(PEIO) kultura zientifikoa

Kultura zientifikoa

DBH.4

3.EBAL

Peio De la Puente 4.a

Portfolio digitala

1. INGURMUEN IMPAKTUAREN IKERLARIAK

2. KAZETARI ENERGETIKOAK

3. MATERIAREN INGENIARIAK

Info

Info

Info

1. INGURMUEN INPAKTUAREN IKERLARIAK

4. Ariketa

1. Ariketa

5. Ariketa

2. Ariketa

3. Ariketa

6. Ariketa

2. KAZETARI ENERGETIKOAK

5. Ariketa

1. Ariketa

6. Ariketa

2. Ariketa

7. Ariketa

3. Ariketa

8. Ariketa

4. Ariketa

9. Ariketa

3. MATERIALEN INGENIARIAK

1. Ariketa

4. Ariketa

2. Ariketa

5. Ariketa

3. Ariketa

6. Ariketa

1. Ariketa

Txinaren eta Indiaren karbon-kontsumoa handitu egin da, garapen bidean dauden herrialdeak baitira.

2. Ariketa

Fukushima 2011n, Japoniako lurrikarak eta tsunamiak kolapsoa eragin zuten Fukushima Daiichiko planta nuklearrean, hiru erreaktoretan fusio nuklearrak eraginez, material erradioaktiboa askatuz eta ebakuazio masiboak eta segurtasun nuklearrari buruzko kezkak eraginez.

A)

Three mile island Three Mile Islandeko istripu nuklearra 1979an gertatu zen Pennsylvanian, Estatu Batuetan, giza akats eta akats batzuek erreaktorearen nukleoaren fusio partziala eragin zutenean, segurtasun nuklearrarekiko kezka eta erregulazio eta prozeduren aldaketak sortuz.

Chernobyl 1986ko apirilaren 26an, Ukraina iparraldeko vladimir ilich lenin zentral nuklearreko 4. erreaktoreak eztanda egin zuen, erreaktore bereko segurtasun-proba baterantz zihoala. Proba energia-mozketa baten simulakroan zetzan.

B) Espainian, hondakin gehienak jarduera baxukoak eta ertainekoak dira, ospitale-jatorrikoak edo ikerketa-taldeetakoak, besteak beste. Horiek ENRESA enpresak kudeatzen duen Cabril (Córdoba) herriko biltegi zentralizatuan biltegiratzen dira.

3. Ariketa

a) Energia geotermikoa energia berriztagarri espektro bat da, Lurraren barruko beroa aprobetxatuz lortzen dena. Lur hori arroka gorputz edo harri beroen bidez edo eroankortasun eta konbekzioaren bidez transmititzen da, eta lurpeko uraren eta arroken arteko interakzio-prozesuak pizten dira, sistema geotermikoak sorraraziz. b) Islandia pribilegiatua da energia geotermikoan, dortsal mesoatlantikoaren gainean dagoelako. Jarduera bolkaniko handiko eskualdea da, eta bero-iturri geotermikoetarako sarbide erraz samarra ematen du. Gainera, bere populazio txikiak eta jasangarritasunarekiko konpromisoak energia-iturri berriztagarri horren garapena eta ustiapena erraztu dute.

4. Ariketa

Txinako Hiru Arroilak zentral Hidroelektrikoa munduko handienetako bat da, eta energia sortzeko gaitasun esanguratsua du. Hala ere, haren eraikuntzak eztabaidak sortu zituen pertsonen desplazamenduari eta ingurumenaren aldaketari buruzko kezken ondorioz, sedimentazioa, erriberen higadura eta arrisku sismikoak barne.

5. Ariketa

Gaur egun, euskal herrian, haize energiaren egoera hobetuz doa. Energia hau oso garrantzitsua da zeren eta parke eoliko gehienek mendietan eta itsasoan daude kokatuta. Eta horren ondorioz energia berriztagarri asko lortu ahal dugu gure bizilekuan.

6. Ariketa

A) Oraingoz, eta 2022. urte honetako energia berriztagarriei dagokienez, esan daiteke Espainian bereziki otsailean bizi dugun negu gogorraren ondorioz, berriztagarrien ekoizpena murriztu egin dela.

