Athene vs. Sparta

Athene als centrum van de Griekse cultuur

Rond 450 v. Chr. begon de Atheense leider Perikles ene uitgebreid bouwproject op de AKropolis, de hoge burcht van Athene. Al snel konden de Atheners aan iedereen laten zien hoe machtig en rijk hun stad was. Kunstenaars, filosofen en andere specialisten kwamen uit alle andere poleis naar het rijke Athene. Zo werd Athene het centrum van de Griekse cultuur. Ook toen Athene haar politieke macht al lang kwijt was, bleven de bouwkunst en beeldende kunst een voorbeeld voor latere architecten en kunstenaars. Niet alleen voor de Romeinen, maar zelfs tot in onze tijd. We noemen de kunst uit deze periode daarom klassiek: een voorbeeld voor latere tijden.

De Atheense democratie

Athene kende een aristocratisch en later democratisch bestuur. De politicus Solon initieerde belangrijke politieke hervormingen. Hij deelde de Atheense bevolking op in klassen. De (rijke) adel en de nouveau riches vormden de bovenlaag van de samenleving. Hieronder bevonden zich de zeugiten – de gewone boeren – en daarna volgden de theten, ofwel bezitlozen. Deze klasse-indeling was van toepassing op de Atheense burgers. In Athene woonden ook nog metoiken - vreemdelingen -, die wel in de stad mochten wonen maar geen burgerrechten hadden. Tot slot maakte ook Athene gebruik van slavenarbeid. Aan het eind van de zesde eeuw stichtte de Athener Kleisthenes de Atheense democratie; hij gaf het volk politieke macht. Kleisthenes had een belangrijk aandeel in nog veel meer politieke hervormingen.

De Atheense opvoeding

In Athene was het onderwijs privé en hij had een meer globale visie, hoewel er per leraar verschillen konden zijn. De algemene gedachte was in ieder geval dat kinderen zowel hun lichaam als hun intellect cultiveren. Alleen jongens hadden toegang tot het openbaar onderwijs. Over het algemeen was het doel van deze opleiding om mannelijke kinderen in staat te stellen een hogere morele staat te bereiken en om de samenleving te voorzien van goed voorbereide mannen om de politieke en militaire lasten te dragen die zij als burger op volwassen leeftijd zouden moeten dragen. De meisjes werden thuis gedegradeerd, waar ze les kregen van de vrouwen. Het doel was dat deze jonge Atheners op volwassen leeftijd goede moeders en huisvrouwen zouden worden. Behalve kleine verschillen (zoals in Sparta), was dit gebruikelijk in alle Griekse steden.

De Spartanse cultuur

Sparta bezat een ijzersterk leger. Zo zou Sparta geen stadsmuren hebben ‘want daarvoor dienden de sterke spieren van de Spartaanse mannen, allen in dienst van de staat’. Op cultureel gebied raakte Sparta echter wel achter bij de andere poleis (zoals Athene). De Spartanen leerden kort en stug te spreken. Ze moesten alles zeggen met zo min mogelijk woorden. Deze manier van spreken noemen wij "laconiek", die naam komt van Laconië, waar Sparta in lag.

Hierarchië in Sparta

Sparta werd geleid door twee koningen, om een dictatorschap van één koning te voorkomen. De koningen werden bijgestaan door een raad van oudsten (Gerousia) en een volksvergadering (Apella). Hier mochten alleen de rijke Spartanen aan deelnemen die ouder waren dan dertig jaar. De andere bewoners rondom de polis Sparta werden perioiken genoemd, wat ‘omwonenden’ betekend. Zij hadden geen burgerrecht maar genoten wel een lokale autonomie. Ze waren onder andere actief in de handel, nijverheid en scheepvaart. Verder telde de bevolking van Sparta vooral veel slaven.

Spartaanse opvoeding

In Sparta woonden relatief veel slaven, wat tot opstanden kon leiden. Om rebellie te voorkomen, moesten de Spartanen zorgen voor een sterk leger om de orde te handhaven. Van jongs af aan moesten Spartanen opgeleid worden tot keiharde militairen en gehoorzame staatsburgers. De hardheid in Sparta begon al vanaf het moment dat er kinderen ter wereld kwamen. Deze kregen een fysieke keuring van specialisten. Vanaf de leefdtijd van seven haalde men alle jongetjes in de stadstaat bij hun ouders weg en kregen ze een stringente militaire training in een staatsinternaat. Vanaf hun twaalfde jaar werden zij nog harder getraind. Als een Spartaan achttien jaar was, begon zijn militaire dienstplicht en trad hij officieel toe tot het leger van de stadstaat.

Samenwerking en de Eerste Spartaans-Atheense Oorlog

Tijdens de Perzische Oorlogen werkten Athene en Sparta samen om het Perzische Rijk buiten hun grenzen te houden. Na afloop van de Tweede Perzische Oorlog trok Sparta zich terug. Toen Sparta vervolgens Athene om militaire hulp vroeg, maar bij aankomst van het Atheense leger de aanvoerder Címon weer wegstuurde, was de Eerste Spartaans-Atheense Oorlog (462-446 voor Christus) een feit. Athene probeerde heerschappij te krijgen in Sparta, maar overschatte zichzelf danig. Tegelijkertijd was de stad namelijk nog steeds in oorlog met Perzië en probeerde het Atheense leger ook voet aan de grond te krijgen in Egypte. De Eerste Spartaans-Atheense Oorlog werd beslecht in het voordeel van de Spartiaten.

Peloponnesische Oorlog (431-404)

Sparta raakte gefrustreerd door de groeiende macht van Athene en opstanden onder bondgenoten van de steden liet de rivaliteit tussen Sparta en Athene groeien. In 431 voor Christus brak er oorlog uit tussen de twee stadstaten. De Griekse historicus Thucydides noemde de oorlog de grootste en zwaarste die ooit uitgevochten was door Griekse poleis. Alle bondgenoten van zowel Sparta als Athene vochten mee. Voor het eerst was een oorlog een zaak van de hele Griekse wereld. De Atheners probeerden met hun vloot Sparta klein te krijgen en plunderden de kusten van Laconië. Sparta plunderde het platteland rondom Athene. Als de Atheners hun vloot kwijtraakten, moest Athene opgeven en de voormacht van Sparta accepteren.

Aan Macedonië ten onder

De vele gevechten hadden zowel Sparta als Athene ernstig verzwakt. Sparta had te kampen met een teruglopend aantal Spartiaten, waardoor de rijke klasse een minderheid werd in eigen stad. Hoewel Athene economisch en militair gezien grote achteruitgang kende, bleef het voor lange tijd op cultureel gebied nog zeer belangrijk. Beide steden moesten uiteindelijk buigen voor de macht van het Macedonische Rijk.