Filosofia

Egiaren irizpideak eta jarrerak

Filosofia 1D María Castro

Zer da egia?

Egiazkoa dena eta faltsua dena

Nola bereizi dezakegun egia dena edo faltsuadena?Egia ezagutzeko ezin hal gara bakarrik irizpide bat bakarrin oinarritu. Egia ezagutzeko irispide desberdinak erabiltzen ditugu.

Irizpideak

Autoritatea:

Ebidentzia enperikoa:

Ebidentiza enperikoa dionez, egia baizten da ezagutza zentzumen bidez jasotzen denean (ikusmena, entzumena, ukimena, dastamena eta usaimenaz)

Autoritatean oinarritutako egia irizpideak adierazten du pertsona edo erakunde batek duen aitorpena nahikoa izan daitekeela egia bermatzeko.

Koherentzia:

Tradizioa:

Koherentzia egiaren irizpide gisa erabiltzen denean, proposizio bat edo ideia-multzo bat egiazkotzat jotzen da, baldin eta beste proposizio edo sinesmenekin modu koherentean lotzen bada.

Egia iraganeko belaunaldiek transmititutako jakiturian edo arauetan oinarritzen da, berez tradizioetan.

Kontsentsua:

Ebidentzia arrazionala:

Ebidentzia arrazionala dionez egia baizteko, beharrezkoa da haren aldeko argudioak arrazoiaren bidez justifikatzea eta hori frogatzeko ebidentzia logiko, koherente eta argia ematea.

Kontsentsua egiaren irizpide gisa erabiltzen denean, baieztapen bat edo sinesmen bat egiazkotzat jotzen da, baldin eta jende talde batek edo komunitateak, oro har, onartzen badu.

Egiarekiko jarrerak

Alderdiez gain filosofoek ea posible den egia ziurtazunez ezagutzea aztertu zuten. Jarrera batzuk sortuz.

Jarrerak

Dogmatismoa:

Subjetibismoa

Dogmatismoa jarrera filosofiko, erlijioso edo ideologiko bat da, non baieztapen batzuk egiazkotzat eta zalantzarik gabe onartzen diren, horiek aztertu edo zalantzan jartzeko beharrik gabe.

Subjetibismoaren arabera, errealitatea, egia edo balio moralak subjektuaren araberakoak dira, eta ez daude subjektutik kanpo objektiboki existitzen.

Perspektibismoa:

Eszeptizismoa

Perspektibismoa dio ezagutza eta egiak subjektuen ikuspegi edo perspektiben araberakoak direla. Hau da, ez dago egia unibertsal edo absoluturik, baizik eta errealitatea subjektu bakoitzaren ikuspegitik ulertu eta interpretatzen da.

Eszeptizismoa filosofia arloan egiarekiko edo ezagutzarekiko zalantza eta azterketa zorrotza proposatzen duen ikuspegia da. Eszeptikoen arabera, ezagutza ziurra edo egia absolutua lortzea oso zaila edo ezinezkoa da, eta gizakiaren ulerkuntza mugatua da.

Ut wisi enim ad minim veniam, quis nostrud exerci tation ullamcorper suscipit lobortis nisl ut aliquip exea.

Erlatibismoa:

Hermenautika

Erlatibismoak dio ez dagoela egia edo balio unibertsalik; hau da, egia eta balioak testuinguru kultural, historiko edo pertsonalen arabera aldatzen direla.

Hermeneutika interpretazioaren artea eta teoria aztertzen duen diziplina filosofikoa da, testuak, esanahiak, sinboloak eta komunikazioak ulertzeko eta interpretatzeko. Jatorrian testu sakratuen interpretazioarekin lotuta zegoen, baina garai moderno eta garaikidean diziplina zabalago bihurtu da, hainbat arlotan aplikatuz.

Nombre Apellido

Ezagutzaren filosofia

Filosofia 1D María Castro

Platonen gnoseologia

Antzinako Grezian, Platonek doxa ("iritzi") eta episteme("zientzia" edo "benetako jakintza") bereizten zituen. Eta berak esaten zuen arbera bakarri episteme zen egiazki fidagarria. Beraren ustez ere ezagutza bi zatitan bana dezakegun. Lehen zatia doxaren barruan, zentzumenaren bidezko ezagutza da eta bigarrena, adimenaren bidezko ezagutza da, episteme bat eta benetako bakarra. Hori loturik, Platonen pentsamoldean, ezagutzaren filosofia estu lotuta dago idein teoriarekin. Metafisika erabilita platonek bi mundu bereizi zituen, mundu sentigarria eta mundu adiagirria.

Ezagutzaren arazoa Aristotelesen filosofian

Aristotelesen arabera, benetako errealitatea hauteman ditzkegun mundu sentigarriko izakiek osatzen dute. Ariostotelesen arabera gauza partikularrei buruz dugun ezagutza mugatua eta inperfektua da. Aristotelesen iritziz, benetan baliozkoa den eagutza unibertsala dena ezagutzean datza, ez partikularra dena ezagutzean.