B) 2017an, Espainiako energia berriztagarrien ehunekoak beherakada txiki bat izan zuen hainbat faktoreren ondorioz: Baldintza klimatikoak, Aldaketa energia-politikan, Faktore ekonomikoak eta Garapen bidean zeuden proiektuak.

C) Energia eolikoa, eguzki-energia fotovoltaikoa eta energia hidroelektrikoa.

D) Gorakada handiena eguzki fotovoltaikoak izan du.

8. Ariketa

Energia berriztagarrien hazkundea hainbat faktore eta teknologia espezifikok bultzatu dute Alemanian. Hona hemen sektore hori herrialdean hazten lagundu duten energia berriztagarri nagusietako batzuk:

• Energia eolikoa: Alemania munduko liderretako bat da lurreko eta itsasoko energia eolikoan. Lehorrean eta Ipar itsasoan parke eolikoak instalatzea izan da energia berriztagarriek beren matrize energetikoan duten partaidetza handitzeko estrategiaren zati garrantzitsu bat.

• Eguzki-energia fotovoltaikoa (PV): Eguzki-energia nabarmen hazi da Alemanian, batez ere eraikinetako sabaietan eta eskala handiko eguzki-solairuetan instalatutako eguzki-panel fotovoltaikoen sistemetan. Pizgarrien politika, hala nola ekoitzitako eguzki-energiarako subsidioak eta prezio bermatuak, funtsezkoa izan da energia hori hedatzeko.

• Biomasa: Alemaniak biomasa solidoko, likidoko eta gaseosoko industria garatu du. Horren barruan sartzen da elektrizitatea sortzea nekazaritzako eta basogintzako hondakinetatik eta industriako hondar-biomasatik.

• Energia Hidroelektrikoa: Nahiz eta Alemaniak ez duen baliabide hidroelektriko askorik beste herrialde batzuekin alderatuta, oraindik baditu energia berriztagarria sortzen laguntzen duten zentral hidroelektrikoak.

9. Ariketa

Klima aldaketaren inguruko ereduak proposatzeko zailtasuna handia da, baina ez da ezinezkoa. Hau da, klima aldaketari buruzko ereduak diseinatzeko eta sustatzeko erronkak bete daitezke, baina horiek erabat funtzionatu behar dute gure gizarte eta ekonomia osoan.

5. Ariketa

Sukaldeko Labana

Linterna

Motxila

Argi-intentsitatea (Propietate optikoa): Linternerak argi handia eman behar du, ingurua ondo argiztatuz. Argitasun handiak erabiltzaileak behar dituen xehetasunak ikustea ahalbidetzen du. Bateria iraupena (Propietate elektrikoa): Linternerak bateria iraupen luzea izan behar du, beharrezko uneetan huts egin ez dezan. Bateria iraupen luzeak linternerak erabilgarri mantentzen ditu denbora luzean. Urarekiko erresistentzia (Propietate kimikoa): Linternera bat erabilgarria izan behar da eguraldi edo inguru hezeetan ere. Urarekiko erresistentziak linternera bustitzean funtzionamendua bermatzen du.

Iraunkortasuna (Propietate mekanikoa): Motxila batek iraunkorra izan behar du, egunero erabiliko delako eta pisu astunak eramango dituelako. Iraunkortasuna bereziki garrantzitsua da motxilaren oinarrizko materialarentzat eta kremaileren kalitatearentzat.Urarekiko erresistentzia (Propietate kimikoa): Motxila uretan busti gabe gauzak babestu behar ditu, euri edo isurketen aurrean. Horrek eguraldi desberdinetan erabiltzeko egokia bihurtzen du. Ergonomia (Propietate fisikoa): Motxilak eroso eraman behar dira, bizkarra eta sorbaldak babestuz. Ergonomiak erabiltzailearen osasuna babesten laguntzen du eta pisua hobeto banatzen du.

