II. Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian

II. Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian (1931-1939)

HASI

Errepublikaren aldarrikapena:

Euskadin, 1931ko apirilean Bigarren Errepublikaren aldarrikapena gogo biziz hartu zuen biztanleriaren zati handi batek, bereziki euskal sektore abertzaleen artean. EAJk, alderdi nazionalista nagusiak, Errepublikan ikusi zuen bere eskaera autonomistak lortzeko bidean aurrera egiteko aukera. Hala ere, Errepublika Euskadin ezartzeko prozesua tentsio politiko eta sozialek markatu zuten. Alde batetik, gatazkak sortu ziren EAJren eta beste alderdi politiko batzuen artean, bereziki ezker errepublikarraren artean, euskal autonomiaren eskumenak noraino iritsi behar zirenaren inguruan. Bestalde, nekazaritza-erreformak eta Estatuaren sekularizazioak erresistentzia sortu zuten Eliza katolikoari neurri handi batean lotutako sektore kontserbadoreen artean. Horren ondorioz, indarkeria eta polarizazio politikoa areagotu egin ziren hurrengo urteetan.

Lehen Estatutuaren saiakera

Gainera, Eskuin Autonomoen Espainiako Konfederazioak (CEDA) eta eskuineko indarrek 1933ko azaroko hauteskundeetan lortutako garaipenak eten zuen prozesua. Eskuineko gobernu berriak Autonomia Estatutuaren proiektuari uko egin zion, eta hori Euskal Herriaren asmo autonomisten aurkakoa izan zen, eta tentsio politikoak eragin zituen eskualdean. Fronte Popularrak 1936an irabazi arte, Estatutuaren proiektua bertan behera gertatu zen.

Biurteko Erreformistan (1931-1933), Manuel Azañaren gobernupean, erreforma garrantzitsuak hasi ziren, Euskal Herrirako Autonomia Estatutua egitea barne.

Proiektuak autonomia-maila zabala proposatzen zion Euskal Herriari, bere kultura- eta hizkuntza-nortasuna aitortuz, bai eta hezkuntza, kultura eta justizia-administrazioa bezalako gaietan autogobernua lortzeko gaitasuna ere. Euskadi eta Nafarroarentzako anteproiektu honek Karlisten oposizioa izan zuen (batez ere Elizari lotuagoa izatea nahi zutelako), eta hauek indar handi zutenez Araba eta Nafarroako eskualde batzuetan, proiektuak arazoekin eegiten zuen aurrera.

Gestoreen Estatutua

Gobernu errepublikanoak jada ezarri zuen estatutu berria 1931ko Konstituzioaren espiritu laikoaren arabera egin behar zela. Estatutu-proiektu horrek 53 artikulu zituen, Euskal Estatua esamoldea ezabatu zen, euskal erakundeen eskumenak murriztu ziren eta hauteskundeetarako bozketa unibertsala, zuzena eta sekretua egin behar zela definitu zen. Canovasek 1878an ezarritako kontzertu ekonomikoak ere aipatzen ziren.

1932ko ekainaren 19an, Iruñean bildutako euskal alkateen batzarrean, abertzale gehienek eta errepublikar-sozialista taldeko kideek estatutua onartu zuten. Hala ere, estatutuaren izaera laikoa, karlistek eta katoliko batzuek erlijioaren aurkakotzat hartzea izan zen. Nafarroak atzera bota zuen proiektua, karlismoak eta katolizismoak lurralde horietan zuten garrantziagatik; gainera, Riveraren ezkerraren gaitzespena izan zuen. 1933ko otsailaren 6an, euskal udalek estatutuaren proiektu berria onartu zuten, Nafarroa baztertuz. Estatutua azaroaren 5eko erreferendumaren bidez onartu zen behin betiko. Bizkaian eta Gipuzkoan gehiengo batek onartu zuen, baina Araban, nekazal lurraldea, katolikoa eta karlisten ordezkaritza handikoa zenez, biztanleriaren % 47k baino ez zuen aldeko botoa eman. Hala ere, aipatu behar da arabarren % 11k kontra bozkatu zuela, abstentzio handia emanez.

Fronte Popularraren garaipenaren osteko Estatu-kolpea

Euskadin izandako kolpearen protagonisten artean Emilio Mola jenerala dago, Espainiako iparraldean altxamenduaren antolatzaile nagusia izateagatik eta eskualdean gerora izandako errepresioan parte hartzeagatik ezaguna. Gainera, euskal eskuineko buruzagi nabarmenek, hala nola José Antonio Aguirrek eta Ramón de la Sotak, paper garrantzitsua izan zuten errepublikaren legezkotasunaren defentsan.

