BIO/GEO - Geologia

DBH 4

Geologia

Hasi

LURREKO ALDAKETAK, ETENGABEKO HISTORIA

2. ebaluaketa

AURKEZPENA

Leire Otermin

lotermin@sanferminikastola.org

EBALUAKETA IRIZPIDEAK

Ebaluaketa irizpideak DBH 4 - Geologia

Ebaluaketa 2 bloke nagusitan banatuko da: zereginak eta kontrola.

• 4 zeregin ebaluagarri egongo dira.
• Zereginek %40ko pisua izango dute eta classroom bitartez entregatu beharko dira.
• Edukiak bukatutakoan kontroltxo bat egingo dugu, zeinak %60ko pisua izango duen.

Zereginek muga data bat izango dute, bidaltzen ez duenari ariketa hori ebaluatu gabe geratuko zaio (0). Zeharkako konpetentziak (ikasgelako jarrera...) ere bloke honetan baloratuko dira.

+Info

Diagnosia

Aurrezagutzak

Zer dakigu unitate didaktiko honetan landuko ditugun kontzeptuetaz?

Hasi

Diagnóstico // Test

Noiz sortu zen Lur planeta?

Ezin da jakin

Duela 5.000 urte

Duela 4.700 milioi urte

Diagnóstico // Test

Zer dira fosilak?

Aintzinako izaki bizidunen gorputzen edo ekintzen aztarnak dira.

Aintzinako bizidunek utzitako gorputz zatiak dira.

Forma arrarodun harriak dira.

Diagnóstico // Test

Zer dio plaken tektonikaren teoriak?

Lurrazaleko plakak tektonika izeneko prozesu baten bitartez eratu dituzte formazio ezberdinak.

Litosfera etengabeko mugimenduan diharduten plaka izeneko zatitan banatuta dago.

Mantuan dagoen harri urtua mugitzen denean lurrazala bultzatzen du eta mendiak, sumendiak etb. eratzen dira.

Diagnóstico // Test

Teoria eboluzionistaren aurretik, zein teoria nagusitzen zen pentsamendu europearrean?

Negazionista

Naturista

Kreazionista

LAN BIKAINA!

4 /4 zuzen Orain ideia argiago bat duzu unitate honetan ikusiko duzunaz, beraz, has gaitezen lanean.

JARRAITU

1. ZEREGINA

Zer adin du Lurrak?

LURRAREN ADINA KALKULATZEKO SAIAKERAK

Jarraitu

1. ZEREGINA

LURRAREN SORRERA ETA HISTORIA

• Prozesu geologikoak oso astiro gertatzen dira, eta, urte luzetan gizakiak ez du froga nabarmenik izan Lurraren historia zehazteko.
• Prozesu geologikoak denbora-unitate luzeen bidez neurtzen dira: milioi urteka.
• Denbora-unitate luzea izateak zailtasun handiak sortzen ditu prozesu geologikoak ulertzerako orduan. Hala ere, Lurraren adinaren inguruko lanketa egingo dugu.
• Baditugu gure planetaren historiaren berri ematen duten aztarnak edo “dokumentuak”:

AZTARNAK

ARROKAK

FOSILAK

1. ZEREGINA

LURRAREN SORRERA ETA HISTORIA

• Erdi Aro eta Aro klasikoan ikuspuntu magikoa zen nagusi (jainkoen haserreen eraginak…)
• Fosilei buruzko ideia nagusiak:
• Itxura arraroa duten harriak dira
• Bizi izan diren izakien arrastoak dira
• XVIII.mendearen hasieran bi korronte zeuden indarrean:

XVIII. mendeko korronteak

KREAZIONISMOA

PSEUDOZIENTIFIKOA

1. ZEREGINA

TEORIA GEOLOGIKOAK

XVIII.mendean, Georges Louis Leclerc, Buffongo kondeak, Lurraren adina zientifikoki aztertu lehen aldiz.

• Teoria eboluzionistaren aitzindaritzat jotzen da.
• Bere hipotesia: eguzkiarekin talka egin zuen kometa batek askatu zituela gero eguzki-sistemako planeta bihurtu ziren materialak. Hasiera batean, Lurrean bero kiskalgarria egiten zuen, baina pixkanaka hozten joan zen, harri urtua lur lehor bihurtu eta hodeien ura euri moduan erori eta ozeanoak sortu zituen arte.
• Buffonek kalkulatu zuen prozesu osoak 70.000 urte baino gehiago behar izan zituela.
• Buffonen garaiko europar gehienentzat, lurrak 7.000 urte baino gutxiago zituela uste baitzuten.

1. ZEREGINA

TEORIA GEOLOGIKOAK

XIX.mendean, John Phillips-ek geruza geologikoen lodiera neurtu zuen.

