NA DRODZE ŻYCIA
Renata Piątkowska
Ponieważ nie ma istnienia człowieka poza rzeczami – otwarcie na rzeczy zmieniło sposób myślenia muzeum o przeszłości i o pamięci. Rzeczy towarzyszą człowiekowi w jego codziennym życiu, ale również – jako elementy kultury materialnej – współtworzą i współkształtują jego naturę. Rzeczy, podobnie jak ludzie, mają swoją historię i pamięć, a ich trwanie w czasie i przestrzeni pozwala dostrzec przeszłość odmienną od tej, którą piszą dla siebie ludzie.
Spośród rzeczy codziennego użytku najbliższe jest nam ubranie. Chroni od zimna i upału, zdobi, bywa nośnikiem ważnych dla człowieka znaczeń – religijnej czy narodowej tożsamości, a także oznaką prestiżu i sławy; niekiedy stanowi barierę, wręcz tarczę ochronną. Często za wyborem materiału, jego fizycznością – kolorem i deseniem – a także krojem ubrania skrywa się symboliczny i osobisty wymiar noszonej przez nas odzieży.
Wędrówka przez kolekcję Muzeum POLIN
Zapraszając do wędrówki przez kolekcję Muzeum POLIN, wydobywamy z magazynów przechowywane w nich ubrania. Nie będziemy mówić o tradycyjnym stroju Żydów czy wojskowych mundurach. Nie będziemy też mówić o modzie (choć o niej nie zapominamy), lecz o ubraniach, codziennych i odświętnych, chroniących i zdobiących, kupowanych w eleganckich sklepach i zdobywanych w trudzie, które od XIX wieku coraz częściej nosili Żydzi i Żydówki. Ich strój nie był już wyrazem przynależności do grupy religijnej; miał osobisty, indywidualny, charakter.
Czepek i rękawiczki – o ślubach
Jednym z najstarszych obiektów w naszych zbiorach jest skromny, ale elegancki czepek z białego woalu, w którym Amelia z Eigerów (jej prapradziadkiem był sławny rabin Akiba Eger z Poznania) na przełomie XIX i XX w. brała ślub z Edwardem Natansonem. Tradycja religijna nakazuje zamężnym Żydówkom zakrywanie włosów; już w czasie ceremonii zaślubin młode panny nosiły okrycia głowy. Miejsce ślubu – synagoga na Tłomackiem w Warszawie – było nieprzypadkowe. Ojcem Edwarda był Ludwik Natanson, wybitny lekarz, od 1871 roku prezes gminy żydowskiej w Warszawie. Sam Edward był doktorem fizyki i finansistą. Małżeństwo w swym mieszkaniu przy ulicy Królewskiej w Warszawie zgromadziło dużą kolekcję sztuki.
Zobacz obiekt w 3D
Czepek ślubny Amelii Natanson z domu Eiger
1899/1900
Więcej o obiekcie
Czepek przetrwał dwie wojny światowe, najprawdopodobniej przechowywany cały czas przez Amelię. Jej wnuk opowiadał: „Babcia przez ostatnie lata okupacji ukrywała się w Tomaszowie Mazowieckim. Zmarła pod koniec wojny. Razem z mamą [Haliną Świerczewską, córką Amelii i Edwarda] byliśmy w Tomaszowie i zabraliśmy rzeczy babci. Siostra znalazła czepek, likwidując mieszkanie po śmierci mamy” (Królewska. Z Witoldem Świerczewskim rozmawiał Przemysław Kaniecki, [w:] Przynoszę rzecz, przynoszę historię. Rozmowy z darczyńcami, red. J. Pawlak, P. Kaniecki, Warszawa 2016, s. 57).
W galerii XIX w., w ślubnej gablocie na wystawie stałej, obok czepka leżą białe, bawełniane rękawiczki, które Chana (Henia) Mühlrad miała na sobie, kiedy stanęła pod chupą z Leonem Lehrerem. Nie mamy na ich temat więcej informacji. Tragiczną historię córki Chany, ocalałej z Zagłady Chany Rifki Elner, opowiedziała nam jej córka, Ewa Bocewicz (Strzępki. Rozmawiała Judyta Pawlak, [w:] Przynoszę rzecz, przynoszę historię. Rozmowy z darczyńcami, red. J. Pawlak, P. Kaniecki, Warszawa 2016, s. 83–84).
Zobacz obiekt w 3D
Rękawiczki ślubne Chany (Heni) Mühlrad – Lehrer
Więcej o obiekcie
Na salonach
Przywołajmy teraz stroje wizytowe architekta Wacława Moszkowskiego (1881–1943). Studia ukończył w 1907 r. na Wydziale Architektury Politechniki w Karlsruhe (Niemcy). Do jego nielicznych prac architektonicznych należy budynek przy ul. Karowej 18 (1932, obecnie siedziba Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego). Moszkowski był też autorem dekoracji do filmów Romans panny Opolskiej (1928) i Mogiła nieznanego żołnierza (1927). Z rodzinnych relacji wiemy, że Wacław był miłośnikiem muzyki, częstym gościem w Filharmonii. Być może bywał tam w eleganckich strojach, które teraz znajdują się w kolekcji Muzeum POLIN: czarnych wełnianych frakach z wytwornymi kamizelkami czy smokingowej marynarce.
Frak Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
Jeden z fraków uszył dla młodego architekta brukselski krawiec Edmund Canonne. Na kartce wszytej wewnątrz kieszeni zachowała się informacja o nazwisku klienta i dacie odbioru: „EDMUND CANONNE | BRUXELLES. | M.W. Moszkowski | Le 25 II 1909”.
Czarna jest także prosta, acz szykowna marynarka smokingowa.
Frak Wacława Moszkowskiego
Marynarka smokingowa Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
Więcej o obiekcie
Nawet kamizelki Moszkowski nosił czarne, wełniane...
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
Więcej o obiekcie
Więcej o obiekcie
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
... a jedna uszyta została z fioletowego jedwabiu.
W zestawie dżentelmena nie mogło zabraknąć kapelusza. Melonik kupił Moszkowski w Warszawie, w magazynie kapeluszy męskich J. Młodkowskiego na placu Trzech Krzyży 18 lub w jego filii mieszczącej się w domu na rogu Nowogrodzkiej 33 i Marszałkowskiej 92. Sam melonik przyjechał z daleka, pochodził z wytwórni Dunn & Co. w Birmingham.
