu og sjávarútveg, hefur matvælaverð á Íslandi hækkað verulega á undanförnum árum. Þetta stafar að miklu leyti af verðbreytingum á innfluttum aðföngum eins og fóðri og áburði, auk innlendrar verðbólgu. Þessi kostnaðarþrýstingur hefur aukist á síðustu misserum og ýtt matvælaverði upp hraðar en í mörgum nágrannalöndum. Innlend framleiðsla veitir stöðugleika í magni, en tryggir ekki sjálfkrafa verðstöðugleika. Smelltu hér að neðan til að bera saman við önnur Norðurlönd og alþjóðlega verðþróun.
ALÞJÓÐLEGT MATVÆLAVERÐ
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Útgjöld heimila
3.2 Útgjöld heimila til matar
Breytt hlutdeild matar í útgjöldum heimila Hlutfall útgjalda heimila til matar og óáfengra drykkja á Íslandi hefur lækkað úr 13,9% árið 2014 í 12,7% árið 2024. Þessi breyting endurspeglar ekki endilega að matvæli hafi orðið ódýrari (sbr. síðustu síðu), heldur sýnir hún aukin útgjöld á öðrum sviðum eins og veitingastöðum, hótelum og afþreyingu. Hún sýnir hins vegar líka að íslensk heimili eru vel stödd að taka á sig skyndilegar hækkanir í matvælaverði og ættu þar að geta hagrætt útgjöldum til til að mæta verðsveiflum. Útgjöld til veitingahúsa og hótela eru til að mynda stærri hluti heildarútgjalda en útgjöld til matvæla. Að tryggja gott aðgeng að næringarríkum mat er áfram lykilatriði fyrir árangursríka manneldisstefnu, sérstaklega fyrir viðkvæma hópa. Að fylgjast með þessari þróunum er grundvallaratriði til að viðhalda sveigjanleika og stöðugleika í íslensku matvælakerfi.
alþjóðlegur samanburður
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.3 Matarstuðningur
Almennur stuðningur og öryggisnet Ísland rekur ekki, frekar en önnur Vesturevrópulönd, opinbert matvælastuðningskerfi, en lágtekjuheimili fá fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum, sem byggir einstaklingsbundnu mati á þörfum hvers heimilis. Að auki veita nokkrar frjáls félagasamtök mataraðstoð, oft með áherslu á stórhátíðir egar þörfin fyrir viðbótarstuðning er mest áberandi. Flest skóla- og leikskólabörn hafa aðgengi að skólamáltíðum, annaðhvort án sérstakrar greiðslu eða á lágu verði, sem tryggir að börn hafi aðgang að næringarríkum máltíðum yfir daginn. Þessar stuðningsaðgerðir gegna lykilhlutverki í að verja viðkvæma hópa fyrir efnahagsáföllum og röskunum á framboði matvæla. Með því að fylgjast með umfangi og styrkleika þessara stuðningskerfa geta má stuðla að jöfnu aðgengi allra landsmanna að matvælum – sérstaklega á tímum efnahagsþrenginga eða óvæntra áfalla.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Matvælaframboð
Á mann á dag, í hitaeiningum
3.4 Matvælaframboð
Hitaeiningaframboð umfram þarfir íbúa Matarframboð á Íslandi nam að meðaltali 3.677 hitaeiningum á mann á dag árið 2022, samkvæmt tölum FAO—hæsta gildi meðal Norðurlandanna. Þó svo að þessar tölur byggist á margvíslegum forsendum og geti verið skekktar kerfisbundið, bendir þetta viðmið til þess að landið glími alls ekki við hitaeiningaskort heldur kannski hins að vísbendingar séu um ofneyslu, matarsóun eða ójafnvægi í samsetningu fæðunnar. Til að öðlast fullan skilning á fæðuöryggi og heilsu, ætti þessi mælikvarði að vera skoðaður samhliða gögnum um offitu, gæði mataræðis og ójöfnuð í aðgengi. Mikið framboð er aðeins einn af mörgum þáttum sem hafa þarf í huga þegar meta á gæði næringar og fæðuöryggis. Matvælaframboð getur breytst með skömmum fyrirvara og því hafa margar þjóðir ráðlagt íbúum að eiga 3-7 daga birgðir af matvælum og vatni til að tryggja sig gagnvart skyndilegum áföllum. Þá hafa sum Evrópuríki skipulagt hvernig staðið skuli að matvælaaðstoð og jafnvel byggt upp birgðir af matvælum til að dreifa til íbúa við neyðaraðstæður.