• Hipotesia:geruza bakoitzaren lodiera neurtuz eta sedimentazio-tasaren batez bestekoa kalkulatuz, Lurraren adina 90-99 milioi urte artekoa zela adierazi zuen.

XIX.mendean, William Thomson (beranduago, Lord Kelvin baroia):

• Bere hipotesia: Buffonen ideia jarraituz, Lurra fusio-masa bat zela uste zuen, hozten ari dena, eta barne-tenperatura aztertuz adina 98 milioi urtekoa zela adierazi zuen.

1. ZEREGINA

TEORIA GEOLOGIKOAK

Arthur Holmes, XX.mendea

• Metodo erradiaktiboen bidez Lurraren adina zehazten saiatu zen lehen geologoa.

• Bere hipotesia: Rutherford-en ideiak jarriatuz (isotopo erradiaktiboek beroa igortzen dute etengabe eta hauen neurketak Lurraren adina kalkulatzeko balio dezake.
• Uranioa eta beruna aztertuz, 1600 milioi urteko arrokak aurkitu zituen.
• Metodo erradiaktiboak hobetu zirenean, Lurraren adina 4.500 milioi urtekoa zela esan zuen.

1. ZEREGINA

TEORIA GEOLOGIKOAK

Gaur egun

• Lurrak 4.600-4.700 milioi urte dituela diote geologoek
• Eguzki-sistemaren adina 4.700milioi urtekoa dela pentsatzen da.
• Lurrazalean aurkitu diren arroka zaharrenek 3.800-4.000 milioi urte dituzte (Ilargiaren eta meteoritoen adina baino 900 milioi urte gutxiago.

1. ZEREGINA

DATAZIO METODOAK

Lurraren historiari buruzko datuak dagokien garaian kokatzeko, tresneria berezia erabiltzen dute geologoek. Arrokek zer adin duten jakiteko, hainbat datazio mota erabiltzen dira:

Datazio absolutua: Data zehatza ematen zaio geruza edo gertaera geologiko bakoitzari.

Datazio erlatiboa: Serie estratigrafiko bateko gertaerak bata bestearekiko ordenatzen dira denboran.

1. ZEREGINA

DATAZIO METODOAK

DATAZIO ABSOLUTUA

DATAZIO ERLATIBOA

Metodo erradiometrikoak

Metodo estratigrafikoak

Geruzen antolamendua

Aktualismoa

14C, 207Pb, 40Ar, 238U...

Gainjartzea

Segida faunistikoa

1. ZEREGINA

DATAZIO ABSOLUTUA

Metodo erradiometrikoak

• Arroka batzuek elementu erradioaktiboak izaten dituzte, gutxi bada ere. Denborarekin, elementu horiek desintegratuz joaten dira.
• Elementu erradioaktibo bakoitzak desintegrazio-periodo propioa du.
• Elementu baten desintegrazio-periodoa zein den baldin badakigu eta zer neurritan (%) desintegratu den zehazten badugu, desintegratzen noiz hasi zen jakingo dugu, eta, beraz, zer garaitako arroka den zehaztuko dugu.
• Esate baterako, karbono-14 elementuaren semidesintegrazio-periodoa (edo erdibizitza) 5.700 urtekoa da, hau da, hasieran zegoen kopurutik erdira jaisteko 5.700 urte behar ditu.

• Aurkitutako objektu baten 14C kantitatea %25,1ekoa dela esaten badigute, erdibizitzaren grafikoaren bitartez bere adina kalkulatu dezakegu, kasu, 11.437 urte.

1. ZEREGINA

DATAZIO ABSOLUTUA

Metodo erradiometrikoak

• 14C normalean, materia organikoa datatzeko erabiltzen da (hezurdurak,
• Badira periodo askoz ere luzeagoak dituzten elementuak, eta, horien bidez, arroken eta fosilen adina zehatz daiteke.
• Uranio-238 elementuak, adibidez, 4.500 milioi urteko semidesintegrazio-periodoa du, eta geologian gehien erabiltzen den isotopoetako bat da.

1. ZEREGINA

DATAZIO ERLATIBOA

Metodo estratigrafikoak

• Arroka sedimentarioetako geruzen ikerketa eta interpretazioa egiten duen zientzia da estratigrafia.
• Lurrazala osatzen duten arrokak eta harritu gabeko sedimentuak estratuetan (geruzetan) antolaturik daude.
• Geruza bakoitzak sortu zen garaiko gertakarien historia kontatzen digu.

