6-A - Bizi funtzioak. Aurkezpena

bizi funtzioak

gure gorputza ezagutzen

bizi funtzioak

IRAITZ APARATUA

ZIRKULAZIO APARATUA

DIGESTGIO APARATUA

NERBIO SISTEMA

ARNAS APARATUA

grabaketak

Iraitz aparatua

Zirkulazio aparatua

Digestio aparatua

Nerbio sistema

Arnas aparatua

esperimentuak

Iraitz aparatua

Zirkulazio aparatua

Digestio aparatua

Nerbio sistema

Arnas aparatua

IRAITZ APARATUA

FUNTZIOA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

FUNTZIONAMENDUA

BITXIKERIAK

BESTELAKOAK

IRAITZ APARATUA

FUNTZIOA

Iraitz-aparatua odolean dauden hondakinak jaso eta kanporatzeaz (hau da, iraizketaz), arduratzen diren organoen multzoa da. Hondakin horiek txiza deitzen dugunaren bitartez ateratzen dira gorputzetik.

IRAITZ APARATUA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

Giltzurrunak, ureterrak, puxika, gernu-maskuria eta uretra dira iraitz-aparatuko organoak. Beraiek, lana Iraitz-aparatua funtzioan jartzea da.

ZER DU IRAITZ APARATUAK? Giltzurrunak organo edo gorputz-atal garrantzitsu bi dira; sabelaldearen atzeko aldean daude eta pixa jariatzen dute Ureterrak. Gernua giltzurrunetatik gernu-maskurira bideratzen duten bi hodiak dira. Gernu-maskuria: puxika,pixa batzen duen globoa. Uretra: puxikan pilatutako txiza kanpoaldera isurtzea posible egiten duen tuboa Ureterra: giltzurrunak eta gernu maskuria lotzen duen tubo gihartzuak dira.

IRAITZ APARATUA

FUNTZIONAMENDUA

Iraitz-aparatua odolean dauden hondakinak jaso eta kanporatzea arduratzen diren organoen multzoa da. Hondakin horiek txiza deitzen dugunaren bitartez ateratzen dira gorputzetik. Iraitz-sistema bi giltzurrunez eta gernu-bide multzo batez osatuta dago. Giltzurrunen funtzio nagusia, odola garbitzea da. Hondakin guztiak kentzen dizkiote odolari, eta hondakin horiek giltzurrunetan geratzen dira, gero txizaren bidez kanporatuak izateko. Odola giltzurrunetatik pasatu eta gero, ureterren bitartez,(giltzurrunak eta puxika lotzen dituen hodi gihartsuak dira) hondakinak (ura bereziki) gernu-maskurira (puxika) joaten dira. Maskuria beteta dagoenean, uretra deitzen den hoditik kanporatzen da txiza edo gernua. Iraitz-aparatu gabe ezingo ginateke bizirik egongo,zeren eta hondakin guztiak gure odolean geldituko lirateke. Baita ere txiza ez bagenu egingo tripako minarekin egongo ginateke puxika esplotatu arte.

IRAITZ APARATUA

BITXIKERIAK

1. Gernu-sistemaren organo garrantzitsuena giltzurrunak dira, indaba formako egiturak, bizkarraren erdian saihetsen azpian daudenak. Urea odoletik kentzea eta gernua maskurirantz bideratzea da haren funtzioa

2. Ureterrak hodi meheak dira, giltzurrunen eta maskuriaren arteko lotura egiten dutenak. 25 cm inguruko diametroa dute, eta uzkurtu eta zabaltzen diren muskuluz osatuta daude, 10 edo 15 minutuan behin gernua pasatzeko.

IRAITZ APARATUA

BESTELAKOAK

https://www.eitb.eus/es/noticias/sociedad/detalle/9301692/logran-cultivan-rinones-embrionarios-humanizados-en-cerdos-durante-28-dias/

https://www.elperiodicodearagon.com/sociedad/2002/12/24/ratones-desarrollan-rinones-implante-celulas-48348165.html

DIGESTIO APARATUA

FUNTZIOA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

FUNTZIONAMENDUA

BITXIKERIAK

BESTELAKOAK

DIGESTIO APARATUA

FUNTZIOA

Elikagaiak deskonposatzen ditu eta gorputzak behar dituen mantenugaiak elikagai haietatik ateratzen dira. Azkenik, prozesu horretan sortutako hondakinak gorputzetik kanpora ateratzen ditu.

