Ślunska Gotka Preja

Prezentacja o mniejszości śląskiej

Start

Co to jest śląsk i skąd się wziął?

Śląsk to kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Od XV–XVI wieku zaczęto wyróżniać podział na Dolny Śląsk i Górny Śląsk. Historyczną stolicą całego obszaru Śląska jest Wrocław1. Teraz, jeśli chodzi o powstania śląskie, to były to trzy konflikty zbrojne na Górnym Śląsku, które miały miejsce w latach 1919–1921 między ludnością polską i niemiecką. Oto ich krótki opis: I powstanie śląskie (16 sierpnia do 24 sierpnia 1919 r.): Wybuchło samorzutnie w związku z aresztowaniem śląskich przywódców Polskiej Organizacji Wojskowej i niezadowoleniem ludności polskiej z terroru i represji niemieckich. Powstanie objęło głównie powiaty pszczyński i rybnicki oraz część okręgu przemysłowego23. II powstanie śląskie (19/20 sierpnia do 25 sierpnia 1920 r.): Wymierzone było w niemiecką dominację we władzach administracyjnych prowincji. Celem było również zapewnienie bezpieczeństwa ludności polskojęzycznej. Powstanie objęło cały obszar okręgu przemysłowego oraz część powiatu rybnickiego. Polacy uzyskali lepsze warunki do kampanii przed plebiscytem2. III powstanie śląskie (od 2/3 maja do 5 lipca 1921 r.): Pod wodzą Wojciecha Korfantego miało na celu poprawę niekorzystnego dla Polaków wyniku plebiscytu na Górnym Śląsku. Polacy uzyskali znacznie lepsze warunki do kampanii przed plebiscytem2.