1. ZEREGINA

DATAZIO ERLATIBOA

Metodo estratigrafikoak

Aktualismoaren printzipioa

• Eragile berdinek ondorio berdinak sortzen dituzte, iraganean bezala, gaur egun ere.
• Harri-geruza batean, adibidez, olatuek gure egunetan hondartzan egiten dituzten arrastoen antzekoak aurkituz gero, geruza hori itsas azpian sortu zela ondorioztatzen da.

1. ZEREGINA

DATAZIO ERLATIBOA

Metodo estratigrafikoak

Gainjartzearen printzipioa

• Steno-k formulatu zuen 1669an.
• Printzipio horren arabera, geruza guztiak materialak jalki (sedimentatu) ziren ordena berean egongo dira antolatuta, baldin eta eraldaketa garrantzitsurik gertatu ez bada.
• Hala, eremu jakin batean geruzen zutabe estratigrafiko bat ikusten dugunean, oro har, esan daiteke geruzarik zaharrenak behealdekoak direla, eta berrienak goiko aldekoak.

1. ZEREGINA

DATAZIO ERLATIBOA

Metodo estratigrafikoak

Geruzen antolamenduaren printzipioa

• Gertaera geologikoak haien eraginpean dauden estratuen ondorengoak dira.
• Adibideko irudietan, tolestea gertatu zenean geruzak estratu ezberdinetan metatuak zeuden iada. Ondoren, higaduraren ondorioz failak eratu ziren eta garai ezberdinetako estratuak elkarren ondoan geratu ziren.

1. ZEREGINA

DATAZIO ERLATIBOA

Metodo estratigrafikoak

Segida faunistikoaren printzipioa

• Printzipio honen arabera (Smith, 1779), geruza batean fosilak badaude, geruza osatzen duen arrokaren garai berean eratuko ziren fosil horiek.
• Beraz, bi geruzatan fosil berdinak aurkituz geri, bi geruzak garai berean eratu zirela esan daiteke.
• Printzipio horren bidez, geruzak adinaren arabera antola daitezke, geruzetako fosilek zer aintzinatasun duten jakinez gero.

1. ZEREGINA

Lehen zatiaren amaiera

• Lehen blokearen amaierara iritsi gara. Zerbait berriro azaltzea behar duzue?
• Teoriarekin aurrera jarraitu aurretik Classroomeko 1. zeregina bete beharko duzue.
• Animo!

1. ZEREGINA

2. ZEREGINA

FOSILAK, ALDAKETEN LEKUKO

Fosilen bidez, gure planetako biziak zer eboluzio izan duen jakin dezakegu.

Jarraitu

2. ZEREGINA

FOSILAK, ALDAKETEN LEKUKO

• Fosilek informazio asko ematen dute: haien bidez, gure planetako biziak zer eboluzio izan duen jakin baitezakegu.
• Fosiletako bizidunak zer garaitakoak diren zehazteaz gain, garai eta leku jakin hartako baldintzak eta ingurunea nolakoak ziren ere jakin dezakegu (geografia, klima…).
• Segida faunistikoaren printzipioak adierazi digun bezala, geruza batean topa daitezkeen fosilen eta geruza horren adinaren artean erlazio zuzena dago.

2. ZEREGINA

FOSILAK, ALDAKETEN LEKUKO

• Noizkoa: Jurasiko garaikoa (199 eta 145 milioi urte artean)
• Zer da: Inoiz aurkitu den armiarma-fosil handiena
• Non: Daohugou-ko aztarnategia, Txina
• Armiarmak Jurasiko garaian bizi izan ziren intsektu askoren harrapariak izan ziren. Anatomiari buruz egindako ikerketen bidez, haien bizimoduari buruzko datuak lortu dira; zetazko sareak egiten zituztela, adibidez, baita garaiko klimaren inguruko xehetasunak ere.

2. ZEREGINA

FOSILAK, ALDAKETEN LEKUKO

• Fosilak duela milaka urte bizitako izaki bizidunen aztarnak dira, harri bihurtuta. Bizidun baten gorpuzkia fosilizatzeko baldintza ugari bete behar denez, oso gutxitan gertatzen da prozesu hau.
• Fosilizazioa gertatzeko bete beharreko baldintza nagusia hauxe da:
• Gorpua, hil bezain laster, oxigenorik gabeko ingurune batean geratzea, hau da, material babesle baten barruan (erretxinean sartuta, lohian edo hondarrean hobiratuta). Hala, ez dira usteldu edo desegingo atmosferako oxigenoaren edo inguruko mirkoorganismoen eraginez.

2. ZEREGINA

FOSILAK, ALDAKETEN LEKUKO

• Hainbat modutan gerta daiteke hildako gorpuzkinak airearekin kontakturik ez izateko prozesua. Adibidez:
• Biziduna erretxina-masa baten barruan geratzea (erretxina, ondoren, anbar bihurtzen da)
• Edota gorpua harez edo sedimentuz estalirik geratzea, (orduan harri sedimentario batean agertuko da fosila).