DIGESTIO APARATUA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

Hauek dira digestio aparatuaren elementuak: -Ahoa -Eztarria -Hestegorria -Urdaila -Heste meharra -Heste lodia -Ondestea -Uzkia. -Ahoa digestio aparaturen sarrera da. Ahotik eztarrira joaten da janaria eta gero hestegorrira joaten da. -Hestegorriko goiko partea faringea deitzen da eta beheko partea kardia izeneko esfinterraren bidez konektaturik dago urdailarekin. - Urdaila sabelaren gohian eta ezker aldean dago. Janaria metatzen du eta hesterako pasaera erregulatzen du. Heste meharrak urdaila eta heste lodia konektazen du. - Heste lodiak hiru atal ditu: Heste itsua, Kolona eta Ondestea dira atalak. - Ondestea heste lodiaren azken atala da, eta bere funtzioa gorozkiak pilatzea da. -Uzkia hondakinak kanporatzen du.

Hestegorria

Urdaila

Hestelodia

Hestemehea

Ondestea

DIGESTIO APARATUA

FUNTZIONAMENDUA

Inoiz ez duzue pentsatu nola funtzionatzen duen gure digestio-aparatuak? Hori bada, hemen daukazue testu bat azaltzen duena nola funtzionatzen duen. Digestio-aparatuak, elikagaiak deskonposatzen ditu eta gorputzak behar dituen mantenugaiak elikagai haietatik ateratzen dira. Lehenik elikagaia ahotik sartzen dira eta hestegorritik bajatzen dira urdaiera heldu arte, hor janaria pilatu eta hesterako bidea erregulatzen du. Ondoren heste meharrera pasatzen da. Heste meharrean, gibela eta pankreak sortutako zuku batzuek elikagai eta mantenugai bihurtzeko prozesua amaitzen dute. Behin mantenugai bihurtuta, odolera pasatzen dira, ez duguna behar, heste lodira joaten da. Hor pilatzen dira gure gorputzak behar ez dituen substantzia guztiak. Bukatzeko, uzkitik kaka eginez ateratzen dira substantzia horiek. Uste baduzu giza-gorputza ikaste aspergarria dela, oker zaude. Informazio interesgarri asko dago ez duzuna ezagutzen gorputzari buruz. Animatu zaitez giza-gorputza ezagutzera!

DIGESTIO APARATUA

BITXIKERIAK

- Heste meharrak 7m-ko luzera ditu. - Gure gorputzak giza zelulak baino bakteria gehiago ditu, eta gehienak gure hesteetan bizi dira. - Heste hedatuak tenis-pista baten azalera estaliko zuen. - Egunero 1.5 litro listu ekoizten dira.

DIGESTIO APARATUA

BESTELAKOAK

https://elpais.com/cultura/2022-01-02/muere-ana-bejerano-cantante-de-mocedades-a-los-60-anos.html

https://www.vallhebron.com/es/actualidad/noticias/la-infeccion-por-covid-19-aumenta-el-riesgo-de-desarrollar-el-sindrome-del-intestino-irritable-largo-plazo

ARNAS APARATUA

FUNTZIOA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

FUNTZIONAMENDUA

BITXIKERIAK

BESTELAKOAK

ARNAS APARATUA

FUNTZIOA

Arnas aparatua gure gorputzaren barruko sistema bat da, oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa kanporatzen duena. Arnas aparatuaren funtzioa, beraz, arnasketa prozesua posible egitea da.

ARNAS APARATUA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

Sudurra: aire sarrera errazten duten bi barrunbeei deritze, euren funtzioa bertan airea hezetu, iraitzi eta berotzea delarik pituitarioen bitartez.

-Faringea: airea beheko arnasbideetara bideratzea baimentzen duen mintz ehundura duen muskulu-hodia.

-Laringea: arnasturiko airearen iraizpena funtzio nagusitzat duen hodia da. Era berean airearen igarotzea baimentzen du zintzur-heste eta birikarantz. Funtzio fonatzailea du, alegia, ahotsa sorrarazten du.

-Bronkioak:bronkiolorantz bideratzen du zintzur-hesteko airea.

-Trakea: airea birikarantz barneratu eta birikatik kanporatzen den bidea.

-Birikiak:Birikek atmosferako oxigenoa hartu eta odolera bideratzen dute eta, aldi berean, odoleko karbono dioxidoa kanporatzen du.

