1. sektorea. Beurko BHI

4. GAIA: ELIKAGAIEN EKOIZPENA. 2030 AGENDAKO GAI NAGUSIA

hasi

IKAS-EGOERA (8.9. orrialdeak)

Ingurune-naturala gure beharrak asetzeko asmoz suntsitzen ari gara ...

Bilatu Interneten edo komentatu ezagutzen duzun kasuren bat ... (koadernoan idatzi)

Natura-baliabideen aprobetxamendua (aurreko atalak gogora ekartzeko)

0.1. Natura-baliabideak eta jasangarritasuna

Natura-baliabideak

• Ingurumenak eskaintzen dituen baliabide naturalak, gizakiaren biziraupenerako funtsezkoak direnak (jarduera ekonomikoak aurrera eramateko eta gure beharrak asetzeko etab).
• Adibideak: ......

Hauen jatorriaren arabera, 3 motatako baliabide egon daitezke: a) Landare jatorrikoak: nekazaritza edo basogintzaren bidez b) Animali jatorrikoak: abeltzaintza, arrantza, ehiza edo akuikultura bidez c) Jatorri mineralekoak: meatzaritzaren bidez

0.1. Natura-baliabideak eta jasangarritasuna

Natura-baliabideak

• Baina zein da gaur egun gizakiak baliabideen inguruan daukan arazo nagusia?

a) Berriztaezinak: Kantitate mugatuan. Kontsumoa sortze prozesua baino handiagoa/azkarragoa da. Hauen berriztapenerako milioika urte behar; hala nola, petrolioa, ikatza, urrea, burdina, etab. b) Berrizatagarriak: kontsumoa sortze prozesua baino azkarragoa baden ere, ez da denbora gehiegi behar (urte batzuk); adibidez, zuhaitzak, landaredia, ura... c) Agorrezinak: baliabide natural amaiezinak.

Eskuragarritasunaren arabera...

0.1. Natura-baliabideak eta jasangarritasuna

Natura-baliabideak

• Esan hurrengo natura-baliabideak berriztagarriak, berriztaezinak edo agorrezinak diren (koadernoan)

HELBURUAGarapen jasangarria lortzea eta gehiegizko ustiapenarekin bukatzea

1. SEKTOREA MUNDUAN

1.1 sektoreko jarduerak

1. Gizakiak paisai naturalean zuzenean esku hartu eta eraldatu:

• Etxeak
• Baratze edo soroak
• Abereak
• Arrantza

Galdetegiko 1. ataleko azalpena

El Ejido (Almería)

Palencia

Natura paisaiak aldaketa fisikoen menpe. Timanfaya (Lanzarote)

Nekazaritza gizakiak jorratutako jarduera da eta ez dago aldaketa natural-fisikoengatik sortua. Artifiziala da.

1.2. Atzera datorren sektorea

Galdetegiko 1. ataleko azalpena

Azken hamarkadetan BPGarengan eta enpleguarengan edukitako pisua/garrantzia murrizten joan da

1. sektorean lan egin izan duten enplegatuen kopuruaren eboluzioa

Hala ere, azken hamarkadetan 1. sektoreak garrantzia hartu du BPGarengan.

1. sektoreak urteetan zehar BPGarengan edukitako eboluzioa/eragina

Gaur egun 1. sektorean lan egiten duten enplegatuen kopurua

2. INGURUNE FISIKOAK NEKAZARITZA BALDINTZATZEN DU GAUR EGUN?

2.1. Klima eta erliebearen eragina nekazaritzan

2.1. Faktore fisikoek zeresan nabarmena nekazal-jardueran

+45º

-10º

• Klima: tenperatura, eguzkialdi eta hezetasunaren arabera

• Erliebea: altitudearen arabera

Galdetegiko 2 eta 3. atalen azalpena

*Baina salbuespenak ere badaude ... Baratze-maialk/Terrazak

• Lurzorua: landare bakoitzak ezaugarri jakin batzuen beharra

Lurraren porositatea eta jaso beharreko oxigeno kopuru eta materia organikoa

Azidotasuna eta ura biltzeko ahalmena

3. NEKAZARITZAREN ASKOTARIKO FORMAK

3.1. Nekazaritza-ustiategia eta lursailakLur-sailean sortzen den egitura konplexua da, multzo erraldoiak sortuz. Nekazaritza eta abeltzaintzarako bideratzen dira.* Lur sailak hainbat faktoreren ondorio dira: forma, tamaina, laborantza-sistemak, landutako laboreen aniztasuna, gizakien habitata, etab.