Harri sedimentarioa

Anbarra

2. ZEREGINA

FOSILAK, ALDAKETEN LEKUKO

• Babes hori izanik ere, bizidunen atal bigunek ez dute irauten, oro har; eta bizidunen atal gogorrak bakarrik bihurtzen dira fosil (hezurrak, oskolak, maskorrak…). Zati bigun guztiak, lehenago edo beranduago, usteldu egiten dira.
• Zati gogor horiek mineralizatu egiten dira, hau da, zati organikoak beste zenbait mineralek (kaltzita, silizea…) ordezkatzen dituzte.

• Fosila, azken batean, bizidunaren forma berbera duen harri bat baita.
• Gerta daiteke fosilizatu den zatia desagertzea ere; halakoetan, fosila inguratzen zuen moldea bakarrik aurki dezakegu.

2. ZEREGINA

FOSILAK, ALDAKETEN LEKUKO

• Hona hemen orainarte azaldutakoaren bideo labur bat:

2. ZEREGINA

FOSILAK, ALDAKETEN LEKUKO

• Fosilek era askotako informazioa ematen digute:
• Aintzinako bizidunak nolakoak ziren
• Hainbat espezieren eboluzioa nolakoa izan den
• Geruzen adinaren eta haietan agertzen diren fosilen artean erlazio zuzena dago, William Smith-en segida faunistikoaren printzipioaren arabera.

• Fosil gida deitutako fosilak: garrantzia berezia dute, haiek agertzen diren geruzak zehatz datatu baitaitezke. Izan ere, fosil gidak denboraldi mugatu, jakin eta erlatiboki nahiko labur batean bizi izandako izakien fosilak dira, Lurraren historian oso denbora zehatza markatzeko gai direnak. Gainera, bizidun horiek hedadura geografiko handia izan zuten, azkar eboluzionatu zuten eta erraz fosilizatzen ziren. Beraz, ugariak dira, eta bereziki interesgarriak geruzen data zehatza zehazteko.

2. ZEREGINA

LURRAREN DENBORA TARTEAK

• Duela 4.540 milioi urte sortu zenetik Lurrean izan diren gertaera geologikoen eta biologikoen kronologia egiteko, taula kronoestratigrafikoa sortu da.
• Taula horrek denbora geologikoa zatitzen eta azpizatitzen du, hierarkikoki hiru mailatan antolatutako denbora tarteetan: eona, era eta periodoa.
• Denbora geologikoa lau eonetan banatzen da: hadearra, arkearra, proterozoikoa eta fanerozoikoa.
• Lehen hirurek Kanbriaraurrea izeneko etapa osatzen dute.
• Fanerozoikoaren lehendabiziko aroa (era) den kanbriarrean organismoek izaera konplexua hartu zutela esan dezakegu.

2. ZEREGINA

Bigarren zatiaren amaiera

• Bigarren blokearen amaierara iritsi gara. Zerbait berriro azaltzea behar duzue?
• Teoriarekin aurrera jarraitu aurretik Classroomeko 2. zeregina bete beharko duzue.
• Animo!

2. ZEREGINA

3. ZEREGINA

Nola funtzionatzen du Lurrak?

Teoria geologikoak

Jarraitu

3. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

• Lurrean gertatzen diren aldaketak azaltzeko orduan, gizakiak teoria desberdinak garatu izan ditu historian zehar.
• Hasieran, fixismo deituriko ikuspegia nagusitu zen.
• Oinarri erlijioso sendoa zuen eta Bibliaren eta antzeko liburuen interpretazioa zuen ardatz.
• Fixismoaren arabera, Lurrean ezin da gertatu inolako aldaketa globalik. Mendiak adibidez, horrelakoak dira mundua sortu zenetik, Lurra horrela sortu baitzuen jainkoak eta aldaketak, izatekotan, hondamendien ondorioz gertatzen dira.

3. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

• Pixkanaka, ikertzaileak frogak bildu eta geologiari buruzko ikuspegia aldatuz joan zen, biologiarekin gertatu zen bezala.
• 1788. urtean, Hutton-ek aktualismoa sortu zuen, geologiako teoria garrantzitsuenetako bat.
• Teoria horren arabera, aldaketa geologiko guztiak gaur egun bezala iraganean ere ematen ziren, mantso eta uniformeki (gradualismoa).

3. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

• Baina aktualismoak ez zituen galdera guztien erantzunak eman
• Geologiak beste teoria baten beharra zuen, zenbait galderari erantzun ahal izateko:

Kontinenteak mugitzen al dira? ZERK MUGIARAZTEN DITU?