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
3.5 Næring og gæði matvæla
Endurskoðaðar næringarráðleggingar Heilbrigðisráðuneytið hefur nýlega uppfært opinberar næringarráðleggingar fyrir fullorðna og börn eldri en tveggja ára. Þessar ráðleggingar byggja á nýjustu vísindarannsóknum og Norrænum næringarráðleggingum og eiga að stuðla að betri næringu og draga úr hættu á langvinnum sjúkdómum, svo sem offitu, sykursýki og hjarta- og æðasjúkdómum, sem hafa orðið sífellt algengari á Íslandi. Mikil áhersla er lögð á daglega neyslu á grænmeti, ávöxtum og grófum kolvetnum á meðan mælt er með minni neyslu á rauðu kjöti og unnum kjötvörum. Þá er ráðlagt að takmarka neyslu á mettaðri fitu, meðal annars með fituskertum mjólkurvörurum, auk daglegrar inntöku á D-vítamíni – sem er sérstaklega mikilvægt á norðlægum breiddargráðum Íslands. Ástæða er til að hafa í huga hvernig neyslubreytingar, m.a. vegna opinberra ráðlegginga, hafa áhrif á fæðuöryggi þjóðarinnar, og hvernig mögulega megi aðlaga samsetningu daglegrar neyslu að mögulegum sveiflum í framboði.
INTERNATIONAL comparison
Fæðuöryggi á Íslandi
mælikvarðar
Samantekt – Aðgengi heimila að mat
Jafnvægi á milli framboðs, verðlags og félagslegs stuðnings Fæðuöryggi heimila byggir á nokkrum samtvinnuðum þáttum: Í fyrsta lagi framboði matvæla, sem vísar til þess hvort nægilegt og næringarríkt matvælaúrval sé aðgengilegt öllum íbúum landsins — skilyrði sem almennt er uppfyllt á Íslandi vegna traustrar matvælaframleiðslu og góðra innviða. Hér er þó mikilvægt að huga að stöðu afskekktra og fámennra byggðalaga, þar sem erfitt getur reynst að tryggja stöðugt framboð ferskra matvæla. Í öðru lagi skiptir verðlag máli, þ.e. hvort íbúar hafi efni á þeim mat sem þeir þurfa. Ísland er hátekjuríki og stendur vel að vígi hvað þetta varðar; meðalútgjöld heimila til matvæla og óáfengra drykkja nemur undir 13% af ráðstöfunartekjum, en vissulega geta ákveðnar fæðutegundir, á borð við innflutt ferskmeti eða ákveðnar kjöt- og fisktegundir orðið það dýrar að venjuleg heimili sneiði hjá þeim og velji ódýrari matvæli - þá oft af verri gæðum. Að lokum gegna félagsleg stuðningskerfi—þar með talin fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, mataraðstoð, skólamáltíðir og önnur öryggisnet—lykilhlutverki við að tryggja lágtekjuhópum aðgang að nauðsynlegum matvælum. Slík öryggisnet draga úr áhrifum skyndilegra verðhækkana og styrkja þannig viðnámsþol fæðukerfisins í heild. Ísland stendur almennt sterkt þegar kemur að aðgengi heimila að nægum, fjölbreyttum og hollum mat. En í síbreytilegu alþjóðlegu umhverfi er nauðsynlegt að fylgjast vel með mælikvörðum sem snúa að næringu og manneldi, ásamt stöðu viðkvæmra hópa í samfélaginu.
Fæðuöryggi á Íslandi
Skjalheimildir
Tilvísanaskrá Samþætt tilvísanayfirlit telur upp tölfræðilegt gagnasafn og aðferðafræðilegan ramma sem liggja greiningunni til grundvallar (sjá meðfylgjandi lista). Flokkað eftir umfangi — alþjóðleg gagnasöfn, svæðis- og landsstofnanir og geirasértækar tímaraðir.
