Presentación Esencial

ITZIAR AMEZAGA

HURRENGOA

AURKIBIDEA

04

01

Euskara aniztasuna

Euskararen bilakaera

05

02

Nola sortu da euskara?

Gertaera garrantzitsuenak

06

03

Hizkuntza neolitikoak, Zeltak, mesolitikoak eta latina.

Euskalkiak

EUSKARA ANIZTASUNA

Euskara jatorriari buruzko hipotesiak:

Zer da hizkuntza estandarra ?

• Iberiarekin lotura.
• Kaukasoko hizkuntzarekin lotura.
• Berberarekin lotura.
• Europako lehen hizkuntza.

Hizkuntza estandarra arau multzo baten arabera antolatutako hizkuntza da.

Zer da hizkuntza isolatu bat ?

Hizkuntza familia:

• Hizkuntzez osatutako taldea edo multzoa.
• Hizkuntza komun bat, ezaugarri propioekin.

Euskararen kasuan ez dugu haren aitzineko hizkuntza ezagutzen. Horren ondorioz, ez dago inongo familiatan sartuta, eta horregatik, hizkuntza isolatua edo bakartua dela diogu.

Nola sortu da euskara ?

Euskal Herria igarobidea da eta izan da, bertatik igaro dira bere kultura transmititu diguten zibilizazio asko, eta horregatik, euskara eboluzionatzen eta zibilizazio askoren kultura jasotzen joan den hizkuntza da. Euskara ez dela hizkuntza hutsa esaten da, zelta, erromatar, arabiar, gaztelar, frantses, ingeles eta abarrekin aberastua izan delako. Gizateriaren historia ikus daitekeela esan daiteke. Euskara milaka urteko hizkuntza da, leku askotako kulturek egina, oinarri berarekin, eta hizkuntza hori osatzeko elkartuz joan direnak.

GARI

HIZKUNTZA NEOLITIKOAK

Lurra lantzen eta abereak zaintzen hasi ziren kultura ez indoeuroparrek euren ondarea utzi zuten: Abere ( animal de granja ), gari ( trigo ), txahal ( novillo ), urde ( cerdo ) edo esne ( leche ) hitzak aurrekoa baino kultura geratuago bateko hitzak dira. Oraindik ez dakigu zein izan zen kultura hori, agian Kaukasoko edo Anatoliako zibilizazioren bat.

TXAHAL

URDE

ANBOTO

ZELTAK

Zeltek euskal zenbaki sistema sortu zuten. Mendi edo ibai handiak erreferentziako lekuak ziren adibidez, Anboto.

MESOLITIKOAK

Ehiztari nomadek erabiltzen zuten hitzak gure gaur egungo hizkuntzan daude, adibidez, Ur, Eguzki, Ilargi, Su, Lur...

LATINA

Latinetik hartutako hitzak kultura, teknologia eta gizartearekin lotuta daude, adibidez, Denbora, Libertate, Lege edo Bake. Sukaldatzen haiengandik ikasi genuen, adibidez, kipula eta zartagin. Baita gela eta gorputz hitzak. Euskaratik hitz gehienak latinetik dator.

EUSKARAREN BILAKAERA

1545

X. MENDEA

O.a.a. 2200

Erriojako monje batzuek, segururazki azpertuta zeuden eta, latinetik euskarara itzuli zituzten ezagutzen dituzten hitzak

Babelgo dorrea eraiki da. Mitoaren arabera, dorrean zegoen pertsona bakoitza hizkera desberdina erabiltzen hasi zen. Tubal, euskaraz.

Euskarazko lehen liburua argitaratzen da.

1530

O.a.a. I.

“Irulegiren eskua” brontzezko plaka bat da eta han lehen esaldiak idazten dira proto - euskaraz.

Ipar Amerikako Kanadarrekin truke-hizkuntza bat sortu dute euskal baleazaleek, lehen hizkuntza komertzialetako bat , euskara.

1680

1613

1567

Juana Ines de la Cruzek, batzuen ustez lehen emakume idazle femenistetako batek, maitasun olerkiak idatzi ditu euskaraz.

Euskara - islandiera sortu da, hizkuntza komertzial berri bat. Islandian lege batek baimendu zuen euskal herritarrak hiltzea zigorrik barik.

Joan Perez Lazarraga artzain nobela bat eta olerkiak idazten hasi da, arabako euskara erabiliz. Cervantesek iseka egiten dio euskarari.