3.1.1. Laborantza-sistemak...

• Lur sailak: espazio naturala banatzen duten espazioak dira

a) Formari dagokionean...

• Lur sailak: espazio naturala banatzen duten espazioak dira

Jabetza pribatukoak

• Lur-sail osoaren ingurua ixten duen hesirik ez badago Openfield
• Mediterraneoan eta Erdialdeko Ordokian (Meseta Central) bereziki
• Lur-sailak itxita badaude Bocage
• Mendi-eremuetan eta eremu hotzetan; adibidez, Kantauri kostaldean eta Europa Atlantikoan

1. sektorea: nekazaritza

b) Tamaina eta ustiatutako laboreen kopuruari dagokionean...

• Jabetza txikiak edo minifundioak izango ditugu
• 5 hektarea baino gutxiago: lur-sail txikiak
• Gehienetan labore bat baino gehiago landatu (baina EZ BETI)

*Ustiatutako laboreen kopurua

POLILABORANTZA

• Autokontsumora bideratu (beraiek kontsumitu edo elikatzeko)
• Ez da merkatura bideratzen (azoka edo saltokietan saltzen)
• Penints. iparraldean eta Valentzian nagusi

POLILABORANTZA

ADIBIDEA

• Andaluzian, Extremaduran, Gazt. Mantxan, Aragoin

1. sektorea: nekazaritza

• Jabetza handiak edo latifundioak izango ditugu
• 100 hektarea baino gehiago

MONOLABORANTZA

(gehienetan BAINA EZ BETI)

POLILABORANTZA

• Andaluzian, Extremaduran, Gazt. Mantxan, Aragoin

ADIBIDEA

Errazagoa da makinak erabiltzea

HELBURUA Ahalik eta denbora murritzenean uzta handiena lortzea baina bereziki, xede nagusia produktua merkatuan lehiakor izatea ahalik eta kostu txikienak izanda

Espainiako kasua... NAHIKO DESBERDINA

Jabearen absentismo

1. sektorea: nekazaritza

c) Ustiapen-mailari dagokionean...

• Nekazaritza intentsiboa: lurra ahalik eta gehien aprobetxatu nahi

Herrialde azpigaratuetan Teknologia eta modernizazioa falta dela eta, langile asko behar lur-sail handietan

Herrialde garatuetan teknika modernoak eta teknologia baliatu

Landu

• Nekazaritza estentsiboa: lurraren zati bat landatu edo erein barik (LUGORRI utziz), emankortasuna azkarrago berreskuratu ahal izateko.
• Etekinak ez dira oso handiak (mozkina)
• Herrialde garatu zein azpigaratuetan; minifundioetan.

Deskantsatzen utzi

1. sektorea: nekazaritza

Ihinztaketa (aspersore bidez)

d) Ureztapenari dagokionean...

• Lehorrekoa

• Ureztatua

Uholde bidezkoa

Tanta bidezkoa

1. sektorea: nekazaritza

f) Gizakiak (nekazariak) landa-paisaian duen ezarpenari dagokionean ...