Melonik Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
O dobrej jakości wykwintne stroje dbano, więc nie dziwi fakt, że wyjściowe fraki, marynarka i kamizelki zachowały się w dobrym stanie. Potwierdzają przynależność Wacława Moszkowskiego do kulturalnej i społecznej elity Warszawy.
Dopiero w świetle wiedzy o wojennych losach Wacława Moszkowskiego – podlegający ustawom norymberskim architekt ukrywał się po tzw. „stronie aryjskiej”, został aresztowany i zamordowany na Pawiaku (?) – uzmysławiamy sobie, że zachowanie się tych strojów jest czymś niezwykłym: przetrwały nie tylko śmierć właściciela, ale też powstanie 1944 roku i okres szabrownictwa. Przekazane do zbiorów Muzeum POLIN ubrania stanowią zachętę, byśmy spróbowali wyobrazić sobie codzienność warszawskiego architekta.
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
... i w teatrach
Czym była dla Dory Kalinówny (1900–1985), przedwojennej gwiazdy warszawskiego kabaretu „Morskie Oko”, aktorki filmowej, ludowa („góralska”) barwna wełniana chusta w kwiaty, którą przechowała przez lata? Ta pamiątka z Polski w dalekiej Brazylii, gdzie znalazła się w czasie II wojny światowej, chroniła ją zapewne przed chłodem w zimowe wieczory, ale zarazem przypominała rodzinny kraj.
Chusta wełniana
1930–1950
Więcej o obiekcie
W Brazylii Dora Kalinówna kontynuowała karierę estradową i brała udział w życiu tamtejszej Polonii. W dalekim kraju znalazła także schronienie jej siostra, łodzianka Liliana Syrkis, która przez wiele lat prowadziła jeden z najsłynniejszych salonów mody w Rio de Janeiro. To Liliana Syrkis ofiarowała Muzeum POLIN bogate archiwum życia aktorki (m.in. fotografie, dokumenty, zapiski).
Fotografia Dory Kalinówny
przed 1939
Więcej o obiekcie
Kiedy w zasobnej, inteligenckiej rodzinie Ireny z Silbermintzów i Andrzeja Kramsztyków urodziła się córeczka Joanna, pomyślano o jej sportretowaniu, zwłaszcza że wujkiem dziewczynki był znany malarz Roman Kramsztyk. Około 1928 r., gdy miała mniej więcej dwa latka, Joasię ubrano odświętnie: w sukienkę, ozdobiony pomponami fartuszek oraz sweterek i haftowany czepeczek, spod którego zawadiacko wysuwa się grzywka. Artysta najwięcej uwagi poświęcił oczywiście okrągłej, pełnej dziecięcego czaru twarzy dziecka, ale detalicznie oddał także jej strój. Kramsztykowie mieszkali przy ul. Boduena 3 w Warszawie, naprzeciwko matki malarza, Heleny z Fajansów Kramsztykowej. Roman przyjeżdżał do Warszawy co roku. Portret Joasi powstał zapewne w mieszkaniu rodziców.
Roman Kramsztyk
Portret Joanny Kramsztykówny
ok. 1928
Więcej o obiekcie
Wojna
O losach Żydów i Żydówek w czasie II wojny światowej, o Zagładzie, opowiadają nam także należące do nich rzeczy osobiste. To historie o ucieczkach i pełnych rozpaczy rozstaniach, o życiu w ciągłym zagrożeniu, o śmierci bliskich, tylko czasami mówią nam o ocaleniu. W sukience z niebieskiego wełnianego sukna Gruni Klitenik (1911–1996) zaszyta jest historia jej ucieczki wraz z mężem Leonem i urodzonym w 1940 synem Józefem w głąb Związku Radzieckiego latem 1941 r. (po ataku III Rzeszy na ZSRR). Klitenikowie mieszkali w Telechanach (obecnie Białoruś), skąd oboje pochodzili. Prawie wszyscy członkowie ich rodzin zginęli w masowym mordzie ludności żydowskiej w sierpniu 1941 r. Podczas chaotycznej ucieczki Klitenikowie stracili ze sobą kontakt (odnaleźli się dopiero w 1944 r.), zaginął też ich synek, oddany przez Leona do całodobowego żłobka w Homlu; sam Leon zaciągnął się do Armii Czerwonej. Żłobek został ewakuowany, a małżonkom nigdy nie udało się, mimo wieloletnich poszukiwań, natrafić na ślad synka.
Fotografia Gruni Klitenik
1944
Więcej o obiekcie
Grunia Klitenik znalazła się na wschodnim Powołżu. Najpierw pracowała w kołchozie, a od jesieni 1941 r. w spółdzielni w Krasnym Kucie; od 17. roku życia pracowała jako krawcowa, zatrudniła się więc w szwalni, której nadano imię niemieckiego komunisty Ernsta Thälmanna. Gdy nastała jesień, uszyła sobie ciepłą wełnianą sukienkę z resztek szyneli wojskowych – płaszczy dla lotników, które miały kolor niebieski. Ta sukienka, zrobiona ze skrawków, mówi wiele o stanie wojennej gospodarki ZSRR. Jest też świadkiem osobistej historii Gruni, której nie było stać na zakup materiału. Szyjąc sukienkę, Grunia wykorzystała swoje umiejętności krawieckie: zgrabnie zszyła kawałki materiału, a szwy (na biodrach, torsie oraz rękawach) ozdobiła własnoręcznie wykonanymi aplikacjami z tego samego materiału.
Grunia Klitenik
Sukienka Gruni Klitenik
1942
Więcej o obiekcie
Marek Oberländer (1922–1978) był malarzem, współtwórcą przełomowej Ogólnopolskiej Wystawy Młodej Plastyki „Przeciw wojnie – przeciw faszyzmowi” w warszawskim Arsenale w 1955 r. Kiedy w 1946 r., w ramach akcji repatriacyjnej, zaczęli wracać ze Związku Radzieckiego więźniowie gułagów, zesłańcy, żołnierze, mieszkańcy dawnych ziem II Rzeczypospolitej, Oberländer także ruszył do Polski. Drewniana walizka i skórzane buty – tak zaopatrzony wybrał się w daleką drogę. Wracał do kraju, lecz nie do rodzinnego domu. Oberländer urodził się i dorastał w miasteczku Szczerzec koło Lwowa. Został powołany do Armii Czerwonej, w której służył od 1941 do 1943 r., kiedy to doniesiono dowództwu o jego rzekomo planowanej dezercji. Został za to zesłany do zmilitaryzowanych Batalionów Pracy – pracował w kopalni na Uralu. Bataliony były formacją tylko z pozoru wolnościową, tak naprawdę stanowiły formę pracy przymusowej.