Kanten kritika

Kanten filosofiak arrazionalisten eta enpiristen eragina izan zuen. Baina, Kanten ikuspegitik esperientzia gure ezagutzen edukia edo materia ematen digu. Baiana gure arrazoimena antolatzen ditu eduki horiek.

Arrazionalismoa

Arrazionalismoa esaten zaio ezagutza ziurrak lortzeko ebiapuntua arrazoimena dela baiztatzen duen joera filosofikoari. Arrazionalista garrantzitsuenetako batzuk Descartes, Leibniz eta Spinoza dira. Derkastesen arabera sortzetiko ideia oso garrantzitsu bat cogitoa dela: pentsatzen badut, horrek esan nahi du banaizela. Descartesen ustez, berehalakotasunez hautematen da, intuizioaren bidez.

Enpirismoa

Filosofo enpirista batzuk; Hobbes, Locke, Berkeley eta Hume dira..Beraien iritziz, baliozko ezagutza-iturri bakarra esperientzia da. Ezagutzen dugun guztiak zentzumenen bidez hautematen dugun horretan du jatorria. Esperientzia horiek abiapuntu hartuta, enpiristek ukatu egiten zuten sortzetiko ideiak badirenik. Hain ustez, jaiotzean ez daukagu ideiarik, ideai guztiek, salbuespeniki gabe, esperientzian baitute jatorria.

Filosofia 1D María Castro

Hermeneutika interpretazioaren artea eta teoria aztertzen duen diziplina filosofikoa da, testuak, esanahiak, sinboloak eta komunikazioak ulertzeko eta interpretatzeko. Jatorrian testu sakratuen interpretazioarekin lotuta zegoen, baina garai moderno eta garaikidean diziplina zabalago bihurtu da, hainbat arlotan aplikatuz: literatura, filosofia, historia eta zientziak, besteak beste.

Egia iraganeko belaunaldiek transmititutako jakiturian edo arauetan oinarritzen da,berez tradizioetan.

Perspektibismoa epistemologia eta ontologiaren ikuspegi filosofiko bat da, eta dio ezagutza eta egiak subjektuen ikuspegi edo perspektiben araberakoak direla. Hau da, ez dago egia unibertsal edo absoluturik, baizik eta errealitatea subjektu bakoitzaren ikuspegitik ulertu eta interpretatzen da.

Eszeptizismoa filosofia arloan egiarekiko edo ezagutzarekiko zalantza eta azterketa zorrotza proposatzen duen ikuspegia da. Eszeptikoen arabera, ezagutza ziurra edo egia absolutua lortzea oso zaila edo ezinezkoa da, eta gizakiaren ulerkuntza mugatua da.

Subjetibismoaren arabera, errealitatea, egia edo balio moralak subjektuaren araberakoak dira, eta ez daude subjektutik kanpo objektiboki existitzen.

Dogmatismoa jarrera filosofiko, erlijioso edo ideologiko bat da, non baieztapen batzuk egiazkotzat eta zalantzarik gabe onartzen diren, horiek aztertu edo zalantzan jartzeko beharrik gabe.

Kontsentsua egiaren irizpide gisa erabiltzen denean, baieztapen bat edo sinesmen bat egiazkotzat jotzen da, baldin eta jende talde batek edo komunitateak, oro har, onartzen badu.

Autoritatean oinarritutako egia irizpideak adierazten du pertsona edo erakunde batek duen aitorpena nahikoa izan daitekeela egia bermatzeko. Hiru arlotan aplikatzen da nagusiki: erlijioan: Erakunde erlijiosoak egia iturri gisa hartzen dira, ala nola Paparen hitzak. Zientzian: Aditu edo jakintsuen iritziek sinesgarritasuna dute, nahiz eta froga gehiagorekin egiaztatu behar diren. Gizartean eta politikan: Agintarien esanak egia bezala onartzen dira, haien autoritatearen ondorioz.

Koherentzia egiaren irizpide gisa erabiltzen denean, proposizio bat edo ideia-multzo bat egiazkotzat jotzen da, baldin eta beste proposizio edo sinesmenekin modu koherentean lotzen bada.

Ebidentzia enpirikoa gertakari edo fenomenoak behaketa zuzenean oinarrituta frogatzen edo egiaztatzen dituen ebidentzia mota da. Ezagutza zentzumen bidez jasotzen da (ikusmena, entzumena, ukimena, dastamena eta usaimena)

Erlatibismoak dio ez dagoela egia edo balio unibertsalik; hau da, egia eta balioak testuinguru kultural, historiko edo pertsonalen arabera aldatzen direla.

Ebedientzia arrazionala, logikoetan oinarritutako frogak, egia ziurtatzeko irizpide gisa erabiltzen da hainbat eremu filosofiko eta zientifikotan. Honek esan nahi du zerbait egiazkotzat jotzeko, beharrezkoa dela haren aldeko argudioak arrazoiaren bidez justifikatzea eta hori frogatzeko ebidentzia logiko, koherente eta argia ematea.