Mapa Śląska

Początki dialektu śląskiego Pierwsze ślady dialektu śląskiego można odnaleźć już w XII wieku, kiedy to Śląsk był jeszcze częścią Polski. Wraz z rozwojem i rozszerzeniem się osadnictwa na tym terenie, dialekt śląski zaczął ewoluować i różnicować się od głównego języka polskiego. Powstanie dialektu śląskiego można przypisać wpływowi wielu czynników, w tym obecności ludności niemieckiej i czeskiej na Śląsku. W kolejnych wiekach dialekt śląski kontynuował swoje rozwojowe drogi, rozwijając swoje charakterystyczne cechy i słownictwo. Wpływ na kształtowanie się dialektu miały również zmiany polityczne i historyczne, takie jak podziały terytorialne Śląska między Polskę, Niemcy i Czechy. Cechy dialektu śląskiego Dialekt śląski wyróżnia się swoimi unikalnymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi i gramatycznymi. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z nich: Samogłoski Samogłoski w dialekcie śląskim często różnią się od polskiego odpowiednika. Przykłady to dwugłoskowe wymowy samogłosek a i o. Na przykład, słowo „trawa” jest wymawiane jako „trojwa” i „koza” jako „kojza”. Społgłoski W dialekcie śląskim można zauważyć pewne różnice w wymowie społgłosek w porównaniu do języka polskiego. Na przykład, połączenie rzy jest wymawiane jako rzi, a społgłoska ł często jest zredukowana, szczególnie gdy występuje na końcu wyrazu. Fleksja W fleksji czasowników, odmiana czasownika „być” w dialekcie śląskim jest nieco inna niż w języku polskim. Przykładowo, w czasie przeszłym i teraźniejszym występuje słowo „żeś”, które jest odmieniane przez osoby. Forma czasownika „być” dla 1. osoby liczby pojedynczej to „żech”, dla 2. osoby to „żeś”, a dla 3. osoby to „był”. Przymiotniki i rzeczowniki W dialekcie śląskim odmiana przymiotników i rzeczowników również różni się od języka polskiego. Na przykład, w odmianie rodzaju żeńskiego, końcówka -a w mianowniku liczby pojedynczej jest często wymawiana jako -o. W odmianie rodzaju męskiego, forma liczby mnogiej często pomija formę męskoosobową. Zróżnicowanie regionalne dialektu śląskiego Dialekt śląski nie jest jednolity i można wyróżnić różnice regionalne w jego używaniu. Na obszarze Śląska można wyodrębnić kilka dialektów, takich jak dialekt śląski cieszyński, górnośląski, opolski i dolnośląski. Dialekt śląski cieszyński ma swoje unikalne cechy, w tym wąską wymowę samogłoski ę w każdej pozycji oraz charakterystyczną fleksję -ym zamiast -a. Dialekt ten występuje głównie w rejonie Cieszyna, Brennej, Skoczowa i Jaworza. Dolny Śląsk ma również swoje odrębne dialekty, takie jak dialekt chwalimiński i dialekt chazaków rawickich. Te gwary przetrwały dzięki osiedleniu się ludności śląskiego pochodzenia na terenie Dolnego Śląska. Znaczenie dialektu śląskiego Dialekt śląski ma duże znaczenie dla mieszkańców Śląska, ponieważ jest częścią ich tożsamości kulturowej. Pomimo różnic regionalnych, dialekt śląski jest nadal używany przez wielu mieszkańców regionu w codziennym życiu i w kontaktach społecznych. Jednak dialekt śląski jest również przedmiotem badań naukowych i prac nad jego kodyfikacją. Istnieją próby standaryzacji pisowni dialektu śląskiego, aby zapewnić jego dalsze przetrwanie i rozwój. Podsumowanie Dialekt śląski jest niezwykłym i fascynującym zjawiskiem językowym. Jego korzenie sięgają głęboko w historię Śląska i odzwierciedlają wielowiekową tradycję i kulturę tego regionu. Cechy dialektu śląskiego, zróżnicowanie regionalne i znaczenie dla społeczności śląskiej sprawiają, że jest to niezwykle interesujący obszar badań lingwistycznych. Dzięki staraniom badaczy i entuzjastów dialektu śląskiego, ten unikalny język kontynuuje swoje istnienie i rozwój, przekazując dziedzictwo kulturowe i językowe przyszłym pokoleniom mieszkańców Śląska. Skąd pochodzi gwara śląska – FAQ Skąd pochodzi gwara śląska i jak się wykształciła? Gwara śląska pochodzi z regionu Śląska w Polsce i wykształciła się poprzez wpływ języków niemieckiego, czeskiego i polskiego, oraz specyficzne warunki historyczne i kulturowe tego obszaru. Skąd wywodzi się gwara śląska? Gwara śląska wywodzi się z regionu Śląska, który obejmuje tereny w Polsce, Czechach i Niemczech. Jak powstała gwara śląska i jakie są jej korzenie? Gwara śląska powstała na skutek wpływów różnych języków i dialektów, takich jak polski, niemiecki, czeski i łacina, które były używane w regionie Śląska. Jej korzenie sięgają czasów historycznych i kulturowych tego obszaru.