• Gizakia landa-habitatean: gizakia landa-paisaian kokatua dagoen moduari esaten zaio
• Etxebizitzak landa-paisaian murgilduta, baina bata bestetik sakabanatuta
• Etxebizitzaren aldamenean lurrak (soroak, abereak, etab.).
• Paisai Atlantikoan bereziki

• Bildua: etxebizitzak bilduta daude.
• Burgos eta Errioxako zonaldeak zeharkatuta maizki hiri-planteamendu hau
• Irisgarritasun handiagoa (zerbitzuak)

Ura eskuragarri dagoen lekuetan

1. sektorea: nekazaritza

Zonalde klimatikoaren arabera nekazal-paisaiek aurretik azaldutako ezaugarri desberdinak hartuko dituzte

Bilatu itzazue zonalde klimatiko desberdinek izaten dituzten landa-paisaiak eta idatzi bakoitzaren izena dagokion irudian

1. sektorea: nekazaritza

Egin Herrialde garatuetako (84-85. or) eta Garapen-bidean dauden herrialdeetako (86-88. or) nekazaritzaren edukien eskema

1. sektorea: nekazaritza

3.2. Nekazaritzaren arazoa: garrantzi estetikoa

3.2. Nekazaritzaren arazoa: habitat nanturalen suntsipena

Aurreko puntuari lotuta, gizakiak eraldatutako eremuetan biodibertsitatea desagertu egiten da. Leku basatiak suntsitzeak basoak desagerrarazten ditu, eta basoan bizi diren animaliei ere eragiten die.

3.3. Espainiako parke naturalen kasua. Nekazaritza intentsiboaren biktima

ADIBIDEA: Doñanako kasua. Lurrak eta akuiferoak gehiegi ustiatzea: nekazaritza-ekoizpenean, lur eta ur asko behar da. Ondorioz, lurrak emankor izateari uzten dio, eta ur-iturriak agortu egin daitezke.

3.3. Espainiako parke naturalen kasua. Nekazal intentsiboaren biktima

ADIBIDEA: Mar Menor-reko kasua (Valentzia). Inguruko nekazal ustiategiek ongarri eta kimikoen erabileraren erantzuna.

4. ABELTZAINTZA, HANDITUZ DOAN JARDUERA

4.1. Munduko abeltzaintza gaur egun

Egizu 90. orrialdeko informazioaren eskema bat

Abeltzaintza estentsiboa

Abeltzaintza intentsiboa

Abeltzaintza estentsiboa

Yauri Etxalde

Abeltzaintza estentsiboa

Abeltzaintza estentsiboa

Abeltzaintza estentsiboa

Abeltzaintza intentsiboa

Abeltzaintza intentsiboa

Abeltzaintza intentsiboa

5. ARRANTZA ETA AKUIKULTURA

5.1. definizioa

Non?

%75 giza-kontsumorako -------- Arrain-irinak eta olioa

Arrantzatutakaoren % 87 itsasotik -------- Gainerakoa ur-kontinentaletatik

4.2. Munduko arrantza, gaur egun

Egizu 92. orrialdeko informazioaren eskema bat

5.2. itsas arrantza

Kala: arrantza-espezieak kontzentratzen dituen zonaldea

Itsas Zuzenbideari buruzko Konbentzioak arrantzatzeko eremu legalak direla ziurtatzen du

1. Itsasertzeko arrantza

2. Baxurako arrantza

3. Alturako arrantza

5.2. itsas arrantza

Kala: arrantza-espezieak kontzentratzen dituen zonaldea

Itsas Zuzenbideari buruzko Konbentzioak arrantzatzeko eremu legalak direla ziurtatzen du

• Itsasertzeko arrantza

3. Arpoiak, amuak, tranpak, sare txikiak 4. Gehiena autokontsumitu. Neurri txikian, merkatura

1. Kostaldean bertan edo kostaldetik oso gertu

2. Txikiak:

arrantza motak

• Baxurako arrantza

1. Kostaldetik gertu

3. Soto egokituak arrantzarako: izotzetan gorde edo hozkailuetan 4. Egun bakarreko arrantzaldiak gehienez

2. Txikiak eta tamaina ertainekoak

arrantza motak

• Alturako arrantza

1. Itsas zabalean egin

3. Soto egokituak arrantzarako: ez soilik izotzetan gorde edo hozkailuetan, garbitu, moztu eta paketatzeko guneak baita 4. Aste ugari eta hilabete askoko arrantzaldiak 5. Ekipamendua: aste edo hilabetetako arrantzaldiak

2. Tamaina handikoak

3. Teknologikoki aurreratuak: arrain-sardak

5.2. Arrantzaren arazoak: gehiegizko arrantza

GAINARRANTZA

5.2. Arrantzaren arazoak: gehiegizko arrantza

GAINARRANTZA

5.2. Arrantzaren arazoak: gehiegizko arrantza

Gainarrantzaz gain ...

