24/25 koordenatu geografikoak eta biztanleria

1. koordenatu geografikoak eta biztanleria

birpasa ariketak

aurkibidea

4. Meridianoak

1. Lurraren adierazpena

7. Longitudea

2. Paraleloak eta meridianoak

5. koordenatu geografikoak

8. Populazioa

3. Paraleloak

6. Latitudea

birpasa ariketak

birpasa ariketak

LURRAREN ADIERAZPENA

Ikasi dugun bezala, Lurrak esfera forma dauka, bi poloetan pixka bat zapalduta dagoen esfera forma. Hori irudikatzeko Lur globoa edo lur-esfera erabiltzen dugu. Hauek Lurraren gainazalaren irudikapen esferiko zehatzak dira.

LURRAREN ADIERAZPENA

Baina batzuetan Lur globoa erabiltzea ez da erosoa eta mapa lauen beharra daukagu. Adibidez liburuetan sartzeko, begiratu batean kontinente guztiak ikusi, aztertu eta konparazioak egiteko. Lur-esfera osoa irudikatzen duen mapa lauari planisferioa edo mapamundi deritzo.

Peters proiekzioa

Mercator proiekzioa

LURRAREN ADIERAZPENA

Mapak Lurraren gainazalaren irudikapen grafikoak dira. Mapa mota desberdinak daude:- Irudikatzen duten gainazalaren arabera: mapamundia, kontinentearena, nazio batekoak, eskualde batekoak, hiri edo herri batekoak...- Ematen duten informazioaren arabera:* mapa fisikoak (erliebea, mendiak, ibaiak...) * mapa politikoak (mugak, hiriburuak...) * ekonomikoak (lan sektoreen informazioa ematen dutenak) * historikoak (iraganean erabilitakoak)

PARALELOAK ETA MERIDIANOAK

Gure planetako edozein puntu errazago kokatu eta aurkitu ahal izateko, gizakiak irudizko lerro eta puntu batzuk ezarri dizkio munduari, horizontalki eta bertikalki.

• Lerro batzuk horizontalak dira (---). Hauek paraleloak dira.
• Beste lerro batzuk bertikalak dira ( I ). Hauek meridianoak dira.

PARALELOAK

Lurra horizontalki (gerriko bat bezala) inguratzen duten irudizko lerroak dira. Gradutan zenbatzen dira, 0º- tik 90º-era. Erdian dagoena (EKUATOREA) da handiena eta poloetatik gero eta hurbilago, orduan eta txikiagoak dira paraleloak. EKUATOREA:

• erdian dagoen paraleloa da (0º paraleloa)
• paralelo handiena da
• Lurra bi hemisferiotan banatzen du: IPAR eta HEGO hemisferioa.

Beste paralelo garrantzitsu batzuk:

1. Kantzer tropikoa
2. Kaprikornio tropikoa
3. Zirkulu polar artikoa
4. Zirkulu polar antartikoa

MERIDIANOAK

Bi poloetatik pasatzen diren irudizko lerroak dira, Lurra bertikalki inguratzen dute. Gradutan zenbatzen dira, 0º- tik 180º-era.Denak tamaina berekoak dira eta Ekuatorearekiko perpendikularrak dira. GREENWICH MERIDIANOA/ 0º MERIDIANOA:

• Erdian dagoen meridianoa da (0º meridianoa). Ingalaterrako Greenwich herritik pasatzen den irudizko lerroa da.
• Abiapuntutzat hartzen da
• Meridiano honek Lurra bi zatitan banatzen du: ekialdea eta mendebaldea

KOORDENATU GEOGRAFIKOAK

Puntu edo toki batek, Lurreko gainazalean duen posizioa zehazteko koordenatu-parea erabiltzen dugu: latitudea eta longitudea.

• Latitudea: Ekuatorea (0º latitudea) hartzen du abiapuntu.
• Longitudea: Greenwich (0º longitudea) hartzen du abiapuntu.