Zergatik daude itsasoko animalien fosilak mendi-tontorretan?

zERK SORTU ZITUEN MENDIAK ETA FAILAK?

ZERGATIK GERTATZEN DIRA LURRIKARAK?

1. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

1910. urtean, Frank Bursley Taylor-ek lehen aldiz kontinenteak mugitu egiten zirelaren ideia proposatu zuen. Haren ikerketen arabera honako hipotesi hauek proposatu zituen:

• Kontinenteak Lurraren gainazalean mugitzen ziren
• Atlantikoko sakonera gutxiko eskualde batek Afrika eta Hego Amerika garai batean elkartu ziren lekuan markatzen zuen
• Kontinenteen talkek mendiak altxa ditzaketela.

Bere garaiko zientzialariek ez zuten aintzat hartu hark esandakoa, edo kontra egiten saiatu ziren, ezin izan baitzuen azaldu nola gertatzen ziren prozesu horiek.

1. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

1915ean, Alfred Wegener-ek kontinenteen jitoaren teoria azaldu zuen. Haren hipotesiaren arabera:

• Duela 200 bat milioi urte, superkontinente bat zegoen, Pangea deitu ziona, ozeano erraldoi batek inguratua, Panthalassa.
• Geroago, Pangea lur-masa txikiagotan banatu zen, eta masa horiek jitoan ibili ziren gaur egungo kokapena hartu arte.
• Gaur egun ere jitoan jarraitzen dute, urtean zentimetro batzuk mugitzen baitira.

1. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

Alfred Wegener-ek zenbait froga azaldu zituen bere hipotesia baieztatzeko:

• Froga geografikoak: Kontinenteen itsasertzak bat zetozen puzzle bateko piezen antzera eta, beraz, ondorioztatu zuen elkartuta egon zirela aurreko garai geologikoren batean.
• Froga geologikoak: kontinenteak elkartuta kokatuz gero, jarraitasun bat ematen zen egitura geologikoetan (arroka motak, arroken adina, mendikateak…).

1. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

• Froga paleontologikoak: espezie eta aintzinatasun bereko fosilak topatu zituen kontinente ezberdinetan, ondorioztatuz garai batean elkartuta egon zirela.

• Froga paleoklimatikoak: jatorri glaziarreko eta adin bereko sedimentuak aurkitu zituen gaur egun bereizita dauden eta beste klima bat duten eremu kontinentaletan. Bere ustez kontinenteak elkartuta egon ziren hego polotik gertu.

1. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

Baina honek ere ezin izan zuen kontinenteen mugimendua azaldu. Zergatik? Ez zekielako nahikoa honi buruz:

• Itsasoaren hondoari buruz
• Barne-eragileei buruz
• Lurraren barne egiturari buruz
• Konbekzio korronteei buruz
• Uhinen bidezko teknologiari buruz:
• Uhin sismikoak
• GPS
• Sonar

1. ZEREGINA

LURREKO ALDAKETAK AZALDU NAHIAN

Arthur Holmes-ek azaldu zuen lehenengo aldiz Lurraren barneko beroak konbezkio-mugimenduak sortzen dituela mantuan:

• Tenperatura desberdina denez mantuan zehar, bertako materiala partzialki urtzen da, dentsitatea desberdineko eremuak sortuz.
• Dentsitate txikieneko materialek gorantz egiten dute eta dentsitate handikoek beheruntz, konbekzio korronteak sortuz.
• Ideia hauek Wegenerren teoria sendotu zuten.

1. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA IKERTZEKO METODOAK

metodoak

zeharkako metodoak

metodo zuzenak

Aztergaia zuzenean ikertzen dugunean da, modu zuzen batean.

Aztergaia modu ez-zuzen batean ikertzean datza. Aztergaia ikertzeko modu zuzenik ez dugunean erabiltzen da.

1. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA IKERTZEKO METODOAK

metodoak

metodo zuzenak

Aztergaia zuzenean ikertzen dugunean da, modu zuzen batean.

3. ZEREGINA

ZEHARKAKO METODOAK

• Lurraren barneko egitura aztertzeko gizakiak topografia sismikoa erabiltzen du, eta uhin sismikoak dira teknika honen oinarria.
• Lurrikarek sortutako uhin sismiko horiek sismografoen bidez detektatzen dira, eta jasotako mugimenduaren arabera marraztutako grafikoen bidez adierazten dira (sismogramak).
• Lurrikara sortutako puntu konkretuari hipozentroa esaten zaio eta puntu horretatik gertuen dagoen lurrazalaren puntuari epizentroa deritzo.

3. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA IKERTZEKO METODOAK

• Uhin sismikoen hedapen-abiadura zeharkatzen dituzten materialen araberakoa izaten da.
• Adibidez, material zurrun eta hotzetan azkarrago hedatzen dira uhinak, eta material bero eta plastikoagoetan motelago.
• Bat-bateko abiadura-aldaketak zurruntasunean aldaketa bat egon dela adierazten du, eta, beraz, bi geruzen arteko bereizketa dagoela ondoriozta daiteke. Izan ere, materiala aldatzean, uhin sismikoek norabidea aldatzen dute (errefrakzioa, gogoratu 2. mailan Naturaren Zientzietan ikasitakoa), bat-batean murriztuz hedapen-abiadura.
• Uhinen abiadura-aldaketa horri etenunea esaten zaio. Puntu horiek informazio-iturri garrantzitsuak dira lurraren barne-egitura nolakoa den jakiteko.

3. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA IKERTZEKO METODOAK

UHIN SISMIKO MOTAK:

• P uhinak (uhin primarioak): Beste uhinak baino azkarragoak dira eta horregatik jasotzen dira lehenak sismografoetan. Konpresioak eta dilatazioak sortzen dituzte arroketan. Lurrazal atal solidoak eta fluidoak zeharkatzeko gaitasuna.

• S uhinak (uhin sekundarioak): Primarioen ostean iristen diren uhinak dira. Bere norabidearen perpendikularrak diren goranzko eta beheranzko mugimenduak sortzen dituzte. Atal solidoetan bakarrik.

3. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA IKERTZEKO METODOAK

UHIN SISMIKO MOTAK:

• R eta L uhinak: Azaleko uhinak dira eta beste bi uhinen eraginez sortzen dira. Lurrazaletik hedatzen dira soilik. Uhin hauek sortzen dituzte kalteak lurrazalean.

3. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA IKERTZEKO METODOAK

3. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA

Zientzialariek zeharkako metodoen laguntzaz, hain zuzen, uhin sismikoen laguntzaz, lurraren barrualdea nolakoa den estimatu nahian bi eredu ondorioztatu dituzte:

3. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA

EREDU ESTATIKOAN materialen konposizio kimikoaren arabera antolatzen dira geruzak, eta hauek dira:

• Lurrazala: lurraren kanpoko geruza solidoa da. lurrazal kontinentala eta lurrazal ozeanikoa bereizten dira.
• Mantua: lurrazala eta nukleoaren artean dagoen geruza da. Harri urtuak (magma) daude mantuan eta goi mantua eta behe mantua ezberdintzen dira.
• Nukleoa: lurraren erdiguneko geruza da. Kanpo nukleoa (likidoa) eta barne nukleoa (solidoa) bereizten dira.

3. ZEREGINA

LURRAREN EGITURA

EREDU DINAMIKOAN aldiz, materialen ezaugarri mekanikoak kontuan hartuta geruza hauek bereizten dira:

• Litosfera: Lurraren geruza solido azalekoena da, eta zurruntasuna du bere ezaugarri nabarmenena. Lurrazalak eta goi-mantuak osatzen dute.
• Astenosfera: litosferaren azpian dago eta lurrazaletik Bere materialak ez dira guztiz solidoak, jariatu egin baidaitezke. Astenosferako mugimenduak direla eta mugitzen dira plaka tektonikoak.

• Mesosfera: mesosfera astenosfera baino zurrunagoa da, presio altuak daudenez dauden arren arrokak fase solidoan daude.
• Endosfera: eredu estatikoan nukleoa izango litzatekeen berdina da.

3. ZEREGINA

Hirugarren zatiaren amaiera

• Hirugarren blokearen amaierara iritsi gara. Zerbait berriro azaltzea behar duzue?
• Teoriarekin aurrera jarraitu aurretik Classroomeko 3. zeregina bete beharko duzue.
• Animo!

3. ZEREGINA

4. ZEREGINA

PLAKEN TEKTONIKA

• Nola mugitzen dira kontinenteak?
• Nola sortzen dira mendiak?
• Zerk eragiten ditu lurrikarak?
• Zergatik aktibatzen dira sumendiak?

Jarraitu

4. ZEREGINA

PLAKEN TEKTONIKA

Lurrak ikuspegi geologikotik zein funtzionamendu duen azaltzeko gaur egun gehien onarturiko teoria Plaken tektonikaren teoria da. Horren arabera:

• Litosfera ez da arrautzen azala bezalako zerbait, leku guztietan neurri eta itxura bera duena, plaketan banatua dago.
• Litosfera 7 plaka nagusitan banatzen da: Ozeano Barekoa, Ipar Amerikakoa, Hego Amerikakoa, Eurasiakoa, Afrikakoa, India-Australiakoa eta Antartikakoa.
• Horietaz gain, eskala txikiagoko dozena bat plaka definitzen dira.
• Plaka horiek astenosferaren gainean mugitzen dira.
• Mantsoenak mm batzuk urtean.
• Azkarrenak 15cm urtean.