Zorroztasuna (Propietate mekanikoa): Labana bat zorrotza izan behar da elikagaiak erraz eta zehaztasunez mozteko. Zorroztasunak lan eraginkorragoa eta seguruagoa egiten du. Higadurarekiko erresistentzia (Propietate kimikoa): Labana bat erresistentea izan behar du erabiltzean higatu ez dadin. Higadurarekiko erresistentziak labanak denbora gehiagoz ondo mozten jarraitzea bermatzen du. Herdoilaren aurkako erresistentzia (Propietate kimikoa): Sukaldeko lanetan maiz uretan egon behar denez, herdoildu ez dadin, material herdoilgaitzez egina egon behar du. Horrek labana osasuntsuagoa eta garbiagoa mantentzen du.

6. Ariketa

• Nire ustez gisakiaren garapena eta kutsadura ez daude lotuta zeren eta nahi izatekotan lortu daiteke kutsadurarik gabeko garapena.

• Garapen kutsagarriaren adibideak:

1. Zuhaitzen mozketa masiboak baso handiak galtzea eragiten du, hala nola Amazonia.
2. Fabrika handiek likido kutsatzaileen bertidoak eragiten dituzte, eta horrek ibaien kutsadura eragiten du.

• Objektu bat puskatzen bazaizu, ez bota eta saiatu konpontzen

2. Ariketa

Aukeratuko dudan materiala grafenoa da, azken urteetan ikerketa eta berrikuntza asko eragin dituen materiala.

Ezaugarriak Estruktura: Grafenoa karbono-atomoen geruza bakarra da, hexagono itxurako sarean antolatuta. Egiturari esker, grafenoa oso mehea da, atomo bakarreko lodiera du eta. Erresistentzia eta gogortasuna: Grafenoa da ezagutzen den materialik gogorrena, altzairua baino 200 aldiz erresistenteagoa. Gainera, oso malgua da, hau da, tolestu daiteke hautsi gabe. Elektrizitatearen eroankortasuna: Eroale bikaina da, elektroiak oso azkar eta erresistentzia gutxirekin mugitu ahal dira bertan. Termikoki eroankorra: Grafenoa beroa eroateko gai da, eta beroa erraz disipatzen du. Gardentasuna: Oso garden eta ia ikusezina da, argiaren %97 pasatzen uzten du.

Erabilerak Elektronika: Grafenoak aplikazio ugari ditu elektronikan, adibidez, txip eta zirkuitu integratu azkarrak eta eraginkorrak sortzeko. Grafenoa pantaila garden eta malguak egiteko erabil daiteke, smartphone eta tabletetarako. Energia biltegiratzea: Grafenoa bateriak eta superkondentsadoreak hobetzeko erabiltzen da, haien karga-gaitasuna eta karga-abiadura handituz. Eguzki-panelen eraginkortasuna handitzeko ere ikertzen ari dira. Sentsoreak: Grafenoak oso sentsore sentikorrak egiteko aukera ematen du, substantzia kimikoen detekzio azkarra eta zehatza ahalbidetuz. Medikuntza: Grafenoa drogak garraiatzeko sistema berrietan erabiltzen ari da, baita biosentsoreetan ere. Biomaterial gisa ere aztertzen ari dira, adibidez, ehunen ingeniaritzan. Material konposatuak: Beste material batzuekin konbinatuta, grafenoak materialen propietateak hobetzen ditu, erresistentzia eta arintasuna emanez.

3. Ariketa

Zuzenean Erabil daiteke?

Koltzan zuzenean ez da erabiltzen. Koltanatik tantalioa eta niobioa atera behar dira lehenik, prozesu metalurgiko konplexuen bidez. Erabilgarri diren metalak lortu ondoren, hauen propietate bereziak dituzten materialak fabrikatzeko erabiltzen dira.

Koltan, urre beltza bezala ezaguna, mineral garrantzitsua da teknologia modernoaren industrian. Hona hemen koltana, bere erabilerak eta kokapena laburki azaltzen dituen informazioa:

Zer da Koltana?

Koltan tantalita eta kolumbita izeneko bi mineralen nahasketa da. Tantalita eta kolumbita tantalioa eta niobioa ateratzeko erabiltzen dira, hurrenez hurren.

Non Topa daiteke Mundu Mailan?