Skjölun vísis Hver vísir er tengdur stuttri fylgiblöðusíðu — aðgengilegri í gegnum vefslóð sem er felld inn í hverja samsvarandi mynd — sem vísar beint á upprunagagnasafnið og skráir allar umbreytingar sem beitt er til að fá birta gildið (einingabreytingar, vogunarstuðla og nákvæmar jöfnur).
Heildar tilvísanaskrá
Alþjóðlegir matvælamarkaðir
Innlend matvælaframleiðsla
Aðgangur heimila að matvælum
Vaxandi fæðuframboð
Matvælaframboð á hvern einstakling í heiminum hefur farið stöðugt vaxandi á undanförnum áratugum. Samkvæmt gagnagrunni Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAOSTAT) jókst daglegt framboð hitaeininga um 5% á milli áranna 2010 og 2022. Önnur gagnasöfn staðfesta þessa þróun sem nær yfir marga áratugi. Þetta endurspeglar aukin afköst í landbúnaðarframleiðslu og minni matarsóun en mögulega líka ósjálfbæra nýtingu auðlinda lands og sjávar. Vaxandi alþjóðlegt framboð matvæla er lykilatriði fyrir fæðuöryggi landa eins og Íslands sem eru háð innflutningi á mörgum tegundum matvæla.
Innlend grænmetisframleiðsla
Töluvert er framleitt af grænmeti á Íslandi, bæði utandyra og í gróðurhúsum. Kartöflur eru stærsti hluti framleiðslunnar en aðrar afurðir eins og tómatar, gúrkur, salat og sveppir skipta gegna einnig mikilvægu hlutverki til að tryggja framboð grænmetis. Nær allar gúrkur eru framleiddar innanlands, einnig verulegur hluti sveppa. Minna hlutfall er framleitt innanlands af tómötum, papriku og salati. Full ástæða er til kanna hvort og hvernig hægt væri að beita stuðningskerfi landbúnaðarins til að styðja frekar við grænmetisframleiðslu með það að markmiði að efla hana og stækka hlutdeild innlendrar framleiðslu
Mikil viðskiptatengsl
við Evrópu
Árið 2024 stóðu tíu lönd fyrir nær tveimur þriðju hlutum af innflutningsverðmæti matvæla til Íslands. Aðeins eitt af þessum ríkjum (Holland) stóð fyrir meir en 10% af heildarinnflutningi, svo þótt 3/4 hlutar innfluttra matvæla komi frá eða í gegnum ESB, þá dreifist hann á mörg ríki. Hluti skýringarinnar er umskipun vara í stóru höfnunum í Rotterdam og Hamborg, en það eitt og sér skapar einnig kerfisbundna áhættu tengda truflunum í tvíhliða viðskiptum, og flöskuhálsum í flutningum.
Mjög háð
fáum Evrópulöndum
Árið 2024 stóðu tíu lönd fyrir nær tveimur þriðju hlutum af innflutningsverðmæti matvæla til Íslands. Aðeins eitt af þessum ríkjum (Holland) stóð fyrir meir en 10% af heildarinnflutningi, svo þótt 3/4 hlutar innfluttra matvæla komi frá eða í gegnum ESB, þá dreifist hann á mörg ríki. Hluti skýringarinnar er umskipun vara í stóru höfnunum í Rotterdam og Hamborg, en það eitt og sér skapar einnig kerfisbundna áhættu tengda truflunum í tvíhliða viðskiptum, og flöskuhálsum í flutningum.
Þróun í sjálfsaflahlutfalli kjöts
Sjálfsaflahlutfall búfjárframleiðslu á Íslandi er mismunandi milli kjöttegunda en sameiginlegt þeim öllum er að hlutfall innlendrar framleiðslu er að dragast saman. Lambakjöt er eina kjöttegundin með nettóútflutning, en mest af því eru skrokkhlutar sem seljast illa innanlands. Ekki eru tekin með gögn um veiðar á hval, viltum fuglum, hreindýrum eða sel. Upplýsingar um hvalveiðar liggja þó fyrir og seinni ár hefur árlegur útflutningur hvalkjöts legið nærri 1.500 tonnum, sem svarar til um þriðjungs af nautakjötsframleiðslu og væntanlega mætti auka veiðar tímabundið skortur væri á fæðu. Æskileg mörk fyrir sjálfsaflahlutfall einstakra búgreina, eða landbúnaðarframleiðslu yfirleitt hafa ekki verið skilgreind af stjórnvöldum.