1936ko uztailaren 18an gertatu zen estatu-kolpea, Francisco Franco, Emilio Mola eta José Sanjurjo jeneralek gidatutako armadaren zati bat Espainiako Bigarren Errepublikako gobernu legitimoaren aurka matxinatu zenean. ç Euskadin, kolpearen erantzuna zatitua izan zen. Euskal gizarteko zenbait sektorek, hala nola eskuin kontserbadoreak, karlistek eta falangistek, matxinada aktiboki babestu zuten bitartean, beste batzuk, Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) eta ezker errepublikarreko sektoreak barne, Errepublikarekiko leial mantendu ziren.

Kolpearen erantzuna berehalakoa izan zen. Euskadiko herri askotan, herri miliziak eratu ziren matxinatuei aurre egiteko eta errepublikaren legezkotasuna defendatzeko. Alderdi politiko eta sindikatu ezberdinetako boluntarioek osatutako milizia horiek berebiziko garrantzia izan zuten gatazkaren lehen egunetan eta ondorengo erresistentzian.

1936ko Estatutua

Gerra hasita, 1936ko urrian Euskadiko Autonomia Estatutua, Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) eta Jose Antonio Agirre lehendakaria buru zituen gobernu autonomoa eratu zen. Estatutu hau mugarri garrantzitsua izan zen euskal abertzaletasunaren historian, Euskal Herriari autonomia maila esanguratsua ematen baitzion, bere nortasun juridikoa eta autodeterminazio eskubidea aitortuz.Estatutuaren xedapen nagusien artean erakunde autonomoak sortzea zegoen, hala nola Eusko Kontseilu Nagusia, eskualdean botere legegilea eta betearazlea gauzatzeko ardura zuena. Gainera, zerga-araubide propioa ezartzen zen eta euskara hizkuntza ofizialtzat hartzen zen. Hala ere, Espainiako Gerra Zibila onartu eta hilabete gutxira hasi zen, eta horrek estatutuaren erabateko ezarpena eten zuen. Gerrak eta frankisten ondorengo garaipenak estatutua indargabetzea eta Euskal Herrian autogobernu mota oro ezabatzea ekarri zuten hainbat hamarkadatan.

Gerra Gipuzkoan (abuztua)

Gipuzkoa, Euskal Herriko probintziarik industrializatu eta populatuenetako bat, borroka gogorren lekuko izan zen Espainiako Gerra Zibilaren lehen egunetatik, 1936ko uztailetik.

1936ko abuztuan, indar errepublikano eta frankistek gudu erabakigarriak izan zituzten probintziaren kontrola lortzeko. Donostia, Gipuzkoako hiriburua, matxinatutako indarren helburu nagusietako bat izan zen. Bere kontrolaren borroka hainbat astez luzatu zen eta suntsipen handia eta giza galerak eragin zituen. Alderdi politiko eta sindikatu ezberdinetako boluntarioek osatutako milizia errepublikarrek gogor eutsi zioten tropa frankisten aurrerapenari. Hala ere, matxinatuen nagusitasun militarrak eta laguntza logistikoak balantza haien alde jarri zuten. Donostia eta Gipuzkoako beste eremu estrategiko batzuk okupatzea kolpe ikaragarria izan zen eskualdeko erresistentzia errepublikarrarentzat. Indar frankistek Gipuzkoa konkistatu zutenean, Espainiako iparraldearen gaineko kontrola sendotu egin zen, eta herrialdeko beste eremu batzuk erasotzeko bidea erraztu.

Legutioko gudua

Legutianoko gudua, 1937ko martxoaren 29tik apirilaren 5era bitartean gertatu zen, frankisten bandoaren Udaberriko Erasoaldiaren zati gisa, Bilbo konkistatzea eta Espainiako iparraldea kontrolatzea bilatzen zuena. Gudu horretan, tropa frankistek, Emilio Mola jeneralak gidatuta, Jose Miaja jeneralak zuzendutako indar errepublikarren aurka egin zuten. Frankisten helburu nagusia Bilbo hirirako bidea irekitzea zen, iparraldeko errepublikarren gotorlekuetako bat. Indar errepublikanoak gogor saiatu ziren matxinatuen aurrerapenari aurre egiten, eta defentsa-lerro bat ezarri zuten Legution eta inguruetan. Borroka basatiak izan ziren, eta armamentu astuna eta artilleria erabili ziren. Indar errepublikanoen ausardia eta erabakitasuna gorabehera, nagusitasun militarra eta frankisten laguntza logistikoa nagusitu ziren. Borroka matxinatutako bandoaren garaipenarekin amaitu zen, Bilborako bidea irekitzea lortu zuena. Legutioko Bataila kolpe esanguratsua izan zen Espainiako iparraldeko erresistentzia errepublikarrarentzat, eta bidea erraztu zuen tropa frankistek Bilbo konkistatzeko.