Oberländer starannie przygotował się do długiej drogi. Wiązane buty z solidną drewnianą podeszwą, skórzanymi cholewkami, uszytymi ręcznie z wyprawionej, jasnej (świńskiej?) skóry. Nie mają podszewki ani wyściółki, zostały jednak wzmocnione zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz: zapiętek – podwójnie przeszytym pasem skóry, czub – dodatkowym kawałkiem skóry przeszytym potrójnym szwem. Część między językiem a obłożyną została wzmocniona metalowymi ćwiekami i przeszyta. Dziurki zostały wzmocnione metalowym okuciem; wciąż tkwią w nich jasnobrązowe sznurowadła. Otok – część między podeszwą a cholewką – został obszyty wąskim, centymetrowym kawałkiem skóry przybitym dodatkowo gwoździkami, mniej więcej co 1 cm. Wysokie drewniane podeszwy z obcasami chroniły zarówno przed zimnem, jak i niedogodnościami dróg. Zrobione z litego, surowego kawałka drewna, nie były, jak można wnosić ze stanu zachowania, podklejone cieńszą gumową czy skórzaną podeszwą ani zabezpieczone w inny sposób. Jedynie obcasy i przód buta zostały wzmocnione płaskimi metalowymi flekami w kształcie półksiężyca, przybitymi każdy czterema gwoździami.
Buty Marka Oberländera
ok. 1946
Więcej o obiekcie
Tę czerwoną kamizelkę ozdobioną kwiatową aplikacją kupił dla Teofili Wawrzyniak (Teofili Raszbaum-Hass, ur. w 1938 r.) jej dziadek podczas wakacji w Zakopanem. W czasie wojny dziewczynkę, przemyconą z warszawskiego getta przez ciotkę, siostrę ojca, Zofię Raszbaum (później Hass), ukrywała polska rodzina. W 1947 r. opiekunowie oddali Teofilę do żydowskiego domu dziecka: „Miałam wtedy 10 lat. Zdjęcie zostało zrobione, kiedy musiałam opuścić rodzinę, która mnie ukrywała. Zostałam wtedy oddana do żydowskiego domu dziecka w Zabrzu, aby oni otrzymali pieniądze, że mnie ukrywali w czasie okupacji. Czułam się sprzedana, bo byłam do nich przywiązana. Szokiem też było dla mnie przejście z bardzo wierzącej rodziny katolickiej do żydowskiego religijnego domu dziecka”.
Kamizelka Teofili Wawrzyniak (Toli Raszbaum)
przed 1939
Więcej o obiekcie
Fotografia Teofili Wawrzyniak
Więcej o obiekcie
Gdy po wojnie Maria (Salomea) Sowa z d. Hefner (1907–1982) wróciła do Jasła (gdzie mieszkała do końca życia), miała ze sobą szary wełniany koc. Pochodząca ze wsi Roztoki na Podkarpaciu Salomea na początku II wojny światowej wyszła za mąż za chrześcijanina Michała Sowę i przyjęła imię Maria. Aresztowana przez Niemców 28 lipca 1944 r., wkrótce została wywieziona do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu (KL Auschwitz-Birkenau). Stamtąd przeniesiono ją do obozu w Bergen-Belsen, gdzie była aż do wyzwolenia 15 kwietnia 1945 r. Cienki wełniany koc był wtedy jej jedynym majątkiem. W obozie był bezcenny – nocą służył jako nakrycie, w dzień można go było schować pod ubraniem, by ochronić się przed zimnem (Karolina Sulej, „Rzeczy osobiste. Opowieść o ubraniach w obozach koncentracyjnych i zagłady”, Warszawa 2020, s. 154). Przechowywany przez lata, pozostawał najważniejszym łącznikiem Marii z jej obozowym doświadczeniem.
Koc wełniany
1944
Więcej o obiekcie
Emigracja
Od 1935 r. był tam już ich mąż i ojciec, Aron Lemberg (1895–?). Helena opowiadała później, że po wyjeździe z Polski j nigdy nie miała tej sukienki na sobie. Być może „warszawski szyk” – plisy i bolerko, imitacja kołnierzyka w „zębowe promienie”, ozdobne guziki i kokarda, krótkie bufiaste rękawki – nie pasował do amerykańskiej codzienności. Zachowała ją jednak, wraz z lalką, która towarzyszyła jej w podróży, jako pamiątkę emigracji.
Ubrania opowiadają także o emigracyjnym doświadczeniu swoich właścicieli – a właściwie właścicielek, bowiem wszystkie omawiane tu stroje należały do dziewcząt i kobiet.
Ta strojna, bordowa sukienka z syntetycznej tafty z ozdobnymi wstawkami w kolorze jasnego beżu została uszyta w Warszawie w 1937 r. dla ośmioletniej wówczas Heleny Lemberg (1929–1989; po mężu Frumer). Wraz z mamą Dwojrą Lemberg (1904–1991) i młodszą siostrą Taubą (1930–1960?) szykowała się wówczas do wyjazdu z Żychlina do Stanów Zjednoczonych).
Sukienka Heleny Lemberg
1937
Więcej o obiekcie
Lalka „szmacianka” Heleny, z niebieskimi oczami, rumieńcami i żółtymi włosami z wełny, miała swój własny, stylowy strój. Wciąż jest ubrana w granatową spódnicę, jasną koszulę z nadrukowanym kwiecistym wzorem i czerwonym, przypominającym krezę kołnierzykiem oraz jasny fartuszek. W jej stroju nie mogło zabraknąć batystowych pantalonów. Na wierzchu nosi czerwony filcowy gorsecik, a na głowie spiczasty, zielony filcowy kapelusz. Zachowała się też jedna biała włóczkowa skarpetka oraz czarne sznurowane buciki.
Lalka szmacianka Heleny Lemberg
przed 1937
Więcej o obiekcie
Tę fotografię Dwojra Lemberg zrobiła w czasie jednego z pobytów w Warszawie (o czym zaświadcza nazwa atelier ,,RAPHAEL | VARSOVIE’’), przygotowując się do podróży do męża. Jej córki, Helena i Tauba, mają ładne sukienki i kokardy wplecione we włosy.