Koltana mundu osoan aurki daitekeen arren, bere erreserba nagusiak Afrikako Erdialdeko eskualdeetan daude, bereziki Kongoko Errepublika Demokratikoan. Beste toki batzuk hauek dira:

Zertarako da Baliagarria?

1. Elektronika: Tantalioa oso erabilia da kondentsadore eta erresistentzia txikiko konponente elektronikoetan, bereziki telefono mugikorrak, ordenagailu eramangarriak eta beste gailu elektroniko txikiak egiteko. Tantalioa erabiliz, tamaina txikiko eta erresistentzia handiko kondentsadoreak egin daitezke. 2. Aerosozia eta Defentsa: Bere erresistentzia eta beroarekiko egonkortasuna dela eta, tantalioa erreaktore nuklearretan eta abiazio-motorretan erabiltzen da. 3. Medikuntza: Tantalioa erabiltzen da gorputz-protesietan eta bestelako ekipamendu medikoetan, bere bioegonkortasunagatik.

• Ruanda
• Burundi
• Australia
• Brasil
• Kanada

Afrikako Erdialdeko eremuetako koltan-meategiek munduko produkzioaren zati handi bat hornitzen dute, baina horrek hainbat gatazka eta ustiapen arazo eragin ditu eskualdean.

1. Ariketa

Kevlar aramida zuntz sintetiko bat da, oso erresistentzia handia eta pisu arina duena. Kimikoki, p-fenilendiamina eta tereftaloil kloruroaren arteko polimerizazioaren bidez sortutako materiala da.

Abantailak

Kevlar inpaktuekiko, tenperatura altuekiko eta esposizio kimikoarekiko erresistentea den zuntza da, ehungintzarako nahiz norbera babesteko ekipamenduetarako oso mesedegarriak diren beste propietate batzuen artean. Material sendoa eta arina da, eta onuragarria da ehungintzarako.

Aurkikuntza eta Garapena

Kevlar Stephanie Kwolek kimikari estatubatuarrak aurkitu zuen 1965ean, DuPont enpresan lanean ari zela. Bere aurkikuntzak industria osoan iraultza ekarri zuen, eta ondorioz, aplikazio askotan erabili izan da, hala nola armadura pertsonala, kaskoak, txaleko balistikoak, eta automobilgintzan.

5. Ariketa

• Murtziako Eskualdea da ia lurralde osoan desertifikaziorik handiena duen autonomia-erkidegoa, eta haren atzetik daude Valentziako Erkidegoa eta Kanariak.

• Tenperaturaren igoerak eragindako prezipitazio faltagatik gertatzen da hori.

6. Ariketa

• Egurra: Errusia
• Petroleoa: Venezuela

• koltana: Kongo

• Baxuita: Guinea

4. Ariketa

• Deforestazioa kalte izugarriak eragiten ditu ekosistemetan, bai eta biodibertsitatearen galera handia ere.

• Glaziarren desagerpena
• Gainpopulazioa
• Gaixotasun tropikalak

4. Ariketa

2. Ariketa

• Euri azidoa azidoa bihurtu den euria da, airean dauden kutsatzaile batzuen ondorioz. Euri azidoa esekidura azido mota bat da, forma askotan ager daitekeena.

• Lurra bustitzen duen euri azidoak elikagaiak disolba ditzake, hala nola magnesioa eta kaltzioa, zuhaitzek osasuntsu egoteko behar dituztenak. Euri azidoari esker, aluminioak ere ihes egiten du lurrera, eta, ondorioz, zaila da zuhaitzek ura xurgatzea. Erebai ekosistemak puskatzen ditu.

1. Ariketa

• Berotegi-efektua prozesu bat da, non planetaren gainazalak igortzen duen erradiazio termikoa berotegi-efektuko gas atmosferikoek xurgatzen duten eta norabide guztietan irradiatzen den.

• Berotegi efektuko gas nagusiak ur lurruna (H2O), karbono dioxidoa (CO2), oxido nitrosoa (N2O), metanoa (CH4) eta ozonoa (O3) dira.

• Ikerketa askoren arabera, Industria Iraultza izeneko etapak berotegi-efektua eragiten zuten gasen hazkundea ekarri zuen, eta, ondorioz, Lurraren berotze globala areagotu zen.