Matvælaútgjöld Íslendinga hærri en norrænt meðaltal
Á árunum 2015 til 2022 vörðu íslensk heimili heldur hærra hlutfalli af heildarútgjöldum sínum til matvæla en meðaltal Norðurlanda en um leið nokkru lægra hlutfalli en meðaltal ESB ríkja. Lágt hlutfall heildarútgjalda til matvæla gefur til kynna viðnámsþol gagnvart hækkunum á matvælaverði en sýnir einnig að heimilin þurfa á mörgum öðrum aðföngum að halda en bara matvælum.
Icelandic Food Spending above Nordic Average
Between 2015 and 2022, Icelandic households consistently spent more on food (as a share of total expenditure) than the Nordic average, although the gap may have been closing in 2022. While the EU average was slightly higher during recent years, Iceland’s food spending remained elevated by Nordic standards, suggesting persistent structural cost factors such as import dependency and limited domestic crop production.
Framleiðsla á gróffóðri
Innlend fóðurframleiðsla byggir nær alfarið á grasi, þar sem rúllubaggar standa undir meira en 90% af heildarmagni. Framleiðslan hefur verið tiltölulega stöðug síðustu 20 árin eða kringum 2 milljónir rúmmetra, ef frá eru skildir toppar 2014 og 2017. Takmarkaðar sveiflur milli ára benda til seiglu og viðnámsþróttar. Viðvarandi fækkun sauðfjár og hrossa, ásamt framleiðniaukningu í mjólkurframleiðslu munu líklega pressa innlenda fóðurframleiðslu niður, nema mögulegt verði að finna markað fyrir útflutning. Til framleiðslu rúllubagga þarf meðal annars sérhæft rúlluplast, en upplýsingar um uppruna og birgðahald á því liggja ekki fyrir.
Icelandic Food Spending above Nordic Average
Between 2015 and 2022, Icelandic households consistently spent more on food (as a share of total expenditure) than the Nordic average, although the gap may have been closing in 2022. While the EU average was slightly higher during recent years, Iceland’s food spending remained elevated by Nordic standards, suggesting persistent structural cost factors such as import dependency and limited domestic crop production.
Þróun í framleiðslu búfjárafurða
Framleiðsla á kindakjöti hefur dregist verulega saman síðasta áratug, á meðan framleiðsla á öðrum kjöttegundum hefur haldið í horfinu eða aukist lítillega. Aukingu í neyslu, vegna fólksfjölgunnar og ferðamanna, hefur því verið mætt að mestu með innflutningi. Mjólkurframleiðsla hefur verið stöðug og eggjaframleiðsla hefur vaxið hægt. Þrátt fyrir mikinn landbúnaðarstuðning er íslensk framleiðsla ekki samkeppnishæf við helstu nágrannalönd og stendur því berskjölduð gagnvart tollfrjálsum innflutningi.
Hækkandi matvælaverð
Matvælaverð á Íslandi hefur hækkað verulega þar sem samræmd vísitala neysluverðs hefur hækkað um meira en 40% á milli áranna 2015 og 2024. Svipaða þróun má sjá í löndum Evrópusambandsins og í Svíþjóð. Mestu verðhækkanir urðu á milli áranna 2021 og 2023 sem endurspeglar bæði alþjóðlega verðbólgu og innlendar verðhækkanir. Þessi þróun eykur álagið á íslensk heimili þar sem hækkun matvælaverðs er meiri en í nágrannalöndum og kallar fram launaskrið sem aftur eykur verðbólgu.
Icelandic Food Spending above Nordic Average
Between 2015 and 2022, Icelandic households consistently spent more on food (as a share of total expenditure) than the Nordic average, although the gap may have been closing in 2022. While the EU average was slightly higher during recent years, Iceland’s food spending remained elevated by Nordic standards, suggesting persistent structural cost factors such as import dependency and limited domestic crop production.
Vaxandi fæðuframboð
Matvælaframboð á hvern einstakling í heiminum hefur farið stöðugt vaxandi á undanförnum áratugum. Samkvæmt FAOSTAT jókst daglegt framboð hitaeininga um 5% á milli 2010 og 2022. Önnur gagnasöfn staðfesta þessa þróun sem nær yfir marga áratugi. Þetta endurspeglar aukin afköst í landbúnaðarframleiðslu og minni matarsóun, en mögulega líka ósjálfbæra nýtingu auðlinda lands og sjávar. Vaxandi alþjóðlegt framboð matvæla er lykilatriði fyrir fæðuöryggi landa eins og Íslands, sem eru háð innflutningi á mörgum tegundum matvæla.
