Erdi Aroa Euskal Herrian (X-XV))

ERDI AROA EUSKAL HERRIAN (X-XV)

X. MENDEA

XII. MENDEA

XIV. MENDEA

XI. MENDEA

XIII. MENDEA

XV. MENDEA

XI. MENDEA

Euskara herriaren hizkuntza izaten jarraitzen zuen, nahiz eta latina nagusi izan administrazioan eta Elizan. Ahozko literaturak aurrera jarraitzen zuen, balada epikoen lehen bertsioak barne. Mende honetan agertzen dira Glosas Emilianenses delakoak, orain arte euskaraz idatzitako lehen hitzak dituztenak. (Egin klik irudian, irudia handitzeko)

EUSKARAREN EGOERA

Iruñeko/Nafarroako Erresuma sendotu egin zen, eta Gaztelako Erresumak gero eta eragin handiagoa izan zuen mendebaldeko euskal lurraldeetan. Gizarte feudala sendotu egiten zen, kultur ekoizpenean eragina zuen egitura hierarkiko batekin.

EGOERA SOZIAL ETA POLITIKOA

XII. MENDEA

Donejakue Bideak gai berriak sar zitzakeen ahozko euskal literaturan, bere narrazio-errepertorioa aberastuz. - Mari jainkosaren kondairak eta Olentzeroren ipuinak bilakaera hori islatzen dute. Istorio horiek, erromesen tradizioen eraginez, euskal testuinguru kulturalera egokitu ziren, tokian tokiko elementuak narratiba eta sinbolismo berriekin uztartuz. (Egin klik irudietan, irudiak handitzeko)

EUSKARAREN EGOERA

Gizarteak aldaketak izan ditu erromesaldien gorakadarekin, batez ere Donejakue Bidean. Horrek hiriguneak garatzea eta kultura-trukea bultzatzen ditu. Erresuma kristauak, Nafarroa barne, hegoalderantz hedatzen dira. Garapen artistiko handia gertatu zen, eliza erromanikoak eraikiz eta artisautza loratuz.

EGOERA SOZIAL ETA POLITIKOA

XIII. MENDEA

Euskaraz idatzitako lehen ebidentzia esanguratsuak agertzen dira, hala nola Glosa Emiliandarrak (nahiz eta XI. mendekoak izan, garai honetan aitortzen da horien garrantzia). Ahozko literaturak gai urbanoak eta komertzialak barneratuko zituen. (Egin klik irudian, irudia handitzeko)

EUSKARAREN EGOERA

Hiri-garapen esanguratsua gertatu zen euskal hiribilduei foruak emanda. Horrek merkataritza eta artisautza bultzatzen ditu. Nafarroako Erresuma gainbehera hasi zen, Gaztelak eragina irabazi zuen bitartean. Gremioak eta kofradiak sortzen dira hirietan, eta gizartea konplexuagoa eta estratifikatuagoa bihurtzen da. Landako noblezia hiribilduetara joaten hasi zen.

EGOERA SOZIAL ETA POLITIKOA

X. MENDEA

Euskal Herria entitate politiko ezberdinetan banatuta zegoen. Iruñeko Erresuma eskualdeko potentzia gisa agertzen zen, mendebaldeko euskal lurraldeek nolabaiteko autonomia mantentzen zuten bitartean Leongo Erresumaren eraginpean. Gizartea tribu eta familia egituren inguruan antolatuta zegoen, nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritutako ekonomiarekin batez ere.

EGOERA SOZIAL ETA POLITIKOA

Eguneroko bizitzan euskara zen hizkuntza nagusia. Ahozko transmisioa zen kultura eta hizkuntza zaintzeko eta zabaltzeko modu bakarra. Ez dago aldi horretako euskarazko testu idatzien ebidentziarik.

EUSKARAREN EGOERA

XIV. MENDEA

Ahozko literaturak gatazka sozial horiek islatu zituen. Euskal baladak, hala nola "Bereterretxen khantoria" (gerora dokumentatu bazen ere), garai horretan sortu ziren. Litekeena da literatura-adierazpide berriak sortzea garai hartako gizarte-gatazkak eta zailtasunak kontatzeko, hala nola gizarte-salaketaren auhenak edo kantuak. (Egin klik koadro txikian balada ikusteko)

EUSKARAREN EGOERA

Euskal gizarteak krisi demografiko eta ekonomikoak pairatzen ditu, hala nola Izurri Beltza. Leinu nobleen arteko borrokek sakonki eragiten diote gizarte-egiturari. Nekazaritza-krisia eta beherakada demografiko nabarmena gertatu dira. Gizarte-tentsioa areagotu egiten da, eta gatazkak sortzen dira landa-nobleziaren eta hiri-elite berrien artean.

EGOERA SOZIAL ETA POLITIKOA

XV. MENDEA

Euskara literatura idatzirako lehen urratsak ematen hasi zen, ahozko transmisioa nagusi izan arren Koplak eta ahozko baladak sendotu egin ziren, hurrengo mendeko lehen idazlanetarako lurra prestatuz. Inprenta euskal lurraldeetara iristen da, baina oraindik ez da euskarazko testuetarako erabiltzen.

EUSKARAREN EGOERA

Euskal foru-erakundeak finkatu dira eta merkataritza hazi egin da. Mendearen amaieran, Gaztelak Nafarroa konkistatu izanak (1512) panorama politikoa aldatu zuen. Kostaldeko hiribilduetan merkataritza-burgesia garatu zen eta itsas merkataritza areagotu zen.

EGOERA SOZIAL ETA POLITIKOA

Garrantzitsua da azpimarratzea euskaraz inprimatutako lehen liburua, Bernat Dechepareren "Linguae Vasconum Primitiae", 1545era arte ez zela argitaratuko, XVI. mendean jada, euskaraz idatzitako literaturaren hasiera markatuz.