KOORDENATU GEOGRAFIKOAK: LATITUDEA

Latitudeak Ekuatorea (0º latitudea) hartzen du abiapuntu. Latitudeak Ekuatorea abiapuntu hartuta, iparraldera nahiz hegoaldera egon daitekeen beste puntu baten kokalekuaren berri ematen duen koordenatua da. Gradutan neurtzen da, paralelo bakoitzak bere zenbakia du gradutan adierazita. Gainera, leku hori Ekuatoretik iparraldera edo hegoaldera dagoen zehazten du.

KOORDENATU GEOGRAFIKOAK: latitudea

gradutan neurtzen da; paralelo bakoitzak bere zenbakia du

KOORDENATU GEOGRAFIKOAK: LONGITUDEA

Longitudeak Greenwich (0º longitudea) hartzen du abiapuntu. Longitudeak Greenwich abiapuntu hartuta, mendebaldera nahiz ekialdera egon daitekeen beste puntu baten kokalekuaren berri ematen duen koordenatua da. Gradutan neurtzen da, meridiano bakoitzak bere zenbakia du gradutan adierazita. Gainera, leku hori Greenwichetik mendebaldera edo ekialdera dagoen zehazten du.

KOORDENATU GEOGRAFIKOAK: LONGITUDEA

gradutan neurtzen da; meridiano bakoitzak bere zenbakia du

KOORDENATU GEOGRAFIKOAK

60ºI, 120ºM

60º I, 80ºE

0º, 60ºM

10º H, 30ºE

KOORDENATU GEOGRAFIKOAK

Birpaso bideoa

KOORDENATU GEOGRAFIKOAK (jardueren estekak)

1. KOORDENATU GEOGRAFIKOAK - lurraren irudizko marrak (definizioak)

2. KOORDENATU GEOGRAFIKOAK - lerroen irudikapena

3. KOORDENATU GEOGRAFIKOAK KOKAPENA MAPAN

POPULAZIOA

Leku jakin bateko biztanleen multzoari populazioa edo biztanleria esaten diogu.

Munduko biztanleria etengabe handitzen ari da, gero eta biztanle gehiago gaude Lur planetan. Gaur egun 8.000 milioi biztanle gaude eta urte bakoitzean, bataz beste, 87 milioi lagun gehiago gara.

POPULAZIO HAZKUNDEA

POPULAZIO HAZKUNDEA

1800. urtean (XIX. mendean) Europan eta Ipar Amerikan Industria Iraultza egon zen eta biztanleria asko handitu zen herrialde hauetan. Hauek izan ziren poopulazioaren hazkundearen arrazoiak:

• Lantegiak sortu ziren
• Osasun baldintzak hobetu ziren
• Elikadura hobetu zen

Bestelako lurraldeetan, Afrikan, Asian eta Erdialdeko eta Hego Amerikan biztanleria hazkunde nagusia XX. mendean gertatu zen. Hauek izan ziren arrazoiak:

• Osasun zerbitzu hobeagoak
• Ume gutxiago hiltzen dira (gosez/ gaixotasunak)

POPULAZIO HAZKUNDEA (JARDUERA)

Munduko biztanleriaren bilakaera ikusteko, egizu zure koadernoan puntukako grafikoa, honako datu hauek erabiliz.

POPULAZIOAREN BANAKETA

Munduko populazioa ez dago modu orekatuan banatuta. kontinente batzuk besteak baino jendeztatuago daude. Populazioaren gehiengoa Asiako kostan eta ibai garrantzitsuenen haranetan bilduta dago. Europa eta Ipar Amerikako kostaldeetan ere jende asko bizi da. Aldiz, basamortu eta poloetatik gertu jende gutxi bizi da. LURRALDE BANAKETAREN FAKTOREAK 1. Faktore fisikoak Geografiaren alderdiekin dute lotura; adibidez, erliebearekin eta klimarekin. 2. Giza faktoreak Sartzen dira politika eta, batez ere, ekonomia eta lana aurkitzeko aukera.

POPULAZIOAREN BANAKETA

POPULAZIOAREN BANAKETA

Bideoa ikuskatu!

DENTSITATEA

Lurralde bakoitzeko biztanle kopuruaren eta azaleraren arteko erlazioari dentsitate deritzo.