Framleiðsla á gróffóðri
Innlend fóðurframleiðsla byggir nær alfarið á grasi, þar sem rúllubaggar standa undir meira en 90% af heildarmagni. Framleiðslan hefur verið tiltölulega stöðug síðustu 20 árin eða kringum 2 milljónir rúmmetra, ef frá eru skildir toppar 2014 og 2017. Takmarkaðar sveiflur milli ára benda til seiglu og viðnámsþróttar. Viðvarandi fækkun sauðfjár og hrossa, ásamt framleiðniaukningu í mjólkurframleiðslu munu líklega pressa innlenda fóðurframleiðslu niður, nema mögulegt verði að finna markað fyrir útflutning. Til framleiðslu rúllubagga þarf meðal annars sérhæft rúlluplast, en upplýsingar um uppruna og birgðahald á því liggja ekki fyrir.
Matvælaútgjöld Íslendinga hærri en norrænt meðaltal
Á árunum 2015 til 2022 vörðu íslensk heimili heldur hærra hlutfalli af heildarútgjöldum sínum til matvæla en meðaltal Norðurlanda en um leið nokkru lægra hlutfalli en meðaltal ESB ríkja. Lágt hlutfall heildarútgjalda til matvæla gefur til kynna viðnámsþol gagnvart hækkunum á matvælaverði en sýnir einnig að heimilin þurfa á mörgum öðrum aðföngum að halda en bara matvælum.
Þróun í framleiðslu búfjárafurða
Framleiðsla á kindakjöti hefur dregist verulega saman síðasta áratug, á meðan framleiðsla á öðrum kjöttegundum hefur haldið í horfinu eða aukist lítillega. Aukingu í neyslu, vegna fólksfjölgunnar og ferðamanna, hefur því verið mætt að mestu með innflutningi. Mjólkurframleiðsla hefur verið stöðug og eggjaframleiðsla hefur vaxið hægt. Þrátt fyrir mikinn landbúnaðarstuðning er íslensk framleiðsla ekki samkeppnishæf við helstu nágrannalönd og stendur því berskjölduð gagnvart tollfrjálsum innflutningi.
Innlend grænmetisframleiðsla
Töluvert er framleitt af grænmeti á Íslandi, bæði utandyra og í gróðurhúsum. Kartöflur eru stærsti hluti heildarframleiðslunnar, en aðrar afurðir eins og tómatar, gúrkur, salat og sveppir skipta einnig máli og gegna mikilvægu hlutverki við að tryggja framboð af ferskmeti. Nánast allar gúrkur eru framleiddar innanlands og verulegur hluti sveppa, en minna af tómötum, papriku og salati. Full ástæða er til kanna hvort og þá hvernig hægt væri að beita stuðningskerfi landbúnaðarins til að styðja við kartöflu- og garðyrkjurækt með það að markmiði að efla innlenda framleiðslu.
Ræktarland á Íslandi
Land undir plóg - eða ræktarland - á Íslandi hefur ekki breyst verulega á undanförnum árum. Kornrækt hefur þó verið að aukast en óvenjumikil grænfóðurræktun árið 2024 var líklegast tengd kalskemmdum í túnum það vor. Ekki liggja fyrir tölur um hversu mikið af korn- og grænfóðurrækt er hluti af sáðskiptum og hversu mikið er eiginlegt akurlendi. Útiræktun grænmetis og kartöflurækt er takmörkuð að umfangi og árlegar sveiflur í uppskeru geta verið verulegar en hér eru vaxtartækifæri á innanlandsmarkaði.
Ræktarland á Íslandi
Land undir plóg - eða ræktarland - á Íslandi hefur ekki breyst verulega á undanförnum árum. Kornrækt hefur þó verið að aukast en óvenjumikil grænfóðurræktun árið 2024 var líklegast tengd kalskemmdum í túnum það vor. Ekki liggja fyrir tölur um hversu mikið af korn- og grænfóðurrækt er hluti af sáðskiptum og hversu mikið er eiginlegt akurlendi. Útiræktun grænmetis og kartöflurækt er takmörkuð að umfangi og árlegar sveiflur í uppskeru geta verið verulegar en hér eru vaxtartækifæri á innanlandsmarkaði.