4. ZEREGINA

PLAKEN TEKTONIKA

Plaka tektoniko guztiak ez dira berdinak. 2 mota nagusi bereizi ditzakegu:

• Plaka litosferiko kontinentalak: kontinente geologikoak eta haien ertzetik hurbil dauden sakonera gutxiko itsas hondoko eremuak (plataforma kontinentalak) osatzen dituzte. Plaka ozeanikoak baino tamaina eta sakonera handiagoa izaten dute, baina dentsitate gutxiagokoak dira.
• Plaka litosferiko ozeanikoak: ozeanoen azpitik dauden plakei deritze. Kontinentalak baino txikiagoak izaten dira, bai tamaina aldetik eta baita sakonera aldetik ere. Baina dentsitate handiagoa dute.

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Litosfera-plakak bata bestearekiko mugitu egiten dira, eta mugimendu horien noranzkoaren arabera hainbat muga mota sortzen dira plaka horien artean (eta ondorioz, hainbat fenomeno mota):

• Plakak bata bestearekiko urruntzen direnean: muga dibergenteak edo muga eraikitzaileak.
• Plakak bata bestearekiko hurbiltzen direnean: muga konbergenteak edo muga suntsitzaileak.
• Plakak elkarren artean alboka mugitzen direnean: faila transformatzailea edo muga kontserbakorrak.

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga dibergenteak

• Bi plaka, bata bestearengatik urruntzen ari direnean sortzen da.
• Muga eraikitzaileak ere deituak, bi plaken arteko etenunetik gora magma igotzen baita, eta ingurunearekin kontaktuan hoztu egiten da Litosfera berria sortuz.
• Bi aukera egon daitezke:
• Rift kontinentalak
• Dortsal ozeanikoak

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga dibergenteak

• Rift kontinentalak:
• Bi plaka kontinental elkarren artetik urruntzean edo plaka kontinental bat bitan zatitzean eratzen diren egiturak dira.
• Riften bilakaeran eragina izan dezaketen baldintza nagusiak litosferaren ezaugarriak (adina, lodiera, tenperatura), lurraldeko indar orokorrak (far-field stress) (konpresiozkoak edo estentsiozkoak) eta luma gorakorrak dira.

• Arrunta da depresioak eta eremu goratuak tartekatzea.
• Arrunta da ere eremu hauetako sismizitatea eta jarduera bolkanikoa.

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga dibergenteak

Estentsioaren eragina denboran zehar luzatuz gero, litosfera kontinentala bi zatitan bana daiteke erdian ozeano berri bat sortuz.

• Great Rift Valley: munduan aurkitu daitekeen toki bakarra da non plaka kontinental bat bitan zatitzen ari den. Etorkizunean Afrika bitan zatitzea ekar dezake, itsaso eta kontinente berriak sortuz.

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga dibergenteak

• Ozeano gandorrak (dortsalak): ozeano barnearen dauden muga dibergenteek sortzen dituzten mendikate luzeak dira. Erdigunean sakonune bat izan ohi dute, aktibitate bolkaniko altua izango duena, eta bertatik astenosferan dagoen materiala (magma) kanporatzen da, ozeano-litosfera berria sortuz.
• Sortutako arrokak erdigunetik urruntzen doaz eta, beraz, arrokarik zaharrenak kontinentetik hurbilen daudenak dira eta gazteenak ozeano-gandorrekoak.

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga dibergenteak

• Muga dibergenteak litosfera ozeanikoaren eta erliebearen sortazileak dira; izan ere, muga horietan sortzen da itsas hondoko litosfera berria, ozeano hondoak zabaldu egiten dira.
• Muga dibergenteak dauden lekuetan azaleko lurrikarak (itsasikarak) sortzen dira.
• Atlantiko erdiko dortsala

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga konbergenteak

• Muga konbergente bat bi plaka tektonikok elkarrekin talka egiten dutenean sortzen den muga mota da.
• Muga hauetan, gehienetan, plaka bat bestearen azpitik sartzen da (subdukzio eremua). Eremu hauetan bi plaketako bat tolestu egiten da elkar jotzearen ondorioz eta bestearen azpian sartzen da, mantuan hondoratuz eta mantua deseginez.
• Oro har, plaka litosferikoen mugimendua zinta garraiatzaile baten antzekoa denez, mugen beste aldean faila transformakorra edo ertz dibergentea egon daitezkeela.

