Want to make creations as awesome as this one?

Transcript

ESPAINIAREN ERALDAKETA XIX. MENDEAN IRAULTZA LIBERALA

MUGIMENDU INDEPENDISTEN KAUSAK

Erresuma Batuak Espaniar kolonien independentzia nahi zuen haiek merkataritza haritzeko askatasunez.

Erresuma Batua

Nahiz eta kreolera botere ekonomiko handia izan, espaniar herritarrek, zergen bilketa eta merkataritza kontrolaten zuten, liberalismo eta nazionalismo berriak piztuz, hortaz aparte, Ameriketako independentzia guda eta Frantziar iraultza adibide bezala hartu zituzten.

Liberalismoa eta nazionalismoa

INDEPENDENTZIA PROSEZUEK

1816tik 1828ra:1816an, San Martin generala Argentinaren independentzia aldarrikatu zuen, eta erregearen armadak garaitu ostean, Txileren independentzia ere lortu zuen.Iparraldean, Simon Bolivar-ek 1819an, Gran Colombia-ko independentzia lortu zuen eta San martin-ekin batera, Peru-ren independentzia aldarrikatu zuten 1824an.San Martin de Iturbide Mexikoren independentzia aldarrikatu zuen 1821an, Bolivia 1825an eta Uruguay 1828an.

1810tik 1815era:Independentzia gerraren garaian, Espainiar Ameriketako koloniak juntak antolatu zituzten eta 1810ean, haien independentzia aldarrikatu zuten, baina urte batzuk geroago, 1814an, Fernando VII lurralde guztiak, Rio de la Plata izan ezik berrezkuratu zituen.

Fernando VII. ak ezin zuen gelditu Amerikar kolonien independentzia, eta Kuba eta Puerto Rico izan ezik, Espainiar Ameriketako inperioa guztiz desagertuta izan zen.Simon Bolivar armada handiarekin Kolonbia Handia sortu zuen baino hiru estatuetan banatu zen (Venezuela, Ekuador eta Kolonbia), hortaz aparte beste herrialde askok independentzia lortu zuten eta 1812-ko Kadiz-eko konstituzioan oinarritu ziren.Estatu berrien botere politiko eta ekonomikoa kleroaren eskuetan geratzen zen. Beste herrialde batzuk, Frantzia, Amerikako Estatu Batuek eta batez ere Erresuma Batua eragin ekonomiko handia izan zuten herrialde horietan.

INDEPENDENTZIA PROSEZUAREN BALANTZEA

liberalismoaren garaipena

Isabel II.ak 3 urterekin hartu zuen koroa, baina jende gustia ez zegoen bere aldez, moderatuak eta progresistak zeuden.

HAMARKADA MODERATUA

1843an, Narvaez Isabel II estatu kolpe baten bitartez, erreginaordetzari amaiera eman zion. Gobernua moderatuen eskuetan geratu zen, eta 1845an konstituzio berria idatzi zen, oso sufragio txikiagokoa. Espainiaren lurralde guztietan, lege eta zergak berdindu ziren, estatu zentralista batean bihurtuz. Gobernu ultrakontserbadorearen ondorioz, bi taldeetan banatu zen talde progresista:- Demokratak: Gizonen sufragio unibertsala nahi zuten.- Errepublikanoak: Monarkiaren amaiera eta errepublika eskatzen zuten.

+ info

1854an, O'Donnellek, moderatuekin txakantzen egon zen eta Batasun liberala alderdi zentrista sortu zuen

Moderatuek eta unionistak

Lege handia egin legegintzan, aldarrikatu ez zen konstituzio bat egin zuten, krisi ekonomikoa, gizarte-gatazkak eta boterea eskuratzeko nahiak, honen amaiera izan ziren.

Biurteko progresista

Isabel II.aren erreginaldian, hainbat ezinegon egon ziren:- Ekonomikoak: matxinadak pistu zituen.- Progresistak, errepublikanoak eta demokratikoak ez zuten botere politikorik kontserbadurismoa zela eta.- Autoritarismoa burgesia eta armada haserretu zituen.- Erreginak gero eta ospe txarragoa zuen.1866an, errepublikanoek, Ostendeko ituna sinatu eta 1868ko urtarrilean Isabell II.a Espainiatik bota eta neurri demokratikoak hartu ziren.