Innlend grænmetisframleiðsla
Töluvert er framleitt af grænmeti á Íslandi, bæði utandyra og í gróðurhúsum. Kartöflur eru stærsti hluti heildarframleiðslunnar, en aðrar afurðir eins og tómatar, gúrkur, salat og sveppir skipta einnig máli og gegna mikilvægu hlutverki við að tryggja framboð af ferskmeti. Nánast allar gúrkur eru framleiddar innanlands og verulegur hluti sveppa, en minna af tómötum, papriku og salati. Full ástæða er til kanna hvort og þá hvernig hægt væri að beita stuðningskerfi landbúnaðarins til að styðja við kartöflu- og garðyrkjurækt með það að markmiði að efla innlenda framleiðslu.
Matarútgjöld Íslendinga eru hærri en á Norðurlöndunum
Á árunum 2015 til 2022 vörðu íslensk heimili hærra hlutfalli af heildarútgjöldum til matvæla en heimili gera að jafnaði á Norðurlöndum. Hlutfallið var nokkru lægra en meðaltal í ríkjum ESB.Lágt hlutfall heildarútgjalda til matvæla gefur til kynna viðnámsþol gagnvart verðhækkunum á matvælum en sýnir einnig að heimilin þurfa á mörgum öðrum aðföngum að halda en matvælum.
Þróun í sjálfsaflahlutfalli kjöts
Sjálfsaflahlutfall búfjárframleiðslu á Íslandi er mismunandi milli kjöttegunda en sameiginlegt þeim öllum er að hlutfall innlendrar framleiðslu er að dragast saman. Lambakjöt er eina kjöttegundin með nettóútflutning, en mest af því eru skrokkhlutar sem seljast illa innanlands. Ekki eru tekin með gögn um veiðar á hval, viltum fuglum, hreindýrum eða sel. Upplýsingar um hvalveiðar liggja þó fyrir og seinni ár hefur árlegur útflutningur hvalkjöts legið nærri 1.500 tonnum, sem svarar til um þriðjungs af nautakjötsframleiðslu og væntanlega mætti auka veiðar tímabundið skortur væri á fæðu. Æskileg mörk fyrir sjálfsaflahlutfall einstakra búgreina, eða landbúnaðarframleiðslu yfirleitt hafa ekki verið skilgreind af stjórnvöldum.
Framleiðsla á gróffóðri
Innlend fóðurframleiðsla byggir nær alfarið á grasi þar sem rúllubaggar standa undir meira en 90% af heildarmagni. Framleiðslan hefur verið tiltölulega stöðug síðustu 20 árin eða kringum tvær milljónir rúmmetra ef frá eru skildir toppar árin 2014 og 2017. Takmarkaðar sveiflur milli ára benda til seiglu og viðnámsþróttar. Viðvarandi fækkun sauðfjár og hrossa og áframhaldandi framleiðniaukning í mjólkurframleiðslu mun líklega minnka innlenda fóðurframleiðslu nema mögulegt verði að finna markað fyrir útflutning. Til framleiðslu rúllubagga þarf meðal annars sérhæft rúlluplast en upplýsingar um uppruna og birgðahald liggja ekki fyrir.
Þróun í sjálfsaflahlutfalli kjöts
Sjálfsaflahlutfall búfjárframleiðslu á Íslandi er mismunandi milli kjöttegunda en sameiginlegt þeim öllum er að hlutfall innlendrar framleiðslu er að dragast saman. Lambakjöt er eina kjöttegundin með nettóútflutning en mest af því eru skrokkhlutar sem seljast illa innanlands. Ekki eru tekin með gögn um veiðar á hval, villtum fuglum, hreindýrum eða sel. Upplýsingar um hvalveiðar liggja þó fyrir og seinni ár hefur árlegur útflutningur hvalkjöts legið nærri 1.500 tonnum sem svarar til um þriðjungs af nautakjötsframleiðslu og væntanlega mætti auka veiðar tímabundið ef skortur væri á fæðu. Æskileg mörk fyrir sjálfsaflahlutfall einstakra búgreina eða landbúnaðarframleiðslu yfirleitt hafa ekki verið skilgreind af stjórnvöldum.