Matxitxakoko gudua

1937ko martxoaren 5ean, Espainiako Gerra Zibilean, Matxitxako inguruko uretan, Bermeotik gertu, Bizkaiko kostaldean, Euskal Herrian gertatutako itsas borroka garrantzitsua izan zen. Batailak aurrez aurre jarri zituen flota errepublikarra eta matxinatutako flota. Azken hauen flota batez ere Italiako eta Alemaniako ontziek osatzen zuten, eta errepublikar flota, berriz, gobernu errepublikarrari leial zitzaizkion Espainiako Itsas Armadako ontziek. Bi aldeek Bizkaiko Golkoa kontrolatzeko eta armen eta horniduren hornidura bermatzeko egindako itsas kanpainaren parte izan zen borroka. Matxinatuek, halaber, indar errepublikarren itsas hornidurako lerroak eten nahi zituzten. Nahiz eta errepublikarren flota desabantailan egon kopuruari eta armamentuari dagokienez, euren ontziek, destruktoreak eta itsaspekoak barne, gogor eutsi zioten erasoari errepublikanoen hornikuntza lerroak babesteko ahaleginean. Gudua garaipen taktikoa izan zen matxinatutako flotarentzat, hainbat ontzi errepublikar hondoratzea edo larriki kaltetzea lortu baitzuten. Hala ere, ez zuten Bizkaiko Golkoaren erabateko kontrola lortu, eta, horri esker, errepublikanoek hornidura-bide batzuk irekita eduki zituzten denbora batez. Matxitxakoko bataila Espainiako Gerra Zibileko itsas borrokarik garrantzitsuenetako bat izan zen, eta eragin nabarmena izan zuen Espainiako iparraldeko gerran. Gainera, potentzia faxisten parte-hartze aktiboa islatu zuen, Italia eta Alemania kasu, matxinatutako bandoaren alde.

Gernikako bonbardaketa

Burdin Hesia

Gobernu errepublikarrak Bilbo hiria eta inguruak frankisten erasoetatik babesteko eraikitako defentsa-lerroa izan zen. Kantauriko kostaldetik barrualdeko mendietaraino hedatzen zen, hiria iparraldetik eta mendebaldetik inguratuz. Defentsa lerro hau lubakiek, bunkerrek, alanbre-hesiek eta gotorlekuek osatzen zuten, eta milizia errepublikarrek defendatzen zuten, nazioarteko brigadistak eta Herri Armada Errepublikanoko soldaduak barne. Hala ere, Burdin Hesiaren erorketa ingeniari baten traizioak erraztu zuen, Emilio Molak, indar frankistei horren puntu ahulei eta defentsei buruzko funtsezko informazioa eman baitzien. Molak emandako informazioari esker, frankistek Burdin Hesiaren aurkako erasoaldi arrakastatsua planifikatu eta gauzatu ahal izan zuten, errepublikanoen defentsak ahulduz eta 1937ko ekainean Bilbo konkistatzea erraztuz.

1937ko apirilaren 26an Gernika bonbardatu zuten Alemaniako Kondor Legioak eta Italiako Abiazio Legionarioak, matxinatutako bandoari babesa emateko. 1.600 bonba baino gehiago erori ziren hiriaren gainera, suntsipen masibo bat eraginez eta ehunka hildako eta zauritu utziz. Historian biztanleria zibilak jasan dituen lehen bonbardaketa bereizi gabetzat jotzen da eraso hori, eta nazioarteko gaitzespena eragin zuen. George Steer kazetariak, "The Times" egunkari britainiarreko berriemaileak, bonbardaketaren berri eman zuen, eta horrek gertaera mundu mailan ezagutarazten lagundu zuen.

Santoñako Ituna

Gerra Zibilean, Bilbo galdu ondoren, Euzko Gudaroztea itsasotik Santoñatik Frantziara eraman ahal izateko, Juan Ajuriagerra EAJko ordezkariak eta Mancini jeneral italiarrak sinatutako ituna (1937-VIII-25). Santoñako ituna ez zuen Euzko Jaurlaritzak zuzenean negoziatu eta sinatuta egon arte ez zuen haren berririk izan. Ajuriagerrak honako puntuak onartu zituen: Santoña hartuko zuten soldadu italiarrei bidea ez oztopatzea eta armak eta materiala haien esku uztea, okupatutako lurretan ordena publikoa ziurtatzea eta Santoña eta Laredon errepublikarrek zituzten presoak errespetatzea. Bestalde, italiarrek honakoak onartu zituzten: euskal gudarien bizitzak errespetatzea, euskal agintarien bizitza errespetatu eta erbesterako bidea ez oztopatzea eta Jaurlaritzaren alde azaldua zen populazioaren aurkako jazarpenik ez egitea. Francoren borrokarekin bat eginik zeuden italiarrek ez zituzten baldintzak bete, ez zieten utzi itsasontzi ingelesei gudarien ebakuazioa egiten eta euskal agintariak eta gudariak kartzelaratu egin zituzten.