Isabel II.aren erreinaldiaren bukaera

loriatsua iraultza eta Amadeo Saboiakoa

Gorteek, Amadeo I.a Saboiakoa izendatu zuten errege. Prim generala gutxitu zen. Errege demokratikoa zen, haren aurka monarkikoak eliza eta errepublikanoak. Bere gobernuan, Kubako guda eta karlistaldia gertatu ziren.

1869ko irailean, Prim eta Serrano jeneralak, altxamendu militarra antolatu zuten Isabel tronutik kentzeko Loriatsua izena hartu zuen matxinada.Behin-behineko gobernua eratu zen, Serrano buru bezala. 1869an, konstituzio bat sortu zen, eskubide askorekin, adibidez gizonen sufragio unibertsala.

Lehen errepublika

Erregeak abdikatu ondoren 1. errepublika aldarrikatu zen, 9 hilabete iraun zuena. Arazo larriei aurre egin behar zien:- Mugimendu kantonalista: Espainia 17 lurralde desberdinetan banatuta zegoen eta bakoitza errepublika bat aldarrikatu zuen.- Kubako gerra: 1868an hasi zen, Kuban matxinada bat hasi zen.- Hirugarren karlistaldia: 1872an hasi 1876 bukatu, karlistak Karlos VII.a sustatu zuten.-Pavia generala matxinada bat pistu zuen.

+ info

Borboien itzulera eta konstituzio berria

1876ko konstituzioa bateratzailea izan nahi zen, progresistak eta demokratak ondo usteko. Eskubide eta askatzun asko zituen, liberalak ondo ikusteko. Gorteeta monarkaren arteko desberdintasuna eta estatuaren konfesionaltazuna adostu ziren.

1874an, Martinez Campos generalak Alfontso XII.ak errege izendatu zuen etapa politiko berria sortuz, berrezarkuntza.Errege berria monarkia konstituzionala defendatzen zuen eta Antonio Canovas de Castillo izendatu zuen presidente, honek amaiera eman zion hirugarren karlistaldiari.konstituzio berri bat sortu zen eta boterea bi alderdi handietan txandakatu zen.

Alderdien arteko txandakatze-sistema

boterera monarkia konstituzionala defendatzen zuten bi alderdien eskuetan utzi zen:- Alderdi kontserbadorea: Eliza eta ordena soziala defendatu.- Alderdi Liberala: gizarte-erreforma handiak nahi zuten. 1890 gizonen sufragio unibertsala aitortu zuten.Baziren beste talde batzuk: errepublikanoak, karlistak...

+ info

Kazikismoa eta hauteskunde-iruzurra

Kontserbadore eta liberalen gobernuaren monopolioa hauteskundeen ustelkeria zela eta gertatu zen. Gauza hauek egin ziren alderdi horiek irabasteko:- Landa-eremuetan, kazike izeneko pertsona boteretsua batek, nekazariei behartzen zien alde zehatz bati boskatzeko.- Kazikek ez zuten hainbat eragin hirietan, horregatik erantzunak bien artean banatzen ziren.Sistema horrek egonkortasuna eman zion Espainiako gobernuari. Beste hiru talde nagusitu ziren, anarkismo, sozialismo eta nazionalismo (katalana).

+ info
Donostia
Bilbo
Gazteiz
Nafarroa

Nahiz eta munizio gutxi izan, nafarroan matxinada bat pistu zen.

Guda honen ostean Jose Bonaparte Espainia usten du.

Independentzia gerra

Napoleonen konkistaren ondorioz nazionalismo handia pistu zen espainiarren artean eta frantziarren aurka altzatu ziren:

Hainbat aldiz altxatu zen frantziarren aurka.

Britaniarrek eta Portugaldarrek erre suten frantziar tropak ateratzeko.

Karlistaldiak

Karlos Borboiak tronua hartzerakoan, hirietako jende gehiena Isabeldarra zen eta landa-eremuetan karlistak.- Lehen karlistaldia: karlistak Euskal lur guztiak, hiriak izan ezik bereganatu zituzten, Bergarako Besarkadaren biartez amaiera izan zuen.Amadeo I.ak tronura iristerakoan beste karlistaldiak hasi ziren.- Bigarren karlistaldia: Berriro Euskal lurraldeak bereganatu zituzten hiriak izan ezik eta foruak abolitu zituzten.iparraldea karlisten mende geratu zen.