ARNAS APARATUA

FUNTZIONAMENDUA

Arnas aparatua gure gorputzaren barruko sistema bat da, oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa kanporatzen duena. Arnas aparatuaren funtzioa, beraz, arnasketa prozesua posible egitea da. Gure gorputzeko zelulek oxigenoa behar dute funtzionatu ahal izateko. Arnas aparatuak aireko oxigenoa hartzen du, eta gero zirkulazio-aparatuak oxigeno hori gorputzeko zelula guztietara eramaten du. Oxigenoa airean dago. Sudurretik sartzen da gure gorputzean arnasa hartzen dugunean; faringe, laringe, trakea eta bronkioetan zehar pasatzen da, biriketaraino iristeko. Bertan, oxigenoa odolera pasatzen da (arterietara), eta zirkulazio-aparatuak (arterien bidez) gorputzeko zeluletara eramaten du. Zeluletatik zirkulazio-aparatura pasatu, honek biriketara eraman, eta hortik sudurrera joaten da kanporatua izateko.Arnasketa prozesua egiten dugunean, beraz, airetik oxigenoa hartzen dugu (arnasgoran) eta karbono dioxidoa kanporatzen dugu (arnasbeheran).

ARNAS APARATUA

BITXIKERIAK

- Atsedenean, heldu baten gorputzak 6 litro aire arnasten ditu minutuko. - Eskuineko birika ezkerrekoa baino handiagoa da. - Sudurreko ileek arnasten dugun airea garbitzen eta berotzen laguntzen dute. -Doministiku baten abiadura handiena 165 km/h da.

ARNAS APARATUA

BESTELAKOAK

https://www.diariodemallorca.es/mallorca/2023/12/19/muertes-enfermedades-sistema-respiratorio-tumores-96028365.html

https://www.antena3.com/noticias/salud/enfermeras-aumentan-competencias-pueden-recetar-paracetamol-ibuprofeno-gripe_2024012265ae462fe584300001193315.html

ZIRKULAZIO APARATUA

FUNTZIOA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

FUNTZIONAMENDUA

BITXIKERIAK

BESTELAKOAK

ZIRKULAZIO APARATUA

FUNTZIOA

ZIRKULAZIO-APARATUA oxigenoa eta elikagaiak eramaten ditu gure gorputzeko toki guztietara. Odolaren bidez egiten du garraio hori.

ZIRKULAZIO APARATUA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

Bihotza Bihotza odola gorputz osoan zehar mugiarazten duen motorra edo ponpa da.

Odola Odola zirkulazio-aparatuan zehar mugitzen den likidoa da, arteria, zain eta kapilarretan zirkulatzen dena. Oxigenoa eta elikagaiak garraiatzen ditu, besteak beste.

Odol-hodiak Odol-hodiak odola barruan duten konduktu txikiak dira; hodi horietatik zirkulatzen da odola. Gorputz osoan daude eta zelula guztietara iristen dira. Oxigenoa hartzen dute biriketan eta elikagaiak jasotzen dituzte hesteetan (eta gorputzeko toki guztietara eramaten dituzte). Odol-hodien artean, hiru mota nagusi daude. Arteriak:bihotzetik ateratako odola garraiatzen dute. Zainek:bihotzera doan odola garraiatzen dute. Kapilarrak:arteriak eta zainak elkarri lotzen dituzten hodi finak dira. Haietan trukatzen dira odolak garraiatzen dituen substantziak eta gasak (oxigenoa eta karbono-dioxidoa).

ZIRKULAZIO APARATUA

FUNTZIONAMENDUA

ZIRKULAZIO-APARATUA oxigenoa eta elikagaiak eramaten ditu gure gorputzeko toki guztietara. Odolaren bidez egiten du garraio hori. Karbono dioxidoa daraman odola bihotzera heltzen da, ondoren, bihotzak kaba zainetik barrena punpatzen du biriketaraino. Biriketan, odolak daraman karbono dioxidoa geratzen da, arnasketaren bidez gorputzetik kanporatzeko; eta arnasbideetatik iritsitako aireko oxigenoa hartzen du. Odol hori bihotzera doa gero, birika-zainetatik. Bihotzak odol "garbia" gorputz osora punpatzen du aorta izeneko arteriatik Oxigenoa daraman odola heste meharretik pasatzen denean digestioan lortu ditugun mantenugaiak jasotzen ditu, oxigenoa eta mantenugaiak banatzen ditu gorputzeko zelulen artean, eta zelulek sortzen duten karbono dioxidoa eta hondakinak jasotzen ditu. Ondoren, Giltzurrunetara iristen da eta han iragazi eta garbitu egiten da; han utzitako hondakin gehienak gernu edo txizaren bidez kanporatzen ditugu, baina oraindik karbono dioxidoa darama. Odol "zikin" hori bihotzera doa gero, berriro zirkulazioari ekiteko.

ZIRKULAZIO APARATUA

BITXIKERIAK

Adineko batek 60-80 taupada izaten du minutuan, haur batek horren bikoitza izan ditzake. Helduen bihotz bat 8.000 litroko depositua duen kamioi zisterna bati lotuta egongo balitz, egun bakarrean bete lezake.