Atelier ,,RAPHAEL | VARSOVIE”
Fotografia Dwojry Lemberg z córkami Heleną i Taubą
przed 1937
Więcej o obiekcie
Marzec ’68
Wśród rzeczy zabieranych na wyjazd ,,na zawsze’’ najważniejsze były te niezbędne do funkcjonowania w obcym kraju: dokumenty, dyplomy, a także przedmioty codziennego użytku. W daleką wędrówkę brano jednak nie tylko to, co przydatne i praktyczne. Zabierano też bliskie sercu pamiątki dawnego życia, jak dziecięce ubranka Ani Trachtenherc. Kiedy w 1969 r. rodzina Trachtenherców została zmuszona do opuszczenia Polski, urodzona w 1946 r. Anna była już studentką, jednak ona i jej rodzice spakowali do walizek szkolne zeszyty Anny (do historii Polski i języka polskiego), rysowane przez nią laurki czy szkolny pamiętnik. Zabrali także dziecięce ubranka Anny: sukienkę, sweterek, kaftaniki, skarpetki, czapeczkę i fartuszek. Rodzice Anny, Maria i Natan Trachtenhercowie, byli lekarzami, wojnę przetrwali w Związku Radzieckim. Ich rodziny zginęły w Zagładzie.
Pożegnanie na zawsze. Krystyna Pajes o Marcu ’68
O podobnej, czarno-zielono-fioletowej, prostej minisukience znanej marki Katja of Sweden, stworzonej przez Katję Geiger dla Malmö Mekaniska Tricotfabrik, marzyło zapewne wiele kobiet na całym świecie. Krystyna Pajes (z d. Sigalin) otrzymała ją w ramach pomocy dla emigrantów przebywających w obozach, na którą środki przekazał król Szwecji Gustaw VI Adolf.
Sukienka projektu Katji of Sweden
1968
Więcej o obiekcie
Ubrania to rzeczy pozornie tylko praktyczne, które zużyte po prostu można wyrzucić. Okazuje się, że często zostają z nami na zawsze. Zachowujemy je, bo z jednej strony są świadectwem naszego życia, z drugiej są bezpośrednim, fizycznym łącznikiem z naszą przeszłością.
W czasie II wojny światowej Joanna z Kramsztyków Prochaska (1926–2011) odegra ważną rolę w życiu swoich ukrywających się pod Warszawą bliskich. W czasie niemieckiej okupacji stanie się jedyną łączniczką ze światem swoich ukrywających się rodziców i babci Felicji z Mutermilchów Kramsztykowej. Przez całą wojnę będzie miała zawsze przy sobie, jak tarczę, książeczkę do nabożeństwa z obrazkiem z wizerunkiem św. Teresy (które także znajdują się w Muzeum POLIN).
Grunia Klitenik nosiła sukienkę jeszcze przez kilka lat po powrocie do Polski. Potem nosiła ją jej urodzona po wojnie córka Helena. To ona zdecydowała się na przekazanie tej drogiej pamiątki do zbiorów Muzeum POLIN wraz z opowieścią o rodzicach.
Walizka i buty Marka Oberländera to jedyne zachowane przedmioty z czasu wojny. Wdowa po artyście, Halina, nie pamięta, aby mąż kiedykolwiek o nich mówił. Po prostu „mieszkały” z nimi od zawsze.
Kamizelka – jedyny materialny świadek przedwojennego życia Toli Raszbaum – przetrwała czas Zagłady, przechowywana przez ukrywającą się krewną. Kiedy w okresie Marca ‘68 Teofila Wawrzyniak wyjeżdżała z rodziną do Szwecji, zabrała ze sobą także tę góralską kamizelkę.
Dla ocalałych z Zagłady narodziny dziecka były nadzieją na przetrwanie rodzinnej pamięci, nadzieją na „normalne” życie. Zapewne dlatego pamiątki z dzieciństwa Anny Trachtenherc pojechały z rodziną do Szwecji, by po latach powrócić do Polski, do zbiorów Muzeum POLIN. Pożegnanie Krystyny Pajes z Polską było początkiem jej nowego życia. Rozpoczęła je w modnej sukience „od króla”. Bez tych opowieści, rwanych, pełnych luk, te ubrania nadal zaświadczałyby o kulturze materialnej, lecz ich indywidualne historie i osobisty wymiar zostałyby utracone.
Sukienka dziecięca
ok. 1946
Więcej o obiekcie
Tekst: dr Renata Piątkowska
Biogram autora: Od lat zajmuje się sztuką i kulturą żydowską, jest autorką licznych artykułów i publikacji, w tym książki „Między Ziemiańską a Montparnassem. Roman Kramszyk” [Warszawa 2004]. Pracowała w Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego, gdzie była kuratorką wielu wystaw, m.in.: „Maurycy Trębacz 1861-1941” (1993); „Artur Markowicz 1872-1934” (1995); „Roman Kramsztyk (1885-1942)” (1997); „Przyjaciele. Simon Mondzain, Jan Hrynkowski, Władysław Zawadowski” (1999); „Nasi starsi bracia”. Malarstwo, grafika i rysunki z kolekcji Żydowskiego Instytutu Historycznego” (2001). Od 1999 roku pracuje w Muzeum Historii Żydów Polskich, obecnie jako Główna Kuratorka Zbiorów. Redakcja i korekta: Marta Elas
Fotografie i reprodukcje: Iwo Książek, Lech Sandzewicz
Oprawa graficzna: Karolina Królak Dokumentacja 3D: Natalia Parandyk
Realizację wystawy wirtualnej dofinansowała Fundacja Citi Handlowy im. L. Kronenberga.
Realizację wystawy wirtualnej dofinansowało Federalne Ministerstwo Spraw Zagranicznych Niemiec w ramach działania „Pamięć, Edukacja, Dostępność”.
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
Ubrania - w drodze życia
Lukasz Sciebior
Created on November 2, 2024
Start designing with a free template
Discover more than 1500 professional designs like these:
View
Terrazzo Presentation
View
Visual Presentation
View
Relaxing Presentation
View
Modern Presentation
View
Colorful Presentation
View
Modular Structure Presentation
View
Chromatic Presentation
Explore all templates
Transcript
NA DRODZE ŻYCIA
Renata Piątkowska
Ponieważ nie ma istnienia człowieka poza rzeczami – otwarcie na rzeczy zmieniło sposób myślenia muzeum o przeszłości i o pamięci. Rzeczy towarzyszą człowiekowi w jego codziennym życiu, ale również – jako elementy kultury materialnej – współtworzą i współkształtują jego naturę. Rzeczy, podobnie jak ludzie, mają swoją historię i pamięć, a ich trwanie w czasie i przestrzeni pozwala dostrzec przeszłość odmienną od tej, którą piszą dla siebie ludzie.