+ info
  • Ikats gutxi zegoen, kalitate txarrekoa zen eta garestia zen.
  • Garraio-azpiegiturak eskasak ziren, batez ere Espainiaren erliebea gorabeheratasuna zelako.
  • Ez zegoen barne-merkaturik, biztanleek erosteko ahalmen txikia zutelako.
  • Espainian kapitala urria zenez, industrian egin ziren inbertsioetako asko atzerriko enpresetatik zetozen.

Hauek izan ziren atzerapen horren kausa nagusiak Europako herrialde batzuetan:

Industria Iraultzaren atzerapena

XIX.mendean, oraindik ere nekazritza zen nagusi Espainian, biztanleriaren 70 ehunekoek nekazaritzan eta abeltzaintzan haritzen ziren. Zerealak, mahatsondoak, olibondoak eta beste elikagai batzuk landatzen zituzten. Lurrak desamortizatzea estatuak lur amortizatuak konfiskatzea zen; hau da, Elizarenak, udalarenak edota nobleenak izateagatik erosi edo saldu ezin ziren lurrak konfiskatzen zituzten.

Nekazaritzaren nagusitasuna

Industria iraultzaren atzerapena

Andalizian, Euskadin eta Asturiasen garatu zen batik bat. Lehen labe garaiak Malagan eraiki ziren.XIX.mendearen azken laurdenetik aurrera, euskal sidergia garatu zen Bilboko itsasadarrean, eta enpresa ugari sortu ziren

Industria siderurgikoa.

Ehungintza mota hau Katalunian ezarri zen, Bartzelona inguruan, nekazaritza eta merkataritzatik zetozen kapitalearen inbertsioari eta ekoizpenaren mekanizazio azkarrari esker garatu zen.

Kotoi- industria

Industria-jarduerak

Garai honetako aldaketek bankuei ere eragin zieten. 1829an, Banco Español de San Fernando sortu zen, eta haren helburu nagusia Estatuari dirua mailegatzea zen.1856an, Espainako Bankua bihurtu zen.1831n, Merkataritza Burtsa sortu zen Madrilen, enpresen baloreak negoziatzeko.

Bankuaren sektorearen garapena

Euskal lurraldean, Industria Iraultza Bizkaian hasi zen, XIX.mendearen erdialdera: Somorrostroko meatzeetatik burdina ateratzen hasi ziren garai hartan. Industrializazioaren fenomenoa eta goraldi ekonomikoa, ordea, mendearen azken laurdenean sendotu ziren. Burdin meatzeen jabeek eratu zuten Bizkaiko burgesia, eta haiek bultzatu zuten industrializazioa. Horrela jaio zen Bizkaiko siderurgia. Bilboko itsasadarretik Erreduma Batuetara burdin lingoteak esportatzen zituzten hainbat enpresa sortu.Ekonomia-garapeneko testuinguru hartan, 1857an, Banco de Bilbao sortu zen, 1864an Norteko trenbidea, eta 1890ean, Bilboko burtsa, burgesiak inbertsio gehiago egiteko finantzaketa lortzeko. 1902an, siderurgiako hiru enpresa handiren bat egiteari esker, Bizkaiko Labe Garaiak sortu ziren, sektore horretako Estatuko enpresa handiena

Industzia iraultza eta gizarte-mugimenduak euskal lurraldean

Industria garapena XIX.mendearen erdialdera hasi zen Baionako merkataritza-portuan, baina biztanle gehienek nekazaritzan eta eskulangintzan jarraitu zuten lanean.

IPARRALDEA

Industrializaziotik urrun, biztanle gehienak landa-eremuetako jarduereratik bizi izan ziren XIX. medearen amaiera arte.

NAFARROA

Mendetako jarduera ekonomikoari eutsi zion XIX.mende osoan.

Mendetako jarduera ekonomikoari eutsi zion XIX.mende osoan.

ARABA

XIX.mendean, industrializazio-prozesua Bizkaian baino geldoagoa izan zen.