ZIRKULAZIO APARATUA

BESTELAKOAK

https://www.elcorreo.com/culturas/sergio-perismencheta-salir-clase-anuncia-cancer-20240122085953-nt.html?ref=https%3A%2F%2Fwww.elcorreo.com%2Fculturas%2Fsergio-perismencheta-salir-clase-anuncia-cancer-20240122085953-nt.html

NERBIO SISTEMA

FUNTZIOA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

FUNTZIONAMENDUA

BITXIKERIAK

BESTELAKOAK

NERBIO SISTEMA

FUNTZIOA

Nerbio-sistema gizakion eta animalia gehienen burmuinak, bizkarrezur-muinak eta nerbioek osatzen duten multzoa da. Egitura anatomiko honek kanpoko estimuluak jaso eta estimulu horien aurrean gorputzeko erantzun bat ematen du.

NERBIO SISTEMA

ELEMENTUAK EDO ATALAK

Burbuina: Burmuina pertsonaren mugimendu eta sentzazioei dagozkiona sortzen diren erdigunea da. Zereberoa: zerebeloa, burezurraren barnean dagoena borondatzezkomugimenduak koordinatzeaz eta gorputzaren oreka mantentzeaz arduratzen da. Bizkarrezur-muina: Bizkarrezur-muina ornodunek bizkarrezurraren barnean duten nerbio-kordoia da; entzefaloaren luzapena dela esan daiteke, eta harekin batera nerbio-sistema zentrala osatzen du.

Nerbio-sistema zentrala: entzefaloak eta bizkarrezur-muinak osatzen dute. Nerbio-sistema periferikoa: nerbio-sistema zentraletik gorputzeko atal guztietara hedatzen diren nerbioek osatzen dutena. Entzefaloa da nerbio-sistemaren zuzendaria, nerbio-sistemaren egitura konplexuena eta garrantzitsuena. Burezurrak babesten du, eta garuna, garuntxoa eta bizkarrezur-erraboila daude entzefaloaren barruan. Nerbio-sistema osatzen duten zelulak neuronak dira. Neuronak zelula oso bereziak dira, gorputzeko beste zelulekin konparatuta. Itxuraren aldetik beste zelulekiko oso ezberdinak dira, eta ez dira bikoizten (beste zelulak bai). Nerbio-bulkada transmititzen dute nerbio-sisteman zehar.

NERBIO SISTEMA

FUNTZIONAMENDUA

Nerbio sistemak gorputz osoko aparatu eta sistemak kontrolatzen ditu. Sentzasio guztiak arautzen ditu eta , horren arabera , une bakoitzean dagokion agindua ematen du. Gure gorputzak jasotzen duen edozein sentzazio (hotz, bero, min, etab) burbuinera nerbioen bidez transmititzen da. Eta burbuinetik erdiguneko unitate dena, sentsazioek eragindako erreakzioak irteten dira. Guzti hau neuronei esker gertatzen da, neuronak nerbio sistemak bere funtzioak egiteko baliatzen dituen zelulak dira. Neuronak zelula oso bereziak dira, gorputzeko beste zelulekin konparatuta. Itxuraren aldetik beste zelulekiko oso ezberdinak dira, eta ez dira bikoizten (beste zelulak bai). Bestalde, funtzioaren arabera bi nerbio-sistema daude: Nerbio-sistema somatikoa: borondatezko mugimenduak kontrolatzen dituena. Nerbio-sistema autonomoa: nahigabeko ekintzak erregulatzen dituena. Barneko organoen jarduera kontrolatzen du. https://www.youtube.com/watch?v=5qsrvLXOgO8 Azkenean nerbio sistemak gauza asko egiten ditu nerbioen bidez egunerokotasunean gure gorputzak sentitzeko eta egiteko.

NERBIO SISTEMA

BITXIKERIAK

Gorputzeko atal bat ( besoa, eskua anka,..) lokartu egin dela diogunean nerbioa hezurra objetu gogor baten artean zanpatuta geratu delako da. Horrek ez du odola zirkulazenjarraitu dezan eragozten. Burbuinak, lanean ari delarik, 10 watteko bonbila baten energia kopuru bera erabiltzen du. Burmuina entziklopedia Britaniarrean dagoen informazioa baino bost aldiz datu gehiago gordetzeko gai da. Burmuinak batez beste 1,5kg pisatzen du eta ez du minik sentitzen; horren ordez mina igorri eta bulkadak kodetzeaz arduratzen da.

NERBIO SISTEMA

BESTELAKOAK

https://www.deia.eus/actualidad/sociedad/2022/04/01/estudio-muestra-efectos-persistentes-covid-1712329.html

https://www.deia.eus/actualidad/sociedad/2022/03/08/ictus-mata-mediante-ondas-electricas-1728711.htmlb

ESkERRIK ASKO