1. Lehergailuak erabili

2. Pozoia

5.2. Arrantzaren arazoak: gehiegizko arrantza

GAINARRANTZA GELDIARAZTEKO NEURRI POLITIKO-EKONOMIKOAK

2022

2024-2025

5.2. AKUIKULTURA. Gainarrantza geldiarazteko irtenbide?

Munduko arrantza ekoizpenaren %46

Itsas-animaliak ingurune itxi, babestu eta kontrolatuetan haztea

Arrain-haztegietan (piscifactoria): Izokinak, amuarrain, muskuiluak

Helburua: espezieak ez agortzea

4.1. Biztanleria ekonomikoki aktiboa

5.2. Akuikultura. Gainarrantza geldiarazteko irtenbide?

2025

2024

2017

2023

3.2. Paisai epel-beroen degradazioa

c) Basamortua

Jar ezazu adibide bat basamortuko paisaian gertatzen ari dena deskribatzeko (albisteak begiratu...)

3.3. Paisai epelen humanizazioa (eta degradazioa)

Hausnartu: Euskadiko paisaia oso eraldatuta al dago?

ETAPA INDUSTRIALA

I. Industria Iraultzan hasi (1770) eta gaur egunera arte luzatzen den garaia.

• Industria Iraultza dela eta, fabriketan sortutako makinak nekazal esparruan eta beste sektoreetan erabiltzen hasi

• Nekazal-teknika berriak garatzen hasi

* Artoa eta patata oinarrizko elikagaiak

• Medikuntzan burututako aurrerapenak eta higinene-neurrien hobekuntza:
• Heriotza-tasa murriztu, bereziki jaioberrietan.

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Industria aurreko etapa

Neolitoaren hasieratik (K.a. 10.000) XVIII. mende amaierako I. Industria Iraultzaren hasiera arte

- Animalien hezurdura txikitu - Animalein jokaera basatia murriztu - Giza-beharrak burutzera behartu: kargak tiratu, lur-lanketa ...

• Neolitoak eztanda demografikoa eragin:
• Landare eta animalien etxekopena
• Landareak: nekazaritzaren agerpena
• Animaliak: abeltzaintzaren agerpena

Urtaroetan

Gorakorra izateak ez du esan nahi gorabeherarik egon ez zenik...

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Neolito aurretiko etapa

Homo sapiens espezie-hominidoa agertu zenetik (K.a. 200.000) Neolitoaren hasierara arte (K.a. 10.000).

• Hala ere, urte horien tartean hazkunde demografikoa ez zen izugarri handia izan:
• Espezie hominido desberdinen desagerpena: neanderthalena adibidez (K.a. 27.000 urte).

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Latitudearen araberako zona klimatikoak

Inklinazioaren ondorioz, eguzki-izpiak intentsitate desberdinarekin jotzen du Lurreko zonalde ezberdinetan. - Ekuatorea eguzki-izpien intentsitatearen banalerro bezala jarduten du.* EKU-HE: intentsitate handiagoa * EKU-IP: intentsitate txikiagoa - Tropikoen artean (Ekuatorea): beroena*Bi zonalde epel hemisferio bakoitzean: + 30º eta 60º latitudeen artean* Bi zonalde hotz hemisferio bakoitzean:+ 60º eta 90º latitudeen artean

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)

Ikasitako formula erabiliz, konprobatu itzazu hurrengo kopuruak ondo daudela (Koadernoan)