POPULAZIOAREN BANAKETA

POPULAZIOAREN BANAKETA

BIZTANLE - DENTSITATEA

Lurralde jakin batean kilometro karratu bakoitzean bizi den biztanle kopuruaren adierazten du biztanle-dentsitateak.

BIZI- ITXAROPENA

Toki jakin batean biztanleak bataz beste bizi diren urte kopuruari deitzen zaio bizi-itxaropena.

Hauek dira bizi-itxaropena baldintzatzen duten faktoreak:

• Industrializazioa
• Elikadura
• Osasun-zerbitzuak
• Hezkuntza-zerbitzuak
• Bizitza-kalitatea

BIZI- ITXAROPENA

HERRIALDE GARATUAK

• Industrializatutako herrialdeak dira.
• Elikadura ona da.
• Osasun- eta hezkuntza- zerbitzuak dituzte.

GARATU GABEKO HERRIALDEAK: kanpo herrialde garatuen esku industriaren jabegoa eta irabaziak

• Ez dago industriarik
• Biztanleriaren gehiengoa txiroa da, pobrezia.
• Elikadura / Ura eskasak eta ez osasuntsuak
• Osasun- eta hezkuntza- zerbitzurik ez dago, edo egotekotan eskasak dira.

BIZI-ITXAROPENA ALTUA

BIZI-ITXAROPENA BAXUA

BIZI- ITXAROPENA

Azken urteotan, planetako bizi-itxaropen orokorra igo egin da, elikadura, medikuntza eta higienearen hobekuntzari esker. Garapen-bidean dauden herrialdeetan ostera, bizi-itxaropena zertxobait igo bada ere, haurren hilkortasuna oso handia da, eta horrek asko baldintzatzen du bizi-itxaropenaren datua. Bestalde, honako egoerek ez dute gehiegi laguntzen:

• Hondamendia naturalak
• Elikadurarik ezak eta edateko uraren eskasiak→ nutrizio-arazoak

• Parasito eta intsektu ugari → hilkortasuna areagotu egiten da

BIZI- ITXAROPENA (jarduera)

HERRIALDE GARATUAK

GARATU GABEKO HERRIALDEAK

Etiopia

65.3

Japonia

84.1

• Herrialde garatuetako eta garatu gabeko herrialdeetako bizi-itxaropen handienen artean, zenbat urteko aldea dago? • Zer kontinentetan daude bizi-itxaropen apalena duten garatu gabeko herrialdeak?

Mali

59.4

Australia

83.2

Ruanda

67.1

Frantzia

83.1

Uganda

63.6

Suedia

83

83.2

Bostwana

65.4

Espainia

Zambia

61.8

Italia

82.7

Malawi

62.9

Grezia

81.7

Sierra Leona

34.4

Suitza

83.9

BIZTANLERIA- PIRAMIDEA

Eremu bateko biztanleen sexuari eta adinari buruzko datuak biztanleria piramide izeneko grafikoetan adierazten dira.

BIZTANLERIA- PIRAMIDEA

• Grafiko hauek ondo behatuz, toki jakin batean adin bakoitzeko zenbat gizonezko eta emakumezko dauden jakin dezakegu.

BIZTANLERIA- PIRAMIDEA (jarduera)

1. Zein adin tartean daude emakume eta gizon GEHIEN?
2. Zein adin tartean daude emakume eta gizon GUTXIEN?
3. 85- 90 urteko tartean emakumerik al dago? Asko ala gutxi?
4. 85- 90 urteko tartean gizonarik al dago? Asko ala gutxi?

* Horrelako piramideak gutxiago garatutako herrialdeetan ematen dira.

BIZTANLERIA- PIRAMIDEA (jarduera)

1. Zein adin tartean dago populazio kopururik altuena?
2. 95- 100 urteko adin tartean, zein generoko populazio kopuruak dira altuagoak, gizonezkoak ala emakumezkoak?
3. 80- 85 urteko adin tartean zer generoko populazio kopuruak dira altuagoak, gizonezkoak ala emakumezkoak?

* Horrelako piramideak herrialde aberatsetan ematen dira gehien.

mila esker!