Gwara Śląska

Trochu wincyj o ślunzakach

Ślązacy (śl. Ślōnzoki, Ślůnzoki[a][b], śl-niem. Schläsinger, cz. Slezané, niem. Schlesier) – określenie grupy ludności urodzonej i mieszkającej na Śląsku[4]. Termin ten ma w literaturze historycznej i etnograficznej szerokie i często odmienne znaczenie. Obecnie pod pojęciem Ślązaków rozumie się: Ślązacy – osoby należące do zespołu grup etnograficznych ludności polskiej, zamieszkujących głównie Górny Śląsk[5], obejmujący takie grupy jak: Bytomiacy, Górale śląscy, Górzanie, Krawaki, Lachy śląskie, Opolanie, Raciborzanie, Wałasi[6]. Posługują się oni zespołem śląskich gwar lub dialektów języka polskiego o różnym zakresie wpływów języków niemieckiego i czeskiego. Grupy te rozwinęły bogatą kulturę, odrębną od sąsiednich regionów. Zachowując poczucie pewnej odrębności kulturalnej i językowej podobnie jak inne grupy etniczne Polski, deklarują narodowość polską. Ślązacy – osoby deklarujące odrębność narodową od Polaków, Czechów i Niemców (lub częściową odrębność deklarując śląskość i jednocześnie np. polskość lub niemieckość, z możliwością deklarowania dwóch narodowości), niekiedy traktujące mowę śląską jako odrębny język. Większość osób deklarujących narodowość śląską mieszka na Górnym Śląsku – w środkowej części województwa śląskiego, wschodniej części województwa opolskiego[7], jak również w Czechach. Narodowość ta nie jest uznawana prawnie przez Polskę[c][8] i Czechy[9][10]. Jednakże w oficjalnych wynikach spisów ludności w tych krajach zadeklarowało ją 847 tys. obywateli polskich, z czego 370 tys. tylko śląską, 430 tys. polsko-śląską, a pozostałe w małym stopniu z niemiecką i czeską[11] (spis statystyczny w 2011[12], w spisie z 2002 r. zadeklarowało ją 173 tys., z czego ponad 100 tys. polsko-śląską[13]) oraz 31,3 tys. osób (spis statystyczny w 2021[2]) w Czechach. Ślązacy – osoby o wyraźnej polskiej tożsamości narodowej (Polacy), które mieszkają na Śląsku, ale ich przodkowie pochodzili z innych regionów Polski[potrzebny przypis]. Czują przywiązanie do regionu i kultury śląskiej, lecz dominuje wśród nich polszczyzna standardowa[potrzebny przypis]. Ślązacy – Niemcy zamieszkujący Śląsk w Polsce, Czechach oraz w Niemczech na terenach dawnej prowincji Dolny Śląsk (obecnie część krajów związkowych Saksonia i Brandenburgia) i prowincję Górny Śląsk, deklarujący narodowość niemiecką i posługujący się językiem niemieckim lub dialektem śląskim języka niemieckiego[14], a także osoby które w przeszłości wyemigrowały lub zostały wysiedlone, zachowując swą śląską tożsamość. Konstytucja Saksonii z 1992 zezwala na korzystanie z flagi i herbu Dolnego Śląska (równoprawnie z symbolami saskimi) na terenie śląskiej części kraju związkowego[15]. Ślązacy – mieszkańcy Śląska, niezależnie od identyfikacji etnicznej lub narodowej.

Ślązacy w czasie wojny

Ślązacy w czasie wojny mieli skomplikowane losy, a ich historia była związana z różnymi okresami i wydarzeniami. Oto kilka aspektów dotyczących Ślązaków w czasie wojny: I wojna światowa (1914–1918): Wielka Wojna, pierwszy konflikt zbrojny w skali światowej, odcisnęła swoje piętno na życiu codziennym matek, żon i dzieci Ślązaków. To nie tylko działania zbrojne prowadzone na froncie, ale także zmiany w życiu codziennym. I wojna światowa zmieniła losy Ślązaków, a ich doświadczenia były związane z cierpieniem, separacją od rodzin i trudnościami wynikającymi z konfliktu 1. II wojna światowa (1939–1945): Górny Śląsk, który przez wiele lat znajdował się w granicach Województwa Śląskiego, stał się celem działań niemieckich w czasie II wojny światowej. Niemcy wprowadzili Volkslistę (DVL), czyli niemiecką listę narodowościową, która podzieliła mieszkańców na różne kategorie. Ślązacy często byli zaliczani do kategorii “trójki”, czyli osób uznawanych przez Niemców za częściowo spolonizowane 2. W czasie wojny Ślązacy byli również prześladowani przez nową władzę. Na terenie Śląska istniało wiele obozów pracy, a około 90 tysięcy Górnoślązaków zostało wywiezionych na wschód, do Rosji 3.

Ślązacy w Wehrmachcie

Reorganizacja ta nie dokonywała się stuleciami czy dziesięcioleciami, ale co kilka lat. Między rokiem 1900 a 1945 Górnoślązak, który urodził się w Cesarstwie Austriackim lub w Królestwie Prus, po 1918 roku znalazł się w republice Czechosłowackiej, Rzeczypospolitej Polskiej, demokratycznej Republice Weimarskiej. Potem mógł żyć w nazistowskiej Trzeciej Rzeszy lub Polsce, żeby po 1945 roku wszyscy, którzy tu zostali, znaleźli się w granicach nowej, „ludowej” Polski, a część znów w Czechosłowacji. Można było się pogubić… W każdym z tych państw tutejsi mieszkańcy tracili obywatelstwo, albo na powrót je otrzymywali, wielokrotnie oskarżani byli z tego powodu o zdradę, albo uzyskiwali na drodze aktu łaski lub amnestii rehabilitację za czyny niepopełnione z wolnego wyboru. Przełomowy dla regionu był rok 1922. Po trzech zbrojnych powstaniach i plebiscycie ostatecznie podzielono obszar Górnego Śląska pomiędzy Niemcy i Polskę. Po stronie polskiej znalazło się wtedy około ćwierć miliona Niemców, a po stronie niemieckiej ok. 750 tysięcy Polaków. Po tym bolesnym dla wielu rodzin akcie polityczno-społecznym co dziesiąty Ślązak przeniósł się na drugą stronę granicy, zrywając często więzi rodzinne, zawodowe, religijne.

Ubiór Ślązaków

Ich ubiór tradycyjny jest zróżnicowany w zależności od regionu, ale odróżnia się bogactwem kolorów i charakterystycznymi elementami. Oto kilka przykładów strojów ludowych Ślązaków: Górale śląscy: Noszą nogawice (spodnie) z sukna, lnianą koszulę, czerwoną lub czarną kamizelkę (u górali żywieckich jest ona granatowa lub bordowa), kapelusz oraz skórzane kyrpce i pasy12. Stroje rozbarskie, cieszyńskie, dolnośląskie i pszczyńskie: Każdy z tych regionów ma swoje charakterystyczne stroje ludowe. Śląskie stroje są niezwykle kolorowe i stanowią ważny element kultury tego regionu34.

Ślązacy dziś

Ślązacy w dzisiejszych czasach stanowią ważny element kulturowego i etnicznego krajobrazu regionu Śląska. Oto kilka aspektów dotyczących Ślązaków współcześnie: Język i Kultura: Współczesni Ślązacy zachowują różnorodność kulturową i językową. Mówią dialektami śląskimi, które są zespołem gwar języka polskiego z wpływami niemieckiego i czeskiego. Mimo że większość z nich używa polszczyzny standardowej, to zachowują pewne odrębności kulturowe. Tożsamość Narodowa: Ślązacy deklarują różne tożsamości narodowe. Część z nich identyfikuje się jako Polacy, inni jako odrębna grupa etniczna. W oficjalnych spisach ludności w Polsce i Czechach zadeklarowało się jako Ślązacy, choć ta narodowość nie jest uznawana prawnie. Historia i Dziedzictwo: Ślązacy mają bogatą historię. Ich przodkowie byli związani z górnictwem, hutnictwem i przemysłem węglowym. Dzisiaj starają się zachować dziedzictwo kulturowe, organizują festiwale, pielęgnują tradycje i dbają o lokalne dziedzictwo. Współczesne Wyzwania: Śląsk jest regionem dynamicznie rozwijającym się, ale również stojącym przed wyzwaniami. Przemiany gospodarcze, migracje, ochrona środowiska i zachowanie dziedzictwa to tematy, które dotyczą Ślązaków. Warto podkreślić, że Ślązacy stanowią niewielki procent populacji Polski, ale ich obecność i wkład w kulturę regionu są niezaprzeczalne.

Dziękuje za uwagę!

po śląsku:

Dziyńksa za uwago!

Przgotował:Michał Łoziński