Ræktarland á Íslandi
Umfang virks ræktunarlands á Íslandi hefur ekki breyst verulega á undanförnum árum. Kornrækt hefur þó verið að aukast. Óvenjumikil grænfóðurræktun árið 2024 var líklegast tengd kalskemmdum í túnum það vor. Ekki liggja fyrir tölur um hversu mikið af korn- og grænfóðurrækt er hluti af sáðskiptum og hversu mikið er eiginlegt akurlendi. Útiræktun grænmetis og kartöflurækt er takmörkuð að umfangi og árlegar sveiflur í uppskeru geta verið verulegar en hér eru vaxtartækifæri á innanlandsmarkaði.
Vaxandi fæðuframboð
Matvælaframboð á hvern einstakling í heiminum hefur farið stöðugt vaxandi á undanförnum áratugum. Samkvæmt FAOSTAT jókst daglegt framboð hitaeininga um 5% á milli 2010 og 2022. Önnur gagnasöfn staðfesta þessa þróun sem nær yfir marga áratugi. Þetta endurspeglar aukin afköst í landbúnaðarframleiðslu og minni matarsóun, en mögulega líka ósjálfbæra nýtingu auðlinda lands og sjávar. Vaxandi alþjóðlegt framboð matvæla er lykilatriði fyrir fæðuöryggi landa eins og Íslands, sem eru háð innflutningi á mörgum tegundum matvæla.
Mjög háð
fáum Evrópulöndum
Árið 2024 stóðu tíu lönd fyrir nær tveimur þriðju hlutum af innflutningsverðmæti matvæla til Íslands. Aðeins eitt af þessum ríkjum (Holland) stóð fyrir meir en 10% af heildarinnflutningi, svo þótt 3/4 hlutar innfluttra matvæla komi frá eða í gegnum ESB, þá dreifist hann á mörg ríki. Hluti skýringarinnar er umskipun vara í stóru höfnunum í Rotterdam og Hamborg, en það eitt og sér skapar einnig kerfisbundna áhættu tengda truflunum í tvíhliða viðskiptum, og flöskuhálsum í flutningum.
Hækkandi matvælaverð
Matvælaverð á Íslandi hefur hækkað verulega, þar sem HICP-vísitalan hefur hækkað um meira en 40% frá 2015 til 2024. Svipaða þróun má sjá í meðaltali ESB og í Svíþjóð, en frá lægri upphafspunkti. Mestu verðhækkanir urðu á milli 2021 og 2023, sem endurspeglar bæði alþjóðlega verðbólgu og innlendan kostnaðarþrýsting. Þessi þróun eykur álag á íslensk heimili, þar sem hækkun matvælaverðs er meiri en í nágrannalöndum, kallar fram launaskrið, sem aftur þrýstir verðbólgu upp.
Hækkandi matvælaverð
Matvælaverð á Íslandi hefur hækkað verulega, þar sem HICP-vísitalan hefur hækkað um meira en 40% frá 2015 til 2024. Svipaða þróun má sjá í meðaltali ESB og í Svíþjóð, en frá lægri upphafspunkti. Mestu verðhækkanir urðu á milli 2021 og 2023, sem endurspeglar bæði alþjóðlega verðbólgu og innlendan kostnaðarþrýsting. Þessi þróun eykur álag á íslensk heimili, þar sem hækkun matvælaverðs er meiri en í nágrannalöndum, kallar fram launaskrið, sem aftur þrýstir verðbólgu upp.
Þróun í framleiðslu búfjárafurða
Framleiðsla á kindakjöti hefur dregist verulega saman síðasta áratug, á meðan framleiðsla á öðrum kjöttegundum hefur staðið í stað eða aukist lítillega. Aukningu í neyslu, vegna fólksfjölgunnar og ferðamanna, hefur því verið mætt að mestu með innflutningi. Mjólkurframleiðsla hefur verið stöðug og eggjaframleiðsla hefur vaxið hægt. Þrátt fyrir mikinn landbúnaðarstuðning er íslensk framleiðsla ekki samkeppnishæf við helstu nágrannalönd og stendur því berskjölduð gagnvart tollfrjálsum innflutningi.