1643

1571

Lapurdin, Saran, euskal idazle eta itzultzaileentzako eskola sortu da.

Bibliaren lehen itzulpena euskarara.

1919

1729 - 1745

1856 - 1869

Luis Bonapartek, Napoleon Bonaparteren ilobak, euskararen, iparraldearen eta hegoaldearen hizkerak bateratu nahi izan zituen, Pirinioen bi aldeetan Lore Jokoak euskaraz antolatzen baitira.

Larramendik euskararen lehen gramatika osoa argitaratu du, "El imposible vencido" deituta.

Euskaltzaindia eratu da, Euskararen Akademia.

1885

1804

Bixenta Mogel, liburu bat oso-osorik euskaraz argitaratzen duen lehen emakumea izan zen.

Euskarazko bi egunkari argitaratu dira Amerikako Wild West urrean.

1967

1956

1932

Euskaraz errodatutako lehen filma, Gure Sor Lekua, Hazparnen eginda.

Ez Dok Amairu taldea garaiko pizkundearen erreferente nagusia da.

Euskal kulturaren garairik argitsuena.

1960 - 1970

1936 - 1960

Sortu dira lehen ikastolak.

Euskara debekatuta dago.

1982

Euskararen erabilerari buruzko legea onartu da, eta telebisioko eta irratiko programak sortu dira, hala nola, EITB, DBH eta Unibertsitatea, euskaraz ematen dira... Nazioarteratzearen hasiera markatzen dute.

1975

Euskarari beste bultzada bat eman zaio, Bai Euskarari makrofestibala eta 24 ordu euskaraz, 24 orduz jarraian euskarazko irratia emititzen den festak ospatzen dira. 1979an euskara ofiziala da Euskal Autonomia Erkidegoan.

1968

Euskara Batua sortu da.

1980

1969

Iparraldeko ikastolen Seaska sarea sortu da.

Korrikaren lehen edizioa.

1990

Egunkaria sortu zen, Eguna egunkaria itxi ondoren.

2001 - 2020

Euskararen urrezko bigarren aroa da.

GERTAERA GARRANTZITSUENAK

2001 - 2020

1545

1932

1960 - 1970

1980

Xabier Lizardiren Biotz - begietan argitaratzen da. Euskal eskolak sortzen dira. Politikariek eta idazleek euskara ikasten dute helduak izaten. Euskal kulturaren etapa argitsuenetako bat da. 1935ean egin zen lehen Bertsolari Txapelketa. 1937an sortu zen euskarazko lehen egunkaria, Eguna.

Lehenengo ikastolak sortu ziren, Elbira Zipitriak bultzatuak. Aldizkari literarioak, argitaletxeak eta musika taldeak ere sortzen dira.

Euskarazko lehen liburua Bordelen argitaratzen da, Bernat Etxepareren Linguae Vasconum Primitiae izenekoa. Euskarari eta haren hedapenari buruzko liburu bat. Taldean kantatzeko liburua zen, eta kanta horietako asko ahoz transmititu ziren belaunaldiz belaunaldi.

Mende berri honekin, laurogeiko hamarkadatik gizartean euskarak izan duen aktibitatea erakusten da. Euskal zinemak, literaturak eta musikak mugak gainditzen dituzte. Euskararen urrezko bigarren aroa da.

Korrikaren lehen edizioa, Euskal Herri osoa zeharkatuko duen euskararen aldeko lasterketa eta lekukoa Euskal Herriko bazter guztietan lasterkari izango da.

EUSKALKIAK

MENDEBALDEKO EUSKARA ( Bizkaia )

Hitz berezi asko daude mendebalean. Adibidez, asteko egunen izenak:

• Astelehen: ilen.
• Astearte: martitzn.
• Asteazken: eguazten.
• Ostegun: eguen.
• Ostiral: bariku.
• Larunbat: zapatu.
• Igande: domeka.

Hona hemen mendebaleko beste hitz desberdin batzuk:

• Bukatu: amaitu.
• Inauteri: aratuste.
• Arkakuso: ardi.
• Guraizeak: artaziak.
• Poliki: astiro
• Hatz: atzamar.
• Gaizki: txarto.
• Erori: jausi.

Mendebaldea azpieuskalkiak dauka.

ERDIALDEKO EUSKARA ( Gipuzkoa )

Hitz berezi asko daude erdialean. Adibidez:

• Lehenbiziko: aurrena.
• Indaba: babarrun.
• Eguzki begi: egutera.
• Iratzarri: esnatu.
• Deitu: hots egin.
• