DBH 4 - Ekologia

EKOSISTEMAN ERAGINA DUTEN FAKTOREAK

01

Bizidunen arteko interakzioak

• Intraespezifikoak
• Interespezifikoak

01

Bizidunen arteko interakzioak:erlazio intraespezifikoak

• Espezie bereko bi banako edo gehiagoren arteko elkarrekintza biologikoa da.
• Espezie batek espezie bereko organismoen bizitzan modu jakin batean eragiten duenean gertatzen da.
• Iraupen jakin bat izan dezake (aldi baterakoak), edo ia bizitza osoan iraun dezake (iraunkorrak).

Harreman intraespezifikoak

01

Lehia

estatu-mailako asoziazioa

familia asoziazioa

asoziazio taldekoia

asoziazio koloniala

01

Bizidunen arteko interakzioak:erlazio interespezifikoak

• Espezie ezberdinetako bi banako edo gehiagoren artean gertatu ohi diren elkarrekintza mota ezberdinak dira.
• Ekosistema jakin baten esparruan gertatzen dira,
• Oro har, zerikusia dute gutxienez inplikatutako gizabanako baten elikadura-beharrak edo bestelako beharrak asetzearekin.

Erlazio interespezifikoak

01

parasitismoa

lehia

komentsalismoa

mutualismoa

harraparitza

02

Ziklo biogeokimikoak:

• Zer dira?
• CHNOPS
• Karbonoaren zikloa
• Nitrogenoaren zikloa
• Fosforoaren zikloa
• Sufrearen zikloa

02

Ziklo biogeokimikoak

• Ekosistemetan organismoen arteko interakzioez gain, beste zenbait prozesuk hartzen dute parte eta berdinki garrantzitsuak dira.
• Ziklo biogeokimikoa elementu kimiko eta molekula batzuek (C, H, N, O, P, S) ekosistema baten osagai biotiko zein abiotikoetan zehar jarraitzen duten ibilbidea da.
• Elementu eta konposatu kimikoak bizidun batetik bestera pasatzen dira, eta baita osagai abiotikoetara ere (lurra, atmosfera...).

02

CHNOPS

• CHNOPS akronimoak, karbonoa, hidrogenoa, nitrogenoa, oxigenoa, fosforoa eta sufre elementuei egiten die erreferentzia.
• Biologikoki hitz eginda, sei elementu kimiko garrantzitsuenak dira, izan ere, euren arteko konbinazio kobalenteak Lurreko molekula biologiko gehienak osatzen ditu.
• Elementu horiek guztiak ez-metalak dira.

02

CHNOPS

• Elementu hauetako batzuk konbinatu egiten dira euren artean ziklo biogeokimiko propioa eratzeko.
• 5 ziklo biogeokimiko nagusi izango ditugu:
• Uraren zikloa
• Karbonoaren zikloa
• Nitrogenoaren zikloa
• Fosforoaren zikloa
• Sulfuroaren zikloa

02

Karbonoaren zikloa

• Karbonoak (C) naturan aske edo konbinaturik parte hartzen duen prozesuez osatutako zirkulazio-bide itxia da.

• Naturan 5 gordailu nagusi daude, bakoitza C kantitate ezberdinarekin:
• Atmosfera.
• Lurreko biosfera.
• Ozeanoak (C uretan disolbatua eta itsas-biota).
• Sedimentuak (erregai fosilak, material organiko hila...)
• Lurrazala

02

Karbonoaren zikloa

02

Nitrogenoaren zikloa

• Nitrogenoaren zikloa elementu honek naturan jasaten duen eraldaketen multzoa da.
• Ziklo honetan nitrogenoa atmosferan, lurzoruan eta izaki bizidunengan aurki daiteke, hiru egoera hauetan:
• N2 (atmosferan)
• NO3- (lurzoruan)
• NH2 (izaki bizidunengan)
• Nitrogenoaren gordailurik handiena atmosfera da.
• Nitrogeno gasa, berez, ez da erabilgarria izaki bizidunentzat. Eraldaketa bat jasan behar du bizidunek asimilatu ahal dezaten.

02

Fosforoaren zikloa

• Fosforoaren zikloa elementu honek naturan jasaten duen eraldaketen multzoa da.
• Ziklo honetan fosforoa litosferan, hidrosferan eta izaki bizidunetako zenbait egituretan (ADN, ATP, hortzak, hezurrak...) aurki daiteke.
• Atmosferan ez da egongo fosforodun molekularik.
• Fosforo gehiena litosferan dago, mineraletan eta harkaitzetan.
• Horien higaduraz iristen da fosforoa lurrera, landareek asimilatzeko moduan.

02

Sufrearen zikloa

• Sufrearen zikloa Lurrean gertatzen den prozesu biogeokimikoa da.
• Atmosfera, litosfera, hidrosfera eta biosfera geruzetan ematen da.
• Etapa litologikoa: sufrea harri mineraletan, petroleoan...
• Etapa atmosferikoa: sufrea atmosferara iristen da erupzio bolkaniko, zentral hidrotermikoak...
• Etapa hidrologikoa: sufrea atmosferatik euri azido moduan itsasoetara iristen da.
• Etapa biologikoa: beste ziklo biogeokimikoen antzekoa.

03

Piramide ekologikoak

• Zer dira?
• Energia piramideak
• Biomasa piramideak
• Adin piramideak

03

Piramide ekologikoak

• Piramide ekologikoa ekosistemaren egitura trofikoa adierazten duen piramide formako diagrama da.
• Maila trofiko bakoitza barra batek adierazten du:
• Oinarriko barra ekoizleei dagokie.
• Gainean kokatutakoa kontsumitzaile primarioei
• Azken horren gainean ezarritakoa kontsumitzaile sekundarioei
• Eta abar.
• Bizidunen arteko interakzioak zein horien artean gertatzen diren energia eta materia trukaketak aztertzeko balio dute.

Piramide ekologikoak

03

Energia piramideak

• Ekosistema baten maila trofikoetan aurkitzen den energiaren irudikapen grafikoa da.
• Piramidearen beheko maila ekoizleak dira eta maila handiena izango da. Eenergia kopuru handiena dauka.
• Piramidean gora egiten duzun heinean, maila trofikoetan zehar lehen, bigarren eta hirugarren kontsumitzaileetaraino, energia kantitatea gutxitzen da.
• Gutxi gorabehera, energiaren % 10 baino ez da maila batetik bestera pasatzen.

Piramide ekologikoak

03

Biomasa piramideak

• Biomasa-piramidea izaki talde batek edo haien populazioak eremu jakin batean duen pisu osoa bezala defini daiteke.
• Zehatzago esanda, biomasa-piramidea eremu jakin batean dagoen elika-katearen maila trofiko bakoitzaren barnean dauden organismoen masa osoaren kalkulua da.
• Normalean erabiltzen diren unitateak g/m2-ko dira.

Piramide ekologikoak

03

Kopuru piramideak

• Zenbaki-piramide batek grafikoki erakusten du populazioaren ugaritasuna, elika-kate baten maila bakoitzean parte hartzen duten organismo indibidual kopuruari dagokionez.
• Honek maila trofiko bakoitzean dauden organismo kopurua erakusten du, haien tamaina edo biomasa indibidualak kontuan hartu gabe.
• Piramidea ez da zertan bertikala izan.

04

Segida ekologikoak

• Segida primarioak
• Segida sekundarioak

04

Segida ekologikoak

• Segida ekologikoa ekosistema baten komunitate biologiko batean denboran zehar gertatzen den espezie egituraren aldaketa da.
• Ingurumenaren asaldura bat gertatzen bada, edo eremu berri bat kolonizatzeko erabilgarri geratzen bada, lehenik espezie aitzindariak agertzen dira.
• Ondoren, gero eta konplexutasun handiagoko ordezkapen komunitateak garatzen dira.
• Segida ekologikoaren azken etapa klimaxa da, komunitatearen egoera egonkorra, hain zuzen ere.

Segida ekologikoak

04

Segida primarioa

Segida sekundarioa

Lehen beste komunitate bat zegoen eremuan gertatzen dena, baina arrazoi batengatik (hondamendi naturala, sutea...) espezie gainartzaileak desagertu egin dira, segida berri bat hasiz. Eratutako komunitate berria lehenengoaren berdina ala desberdina izan daiteke. Honen adibideak: sute edo uholde baten ondorioz hondatutako lurrak, bertan behera utzitako lursailak, etab.

Izaki bizidunik ez dagoen lurzoru biluzi sortu berri batetik abiatuta gertatzen dena. Hots, inoiz okupatuta egon ez diren tokietan gertatzen da. Adibidez, itsasoko dunetan, edo eremu bolkaniko batean.

ASOZIAZIO TALDEKOIA

• Espezie bereko organismo ugariz osatuta daude, ahaidetasun lotura dutenak edo gabekoak ere izan daitezke.
• Jarduera komunak edo abantailak lortzeko aldi batez elkarrekin bizi diren banakoen taldea da.

• Helburu nagusiak defentsa, janari bilaketa eta migrazioa dira

ASOZIAZIO KOLONIALA

• Espezie bereko organismoen arteko batasun iraunkor eta estuan datza, zeinetan indibiduoak fisikoki elkartuta dauden.
• Horrelako asoziazioetan, lanaren banaketa ematen da, hau da, koloniako organismoak funtziotan ezberdinetan espezializatzen dira: ugalketa, defentsa, janaria lortzea, etab.
• Harreman mota honen adibide ona koralak (milaka indibiduo txikiren batasunaz eratuak) dira.

LEHIA

• Lehia organismo edo espezieen arteko elkarrekintza bat da, biek mugatua den baliabide bat erabili behar dutenean (janaria, ura edo lurraldea) ematen dena.
• Lehiak murriztu egiten du inplikatutako bi parteen eraginkortasun biologikoa; izan ere, organismoren bat egoteak beti murriztuko du bestearentzat eskuragarri dagoen baliabidearen kopurua.
• Espezie bateko kideen arteko lehiak eragina du komunitatearen egituran, espezieen aniztasunean eta populazioaren dinamikan.

FAMILIA ASOZIAZIOA

• Ahaideak diren banakoen arteko asoziazioa da. Helburu nagusiak ugalketa eta kumeen babesa dira.
• Aldi baterako harremana da, ugalketarekin hasi eta seme-alaben zainketarekin jarraitzen duena.
• Familiak bikote batez osatuta (monogamoak) edo banako gehiagoz osatuta (poligamoak) egon daitezke.

GIZARTE ASOZIAZIOAK

• Espezie bereko organismo ugariz osatutako taldeak dira.
• Denak elkarrekin bizi dira, iraunkorrak dira eta haien artean menpekotasun-harremanak mantentzen dituzte.
• Espezializazio-maila handia izaten dute:
• Lanaren banaketa
• Ezberdintasun morfologikoa
• Hierarkia soziala
• Muturreko jokabide altruistaren adibide dira.

HARRAPARITZA

• Organismo batek (harrapariak) beste bat (harrapakina) ehizatzen du elikatzeko.
• Harraparitza harreman onuragarria da ekosistemaren orekarako; izan ere, harrapariek harrapakinen populazioen hazkuntza kontrolatzen dute, neurrigabea izan ez dadin.
• Ekosistema batean espezie harrapari bat desagertzen denean, harrapakinen hazkuntza neurrigabea izaten da eta kaltegarria izan daiteke ekosistemarentzat.

KOMENTSALISMOA

• Asoziazio interespezifiko honetan, banako batek etekina ateratzen du beste batengandik, baina bigarren horri kalte edo onurarik eragin gabe.
• Erromero arrainaren kasuan, adibidez, marrazoek jaten dutenean uzten dituzten apurrak jaten dituzte.

MUTUALISMOA

• Bi espezie ezberdinen arteko erlazioa, zeinetan biak onuradun izango diren, nahiz eta ez beti biak maila berdinean izan.
• Askotan organismoei janaria lortzen eta harrapariak saihesten laguntzen die.
• Bi motatako mutualismoak daude:
• Derrigorrezko mutualismoa: bi espezien presentzia beharrezkoa denean bien biziraupenerako.
• Ez derrigorrezkoa: elkarri onurak ekarri arren ez denean beharrezkoa espezieen biziraupenerako.

BIZKARROITZA

• Organismo bat (bizkarroia) beste baten (ostalaria) bizkarretik bizi da.
• Lehenak kalte egiten dio bigarrenari normalean, baina oso gutxitan hiltzen du.
• Bi bizkarroi mota daude:
• Ektoparasitoak, ostalariaren azalean bizi dira eta haien odolaz elikatzen dira.
• Endoparasitoak ostalariaren barruan bizi dira.