Spośród rzeczy codziennego użytku najbliższe jest nam ubranie. Chroni od zimna i upału, zdobi, bywa nośnikiem ważnych dla człowieka znaczeń – religijnej czy narodowej tożsamości, a także oznaką prestiżu i sławy; niekiedy stanowi barierę, wręcz tarczę ochronną. Często za wyborem materiału, jego fizycznością – kolorem i deseniem – a także krojem ubrania skrywa się symboliczny i osobisty wymiar noszonej przez nas odzieży.
Wędrówka przez kolekcję Muzeum POLIN
Zapraszając do wędrówki przez kolekcję Muzeum POLIN, wydobywamy z magazynów przechowywane w nich ubrania. Nie będziemy mówić o tradycyjnym stroju Żydów czy wojskowych mundurach. Nie będziemy też mówić o modzie (choć o niej nie zapominamy), lecz o ubraniach, codziennych i odświętnych, chroniących i zdobiących, kupowanych w eleganckich sklepach i zdobywanych w trudzie, które od XIX wieku coraz częściej nosili Żydzi i Żydówki. Ich strój nie był już wyrazem przynależności do grupy religijnej; miał osobisty, indywidualny, charakter.
Czepek i rękawiczki – o ślubach
Jednym z najstarszych obiektów w naszych zbiorach jest skromny, ale elegancki czepek z białego woalu, w którym Amelia z Eigerów (jej prapradziadkiem był sławny rabin Akiba Eger z Poznania) na przełomie XIX i XX w. brała ślub z Edwardem Natansonem. Tradycja religijna nakazuje zamężnym Żydówkom zakrywanie włosów; już w czasie ceremonii zaślubin młode panny nosiły okrycia głowy. Miejsce ślubu – synagoga na Tłomackiem w Warszawie – było nieprzypadkowe. Ojcem Edwarda był Ludwik Natanson, wybitny lekarz, od 1871 roku prezes gminy żydowskiej w Warszawie. Sam Edward był doktorem fizyki i finansistą. Małżeństwo w swym mieszkaniu przy ulicy Królewskiej w Warszawie zgromadziło dużą kolekcję sztuki.
Zobacz obiekt w 3D
Czepek ślubny Amelii Natanson z domu Eiger
1899/1900
Więcej o obiekcie
Czepek przetrwał dwie wojny światowe, najprawdopodobniej przechowywany cały czas przez Amelię. Jej wnuk opowiadał: „Babcia przez ostatnie lata okupacji ukrywała się w Tomaszowie Mazowieckim. Zmarła pod koniec wojny. Razem z mamą [Haliną Świerczewską, córką Amelii i Edwarda] byliśmy w Tomaszowie i zabraliśmy rzeczy babci. Siostra znalazła czepek, likwidując mieszkanie po śmierci mamy” (Królewska. Z Witoldem Świerczewskim rozmawiał Przemysław Kaniecki, [w:] Przynoszę rzecz, przynoszę historię. Rozmowy z darczyńcami, red. J. Pawlak, P. Kaniecki, Warszawa 2016, s. 57).
W galerii XIX w., w ślubnej gablocie na wystawie stałej, obok czepka leżą białe, bawełniane rękawiczki, które Chana (Henia) Mühlrad miała na sobie, kiedy stanęła pod chupą z Leonem Lehrerem. Nie mamy na ich temat więcej informacji. Tragiczną historię córki Chany, ocalałej z Zagłady Chany Rifki Elner, opowiedziała nam jej córka, Ewa Bocewicz (Strzępki. Rozmawiała Judyta Pawlak, [w:] Przynoszę rzecz, przynoszę historię. Rozmowy z darczyńcami, red. J. Pawlak, P. Kaniecki, Warszawa 2016, s. 83–84).
Zobacz obiekt w 3D
Rękawiczki ślubne Chany (Heni) Mühlrad – Lehrer
Więcej o obiekcie
Na salonach
Przywołajmy teraz stroje wizytowe architekta Wacława Moszkowskiego (1881–1943). Studia ukończył w 1907 r. na Wydziale Architektury Politechniki w Karlsruhe (Niemcy). Do jego nielicznych prac architektonicznych należy budynek przy ul. Karowej 18 (1932, obecnie siedziba Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego). Moszkowski był też autorem dekoracji do filmów Romans panny Opolskiej (1928) i Mogiła nieznanego żołnierza (1927). Z rodzinnych relacji wiemy, że Wacław był miłośnikiem muzyki, częstym gościem w Filharmonii. Być może bywał tam w eleganckich strojach, które teraz znajdują się w kolekcji Muzeum POLIN: czarnych wełnianych frakach z wytwornymi kamizelkami czy smokingowej marynarce.
Frak Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
Jeden z fraków uszył dla młodego architekta brukselski krawiec Edmund Canonne. Na kartce wszytej wewnątrz kieszeni zachowała się informacja o nazwisku klienta i dacie odbioru: „EDMUND CANONNE | BRUXELLES. | M.W. Moszkowski | Le 25 II 1909”.
Czarna jest także prosta, acz szykowna marynarka smokingowa.
Frak Wacława Moszkowskiego
Marynarka smokingowa Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
Więcej o obiekcie
Nawet kamizelki Moszkowski nosił czarne, wełniane...
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
Więcej o obiekcie
Więcej o obiekcie
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
... a jedna uszyta została z fioletowego jedwabiu.
W zestawie dżentelmena nie mogło zabraknąć kapelusza. Melonik kupił Moszkowski w Warszawie, w magazynie kapeluszy męskich J. Młodkowskiego na placu Trzech Krzyży 18 lub w jego filii mieszczącej się w domu na rogu Nowogrodzkiej 33 i Marszałkowskiej 92. Sam melonik przyjechał z daleka, pochodził z wytwórni Dunn & Co. w Birmingham.