Gerraren ondorioak Euskal Herrian

Ondorio sozialak:

Ondorio ekonomikoak:

Giza Bizitzen Galera: Espainiako Gerra Zibilean 20.000 pertsona inguru hil ziren Euskadin, zibilak eta bi aldeetako borrokalariak barne. Galera horiek kolpe latza izan ziren tokiko komunitateentzat, eta hutsune konponezina utzi zuten familia askotan. Behartutako joan-etorriak: Milaka pertsonak beren etxeak utzi behar izan zituzten borroken, bonbardaketen eta errepresioaren ondorioz. Horietako askok landa-eremuetan edo Espainiako beste eskualde batzuetan bilatu zuten babesa; beste batzuek, berriz, atzerrian erbesteratzea erabaki zuten. Eragina Biztanleria Zibilean: Euskal biztanleria zibilak izugarri sufritu zuen gerran zehar, bereizi gabeko bonbardaketei, elikagai eta baliabide eskasiari eta bizi-baldintza prekarioei aurre eginez. Zatiketa eta Polarizazioa: Gerra Zibilak areagotu egin zituen Euskal Herriko banaketa sozial eta politikoak, ideologia eta fakzio desberdinen aldekoen arteko liskarrekin. Euskal nazionalisten, errepublikarren, faxisten, karlisten eta beste talde batzuen arteko tentsioek barne gatazkak eta lehiak ekarri zituzten, gerra amaitu eta askoz geroago iraun zutenak.

Gerra Zibilak eta ondorengo diktadura frankistak eragin ikaragarria izan zuten euskal ekonomian. Azpiegiturak, lantegiak eta baliabide naturalak suntsitzeak kolapso ekonomikoa eragin zuen eskualdean. Erregimen frankistak ekonomia modu zentralizatuan kontrolatzeak eta edozein motatako erresistentzia edo jarduera ekonomiko autonomoren aurkako politika errepresiboek euskal ekonomia are gehiago ahuldu zuten, eta horrek geldialdi luzea eta baliabide eta aukeren galera nabarmena eragin zituen.

Ondorio kulturalak:

Espainiar nazionalismoa ideologia ofizial bakar gisa inposatzeak eta edozein euskal adierazpen kulturalen errepresioak euskal nortasun kulturalaren galera eta degradazioa eragin zuten. Euskara debekatu egin zen hezkuntzan eta administrazio publikoan, eta narratiba ofizialarekin bat ez zetorren edozein adierazpen artistiko edo literario bilatu zen. Hala ere, errepresioa gorabehera, euskal kulturak klandestinitatean bizirik irautea lortu zuen, frankismoaren zapalkuntza kulturalari aurre egin zioten idazle, artista eta ekintzaileen lanari esker. Errepresio eta erresistentzia garai honek euskal nortasun kultural are indartsuagoa eta erresilienteagoa eratzen lagundu zuen ondorengo hamarkadetan.

Ondorio politikoak:

Alderdi frankistaren garaipenak Euskal Herrian autogobernu eta autonomia mota ororen amaiera ekarri zuen. Errepublikar erakundeak Francisco Francoren agindupeko erregimen diktatorial zentralizatu batek indargabetu eta ordezkatu zituen. Euskal nazionalismoak errepresio handia jasan zuen diktadura frankistan, edozein euskal adierazpen politiko edo kultural debekatuta. EAJ eta beste alderdi abertzaleak legez kanpo utzi zituzten, eta buruzagi asko espetxeratu edo exekutatu egin zituzten.

II. Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian (1931-1939)

Izaskun Díez-ek egina

Bideo interesgarri bat

Artikulu interesgarri bat

1930ean alderdi errepublikano nagusiek eta PSOEk Donostiako Ituna sinatu zuten. EAJko euskal nazionalistak itunetik kanpo geratu ziren, eta karlistak, berriz, erregimen errepublikarraren aurka. Hiri nagusietan konjuntzio errepublikar-sozialistaren udal hauteskundeak irabazi izanak Alfontso XIII.aren monarkiaren erorketa ekarri zuen.