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga konbergenteak

• Muga hauek hiru motatakoak izan daitezke:
• Bi plaka ozeanikoren artekoa: bi plaka ozeanikok talka egiten dutenean da. Bien artean dentsitate handikoena beste plakaren azpira hondoratzen doa subdukzio eremu bat sortuz.
• Plaka ozeanikoa eta plaka kontinentalaren artekoa: plaka ozeaniko baten eta plaka kontinental baten arteko talka izango da.
• Bi plaka kontinentalen artekoa: hauek obdukzioa-gatik mendikateak sortuko dituzte.

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga konbergenteak

• Bi plaka ozeanikoren artekoa: bi plaka ozeanikoak talka egiten dutenean da. Bien artean dentsitate handikoena beste plakaren azpira hondoratzen doa subdukzio eremu bat sortuz.

• Hondoratutako plakaren materialak desegiten joango dira presio eta tenperatura handipenagatik. Horren ondorioz sumendiak sortzen dira, magma poltsak sortzen direlako eta hondoratu ez den plaken arrakaletatik gora egingo dutelako.
• Sumendiak itsas-mailatik kanpo ateratzen badira, sumendi-uharteak edo arku bolkanikoak osatuko dira.

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga konbergenteak

• Plaka ozeanikoa eta plaka kontinentalaren artekoa: plaka ozeaniko baten eta plaka kontinental baten arteko talka izango da.
• Hemen plaka bat hondoratzen da, zehazki plaka ozeanikoa, dentsitate handiena duelako.

• Subdukzioa gertatzen da eta tenperatura zein presioak eragina izango du, magma poltsak sortuz eta plaka kontinentalean gorantz azaleratuz.
• Ondorioz aktibitate bolkanikoa (sumendiak) eta lurrikarak egoten dira, subdukzio eremu eta frikzioarengatik.
• Nazkako itsas-hobia

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Muga konbergenteak

• Bi plaka kontinentalen artekoa: bi plaka kontinentalen arteko talkari dagokio.

• Biak dentsitate berekoak izan ohi dira, ondorioz, ez da subdukzioa gertatzen, abdukzioa (goranzko tolestura) baizik. Konkretuki, litosfera pixkanaka loditzen joaten da, bi plaken artean konpresioa sortu eta horren ondorioz litosfera altxatu eta mendikatea eratu arte.
• Ozeaniko + ozeanikoan bezala, lurrikarak sortzen dira.
• Ostera, muga konbergente honetan ez dira sumendiak sortzen litosfera magma poltsak ez direlako azaleratzen.
• Himalaia mendikatea

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Faila transformatzaileak

• Bi plaka bata bestearekiko albozka mugitzen direnean sortzen dira faila transformatzaileak.
• Muga kontserbakorrak ere deituak litosfera ez baita ez sortzen ez eta desegiten: bi plakak, batak bestea marruskatuz, elkarren aurka labaintzen dira.
• Plaken arteko marruskadura handia denez, bi plaken artean energia pilatzen joaten da eta halako batean, energia guztia bat-batean aska daiteke, lurrikarak sortuz, azalekoak izan ohi direnak.
• Ez da bolkanismorik izaten faila hauen inguruan.
• San Andreseko faila

4. ZEREGINA

LITOSFERA-PLAKEN ARTEKO MUGAK

Ozeano Bareko Suzko Eraztuna

• Ozeano Bareko Suzko Eraztuna Ozeano Barearen arroko eremu luze bat da, munduko lurrikaren eta sumendi erupzioen kopuru handiena barne hartzen duena.
• 40.000 kilometro luze da, eta ferra baten itxura du.
• Ia erabat bata bestearen segidan dauden hainbat ozeano fosa, arku bolkaniko eta eraztun bolkanikoz osatua dago.
• Ozeano Bareko Suzko Eraztunak 452 sumendi ditu, eta han daude munduko sumendi aktibo nahiz lokartuen %75.

4. ZEREGINA

Laugarren zatiaren amaiera

• Laugarren blokearen amaierara iritsi gara. Zerbait berriro azaltzea behar duzue?
• Orain Classroomeko 4. zeregina bete beharko duzue.
• Animo!

4. ZEREGINA

ERREPASOA

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, ut labore et dolore magna aliqua. ¿Ut enim ad minim veniam, aliquip ex ea commodo consequat?

ERREPASOA

IZUGARRIZKO

lana egin duzu!

Azken urratsaren unea da. Joan hasierara aurkezpeneko zatiren bat berriro ikusi nahi izanez gero. Bestela klikatu gezian errepasoko ariketetara jotzeko.

Hasiera