XIX.mendean, industrializazio-prozesua Bizkaian baino geldoagoa izan zen.

XIX.mendean, industrializazio-prozesua Bizkaian baino geldoagoa izan zen.

GIPUZKOA

GIPUZKOA

  • Langile grebak. 1890etik 1910ra.
  • Sozialismoa. Langile-mugimenduaren eskutik egitura politiko eta sindikal bat sortu zen bizkaian. Facundo Perezagua zen mugimendu haren buru.

XIX.mendearen amaieran, Bizkaiko meatze-eremuan, Penintsularen iparraldetik emigratu proletariotza bat sortu zen. Haien lan eta bizi-baldintzak oso gogorrak ziren. Hortik sortu ziren haien aldarrikapenak eta langile-borroka.

Langile-mugimendua

Espainako biztanleria hasi zen XIX.mendean, baina Europako beste herrialde batzuetan baino motelago: mendearen hasieran 11,5 milloi biztanle zeuden, eta mendearen amaieran 18,6 milloi biztanle.Jaiotza-tasak altua izaten jarraitu zuen, eta heriotza-tasak behera egin zuen, baina gutxi, higienearen eta osasunaren alorreko hobekuntzak beste herrialde batzuetan baino beranduago iritsi baitziren.Nekazaritzako aldaketek langile batzuk sobera egotea ekarri zuen. Landa-eremuak utzi, eta hirietara joan ziren asko, industrietara, Gainera, espainiar askok Amarikara emigratu zuten.

Gizarte berria. Langile-mugimendua

  • GOI-MAILAKO KLASEAK: Aristokraziak eta goi-burgesiak osatzen zuten, eta industrian, bankuen arloan, merkataritza handian... aritzen ziren. Botere politikoa eta negozio nagusiak kontrolatzen zituzten.
  • ERDI-MAILAKO KLASEAK: Funtzionarioak, enpresari txikiak, armadako ofizialak, profesional liberalak (abokatuak, medikuak...), merkatari txikiak eta abar ziren klase hauetakoak.
  • KLASE HERRITARRAK: Nekazariz, langilez, mirabez eta limosna eskatuz bizi ziren eskalez eta marjinatuz osatuta zeuden. Maila ekonomiko baxua zuten, eta analfabetoak ziren.

Gizarte estamentala desagertu zen eta klase hauek bihurtu ziren.

Espainako langileen lan-baldintzak eta bizi-baldintzak oso gogorrak baziren ere, langileen borrokak tokiko edo eskualdeko protesta-mugimendu espontaneoak besterik ez zuen egin XIX.mendearen azken herenera arte. 1868ra arte, Espainiako langile-mugimenduak idar gutxi izanez, herrialdearen industrializazio ahulagatik, hein batean. Lehen manifestazioak makinak edo fabrikak suntsitzeko ekintza luditak izan ziren.1840. urte inguruan, lehen langile-mugimenduak sortu ziren, Kotoi Industriako Langileen Elkartea, esaterako. Elkartzeko eskubidea eskatzen zuten seiurteko irualtzaren garaira arte onartu ez zen.

Langile mugimenduaren jatorria

1868an, Giuseppe Fanelli anarkista, Bakuninen ikaslea, Espainiara iritsi zen, eta Lehen Internazionalaren Espainiako saila antolatu zuen. Horri esker, Espainiako lehen langile-batzarra egin zen Bartzelonan 1870ean, eta Espainiako Eskualdeko Federazioa (FRE) sortu zen, Langileen Nazioarteko Elkarteari atxikia (1874an ilegaltzat jo zen federazioa).Langileen Nazioarteko Elkartea zatitu eta marxistak eta anarkistak bereizi zirenean, espainiar sindikalismoak anarkismoa alde egin zuen, eta oso azkar hedatu zen Espainian, batik bat Katalunian, Andaluzian eta Valentzián.Espainiako anarkismoa bitan zatitu zen: sektore sindikalista, moderatuagoa, eta sektore erradikala, "zuzeneko ekintzaren" aldekoa; sektore erradikalak atentatu terroristak egitea zilegi zituen. 1910ean, talde anarkistek Lanaren Konfederazio Nazionala (CNT) sortu zuten, sindikatu anarkista.

Anarkismoa