Melonik Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
O dobrej jakości wykwintne stroje dbano, więc nie dziwi fakt, że wyjściowe fraki, marynarka i kamizelki zachowały się w dobrym stanie. Potwierdzają przynależność Wacława Moszkowskiego do kulturalnej i społecznej elity Warszawy. Dopiero w świetle wiedzy o wojennych losach Wacława Moszkowskiego – podlegający ustawom norymberskim architekt ukrywał się po tzw. „stronie aryjskiej”, został aresztowany i zamordowany na Pawiaku (?) – uzmysławiamy sobie, że zachowanie się tych strojów jest czymś niezwykłym: przetrwały nie tylko śmierć właściciela, ale też powstanie 1944 roku i okres szabrownictwa. Przekazane do zbiorów Muzeum POLIN ubrania stanowią zachętę, byśmy spróbowali wyobrazić sobie codzienność warszawskiego architekta.
Kamizelka Wacława Moszkowskiego
Więcej o obiekcie
... i w teatrach
Czym była dla Dory Kalinówny (1900–1985), przedwojennej gwiazdy warszawskiego kabaretu „Morskie Oko”, aktorki filmowej, ludowa („góralska”) barwna wełniana chusta w kwiaty, którą przechowała przez lata? Ta pamiątka z Polski w dalekiej Brazylii, gdzie znalazła się w czasie II wojny światowej, chroniła ją zapewne przed chłodem w zimowe wieczory, ale zarazem przypominała rodzinny kraj.
Chusta wełniana
1930–1950
Więcej o obiekcie
W Brazylii Dora Kalinówna kontynuowała karierę estradową i brała udział w życiu tamtejszej Polonii. W dalekim kraju znalazła także schronienie jej siostra, łodzianka Liliana Syrkis, która przez wiele lat prowadziła jeden z najsłynniejszych salonów mody w Rio de Janeiro. To Liliana Syrkis ofiarowała Muzeum POLIN bogate archiwum życia aktorki (m.in. fotografie, dokumenty, zapiski).
Fotografia Dory Kalinówny
przed 1939
Więcej o obiekcie
Kiedy w zasobnej, inteligenckiej rodzinie Ireny z Silbermintzów i Andrzeja Kramsztyków urodziła się córeczka Joanna, pomyślano o jej sportretowaniu, zwłaszcza że wujkiem dziewczynki był znany malarz Roman Kramsztyk. Około 1928 r., gdy miała mniej więcej dwa latka, Joasię ubrano odświętnie: w sukienkę, ozdobiony pomponami fartuszek oraz sweterek i haftowany czepeczek, spod którego zawadiacko wysuwa się grzywka. Artysta najwięcej uwagi poświęcił oczywiście okrągłej, pełnej dziecięcego czaru twarzy dziecka, ale detalicznie oddał także jej strój. Kramsztykowie mieszkali przy ul. Boduena 3 w Warszawie, naprzeciwko matki malarza, Heleny z Fajansów Kramsztykowej. Roman przyjeżdżał do Warszawy co roku. Portret Joasi powstał zapewne w mieszkaniu rodziców.
Roman Kramsztyk
Portret Joanny Kramsztykówny
ok. 1928
Więcej o obiekcie
Wojna
O losach Żydów i Żydówek w czasie II wojny światowej, o Zagładzie, opowiadają nam także należące do nich rzeczy osobiste. To historie o ucieczkach i pełnych rozpaczy rozstaniach, o życiu w ciągłym zagrożeniu, o śmierci bliskich, tylko czasami mówią nam o ocaleniu. W sukience z niebieskiego wełnianego sukna Gruni Klitenik (1911–1996) zaszyta jest historia jej ucieczki wraz z mężem Leonem i urodzonym w 1940 synem Józefem w głąb Związku Radzieckiego latem 1941 r. (po ataku III Rzeszy na ZSRR). Klitenikowie mieszkali w Telechanach (obecnie Białoruś), skąd oboje pochodzili. Prawie wszyscy członkowie ich rodzin zginęli w masowym mordzie ludności żydowskiej w sierpniu 1941 r. Podczas chaotycznej ucieczki Klitenikowie stracili ze sobą kontakt (odnaleźli się dopiero w 1944 r.), zaginął też ich synek, oddany przez Leona do całodobowego żłobka w Homlu; sam Leon zaciągnął się do Armii Czerwonej. Żłobek został ewakuowany, a małżonkom nigdy nie udało się, mimo wieloletnich poszukiwań, natrafić na ślad synka.
Fotografia Gruni Klitenik
1944
Więcej o obiekcie
Grunia Klitenik znalazła się na wschodnim Powołżu. Najpierw pracowała w kołchozie, a od jesieni 1941 r. w spółdzielni w Krasnym Kucie; od 17. roku życia pracowała jako krawcowa, zatrudniła się więc w szwalni, której nadano imię niemieckiego komunisty Ernsta Thälmanna. Gdy nastała jesień, uszyła sobie ciepłą wełnianą sukienkę z resztek szyneli wojskowych – płaszczy dla lotników, które miały kolor niebieski. Ta sukienka, zrobiona ze skrawków, mówi wiele o stanie wojennej gospodarki ZSRR. Jest też świadkiem osobistej historii Gruni, której nie było stać na zakup materiału. Szyjąc sukienkę, Grunia wykorzystała swoje umiejętności krawieckie: zgrabnie zszyła kawałki materiału, a szwy (na biodrach, torsie oraz rękawach) ozdobiła własnoręcznie wykonanymi aplikacjami z tego samego materiału.
Grunia Klitenik
Sukienka Gruni Klitenik
1942
Więcej o obiekcie
Marek Oberländer (1922–1978) był malarzem, współtwórcą przełomowej Ogólnopolskiej Wystawy Młodej Plastyki „Przeciw wojnie – przeciw faszyzmowi” w warszawskim Arsenale w 1955 r. Kiedy w 1946 r., w ramach akcji repatriacyjnej, zaczęli wracać ze Związku Radzieckiego więźniowie gułagów, zesłańcy, żołnierze, mieszkańcy dawnych ziem II Rzeczypospolitej, Oberländer także ruszył do Polski. Drewniana walizka i skórzane buty – tak zaopatrzony wybrał się w daleką drogę. Wracał do kraju, lecz nie do rodzinnego domu. Oberländer urodził się i dorastał w miasteczku Szczerzec koło Lwowa. Został powołany do Armii Czerwonej, w której służył od 1941 do 1943 r., kiedy to doniesiono dowództwu o jego rzekomo planowanej dezercji. Został za to zesłany do zmilitaryzowanych Batalionów Pracy – pracował w kopalni na Uralu. Bataliony były formacją tylko z pozoru wolnościową, tak naprawdę stanowiły formę pracy przymusowej.
Oberländer starannie przygotował się do długiej drogi. Wiązane buty z solidną drewnianą podeszwą, skórzanymi cholewkami, uszytymi ręcznie z wyprawionej, jasnej (świńskiej?) skóry. Nie mają podszewki ani wyściółki, zostały jednak wzmocnione zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz: zapiętek – podwójnie przeszytym pasem skóry, czub – dodatkowym kawałkiem skóry przeszytym potrójnym szwem. Część między językiem a obłożyną została wzmocniona metalowymi ćwiekami i przeszyta. Dziurki zostały wzmocnione metalowym okuciem; wciąż tkwią w nich jasnobrązowe sznurowadła. Otok – część między podeszwą a cholewką – został obszyty wąskim, centymetrowym kawałkiem skóry przybitym dodatkowo gwoździkami, mniej więcej co 1 cm. Wysokie drewniane podeszwy z obcasami chroniły zarówno przed zimnem, jak i niedogodnościami dróg. Zrobione z litego, surowego kawałka drewna, nie były, jak można wnosić ze stanu zachowania, podklejone cieńszą gumową czy skórzaną podeszwą ani zabezpieczone w inny sposób. Jedynie obcasy i przód buta zostały wzmocnione płaskimi metalowymi flekami w kształcie półksiężyca, przybitymi każdy czterema gwoździami.
Buty Marka Oberländera
ok. 1946
Więcej o obiekcie
Tę czerwoną kamizelkę ozdobioną kwiatową aplikacją kupił dla Teofili Wawrzyniak (Teofili Raszbaum-Hass, ur. w 1938 r.) jej dziadek podczas wakacji w Zakopanem. W czasie wojny dziewczynkę, przemyconą z warszawskiego getta przez ciotkę, siostrę ojca, Zofię Raszbaum (później Hass), ukrywała polska rodzina. W 1947 r. opiekunowie oddali Teofilę do żydowskiego domu dziecka: „Miałam wtedy 10 lat. Zdjęcie zostało zrobione, kiedy musiałam opuścić rodzinę, która mnie ukrywała. Zostałam wtedy oddana do żydowskiego domu dziecka w Zabrzu, aby oni otrzymali pieniądze, że mnie ukrywali w czasie okupacji. Czułam się sprzedana, bo byłam do nich przywiązana. Szokiem też było dla mnie przejście z bardzo wierzącej rodziny katolickiej do żydowskiego religijnego domu dziecka”.
Kamizelka Teofili Wawrzyniak (Toli Raszbaum)
przed 1939
Więcej o obiekcie
Fotografia Teofili Wawrzyniak
Więcej o obiekcie
Gdy po wojnie Maria (Salomea) Sowa z d. Hefner (1907–1982) wróciła do Jasła (gdzie mieszkała do końca życia), miała ze sobą szary wełniany koc. Pochodząca ze wsi Roztoki na Podkarpaciu Salomea na początku II wojny światowej wyszła za mąż za chrześcijanina Michała Sowę i przyjęła imię Maria. Aresztowana przez Niemców 28 lipca 1944 r., wkrótce została wywieziona do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu (KL Auschwitz-Birkenau). Stamtąd przeniesiono ją do obozu w Bergen-Belsen, gdzie była aż do wyzwolenia 15 kwietnia 1945 r. Cienki wełniany koc był wtedy jej jedynym majątkiem. W obozie był bezcenny – nocą służył jako nakrycie, w dzień można go było schować pod ubraniem, by ochronić się przed zimnem (Karolina Sulej, „Rzeczy osobiste. Opowieść o ubraniach w obozach koncentracyjnych i zagłady”, Warszawa 2020, s. 154). Przechowywany przez lata, pozostawał najważniejszym łącznikiem Marii z jej obozowym doświadczeniem.
Koc wełniany
1944
Więcej o obiekcie
Emigracja
Od 1935 r. był tam już ich mąż i ojciec, Aron Lemberg (1895–?). Helena opowiadała później, że po wyjeździe z Polski j nigdy nie miała tej sukienki na sobie. Być może „warszawski szyk” – plisy i bolerko, imitacja kołnierzyka w „zębowe promienie”, ozdobne guziki i kokarda, krótkie bufiaste rękawki – nie pasował do amerykańskiej codzienności. Zachowała ją jednak, wraz z lalką, która towarzyszyła jej w podróży, jako pamiątkę emigracji.
Ubrania opowiadają także o emigracyjnym doświadczeniu swoich właścicieli – a właściwie właścicielek, bowiem wszystkie omawiane tu stroje należały do dziewcząt i kobiet.
Ta strojna, bordowa sukienka z syntetycznej tafty z ozdobnymi wstawkami w kolorze jasnego beżu została uszyta w Warszawie w 1937 r. dla ośmioletniej wówczas Heleny Lemberg (1929–1989; po mężu Frumer). Wraz z mamą Dwojrą Lemberg (1904–1991) i młodszą siostrą Taubą (1930–1960?) szykowała się wówczas do wyjazdu z Żychlina do Stanów Zjednoczonych).
Sukienka Heleny Lemberg
1937
Więcej o obiekcie
Lalka „szmacianka” Heleny, z niebieskimi oczami, rumieńcami i żółtymi włosami z wełny, miała swój własny, stylowy strój. Wciąż jest ubrana w granatową spódnicę, jasną koszulę z nadrukowanym kwiecistym wzorem i czerwonym, przypominającym krezę kołnierzykiem oraz jasny fartuszek. W jej stroju nie mogło zabraknąć batystowych pantalonów. Na wierzchu nosi czerwony filcowy gorsecik, a na głowie spiczasty, zielony filcowy kapelusz. Zachowała się też jedna biała włóczkowa skarpetka oraz czarne sznurowane buciki.
Lalka szmacianka Heleny Lemberg
przed 1937
Więcej o obiekcie
Tę fotografię Dwojra Lemberg zrobiła w czasie jednego z pobytów w Warszawie (o czym zaświadcza nazwa atelier ,,RAPHAEL | VARSOVIE’’), przygotowując się do podróży do męża. Jej córki, Helena i Tauba, mają ładne sukienki i kokardy wplecione we włosy.
Atelier ,,RAPHAEL | VARSOVIE”
Fotografia Dwojry Lemberg z córkami Heleną i Taubą
przed 1937
Więcej o obiekcie
Marzec ’68
Wśród rzeczy zabieranych na wyjazd ,,na zawsze’’ najważniejsze były te niezbędne do funkcjonowania w obcym kraju: dokumenty, dyplomy, a także przedmioty codziennego użytku. W daleką wędrówkę brano jednak nie tylko to, co przydatne i praktyczne. Zabierano też bliskie sercu pamiątki dawnego życia, jak dziecięce ubranka Ani Trachtenherc. Kiedy w 1969 r. rodzina Trachtenherców została zmuszona do opuszczenia Polski, urodzona w 1946 r. Anna była już studentką, jednak ona i jej rodzice spakowali do walizek szkolne zeszyty Anny (do historii Polski i języka polskiego), rysowane przez nią laurki czy szkolny pamiętnik. Zabrali także dziecięce ubranka Anny: sukienkę, sweterek, kaftaniki, skarpetki, czapeczkę i fartuszek. Rodzice Anny, Maria i Natan Trachtenhercowie, byli lekarzami, wojnę przetrwali w Związku Radzieckim. Ich rodziny zginęły w Zagładzie.
Pożegnanie na zawsze. Krystyna Pajes o Marcu ’68
O podobnej, czarno-zielono-fioletowej, prostej minisukience znanej marki Katja of Sweden, stworzonej przez Katję Geiger dla Malmö Mekaniska Tricotfabrik, marzyło zapewne wiele kobiet na całym świecie. Krystyna Pajes (z d. Sigalin) otrzymała ją w ramach pomocy dla emigrantów przebywających w obozach, na którą środki przekazał król Szwecji Gustaw VI Adolf.
Sukienka projektu Katji of Sweden
1968
Więcej o obiekcie
Ubrania to rzeczy pozornie tylko praktyczne, które zużyte po prostu można wyrzucić. Okazuje się, że często zostają z nami na zawsze. Zachowujemy je, bo z jednej strony są świadectwem naszego życia, z drugiej są bezpośrednim, fizycznym łącznikiem z naszą przeszłością.
W czasie II wojny światowej Joanna z Kramsztyków Prochaska (1926–2011) odegra ważną rolę w życiu swoich ukrywających się pod Warszawą bliskich. W czasie niemieckiej okupacji stanie się jedyną łączniczką ze światem swoich ukrywających się rodziców i babci Felicji z Mutermilchów Kramsztykowej. Przez całą wojnę będzie miała zawsze przy sobie, jak tarczę, książeczkę do nabożeństwa z obrazkiem z wizerunkiem św. Teresy (które także znajdują się w Muzeum POLIN).
Grunia Klitenik nosiła sukienkę jeszcze przez kilka lat po powrocie do Polski. Potem nosiła ją jej urodzona po wojnie córka Helena. To ona zdecydowała się na przekazanie tej drogiej pamiątki do zbiorów Muzeum POLIN wraz z opowieścią o rodzicach.
Walizka i buty Marka Oberländera to jedyne zachowane przedmioty z czasu wojny. Wdowa po artyście, Halina, nie pamięta, aby mąż kiedykolwiek o nich mówił. Po prostu „mieszkały” z nimi od zawsze.
Kamizelka – jedyny materialny świadek przedwojennego życia Toli Raszbaum – przetrwała czas Zagłady, przechowywana przez ukrywającą się krewną. Kiedy w okresie Marca ‘68 Teofila Wawrzyniak wyjeżdżała z rodziną do Szwecji, zabrała ze sobą także tę góralską kamizelkę.
Dla ocalałych z Zagłady narodziny dziecka były nadzieją na przetrwanie rodzinnej pamięci, nadzieją na „normalne” życie. Zapewne dlatego pamiątki z dzieciństwa Anny Trachtenherc pojechały z rodziną do Szwecji, by po latach powrócić do Polski, do zbiorów Muzeum POLIN. Pożegnanie Krystyny Pajes z Polską było początkiem jej nowego życia. Rozpoczęła je w modnej sukience „od króla”. Bez tych opowieści, rwanych, pełnych luk, te ubrania nadal zaświadczałyby o kulturze materialnej, lecz ich indywidualne historie i osobisty wymiar zostałyby utracone.
Sukienka dziecięca
ok. 1946
Więcej o obiekcie
Tekst: dr Renata Piątkowska Biogram autora: Od lat zajmuje się sztuką i kulturą żydowską, jest autorką licznych artykułów i publikacji, w tym książki „Między Ziemiańską a Montparnassem. Roman Kramszyk” [Warszawa 2004]. Pracowała w Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego, gdzie była kuratorką wielu wystaw, m.in.: „Maurycy Trębacz 1861-1941” (1993); „Artur Markowicz 1872-1934” (1995); „Roman Kramsztyk (1885-1942)” (1997); „Przyjaciele. Simon Mondzain, Jan Hrynkowski, Władysław Zawadowski” (1999); „Nasi starsi bracia”. Malarstwo, grafika i rysunki z kolekcji Żydowskiego Instytutu Historycznego” (2001). Od 1999 roku pracuje w Muzeum Historii Żydów Polskich, obecnie jako Główna Kuratorka Zbiorów. Redakcja i korekta: Marta Elas Fotografie i reprodukcje: Iwo Książek, Lech Sandzewicz Oprawa graficzna: Karolina Królak Dokumentacja 3D: Natalia Parandyk
Realizację wystawy wirtualnej dofinansowała Fundacja Citi Handlowy im. L. Kronenberga.
Realizację wystawy wirtualnej dofinansowało Federalne Ministerstwo Spraw Zagranicznych Niemiec w ramach działania „Pamięć, Edukacja, Dostępność”.
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31
16. Slajd 16 z 31
1. Slajd 1 z 31
31. Slajd 31 z 31
17. Slajd 17 z 31
2. Slajd 2 z 31
18. Slajd 18 z 31
3. Slajd 3 z 31
19. Slajd 19 z 31
4. Slajd 4 z 31
20. Slajd 20 z 31
5. Slajd 5 z 31
21. Slajd 21 z 31
6. Slajd 6 z 31
22. Slajd 22 z 31
7. Slajd 7 z 31
23. Slajd 23 z 31
8. Slajd 8 z 31
24. Slajd 24 z 31
9. Slajd 9 z 31
25. Slajd 25 z 31
10. Slajd 10 z 31
26. Slajd 26 z 31
11. Slajd 11 z 31
27. Slajd 27 z 31
12. Slajd 12 z 31
28. Slajd 28 z 31
13. Slajd 13 z 31
14. Slajd 14 z 31
29. Slajd 29 z 31
30. Slajd 30 z 31
15. Slajd 15 z 31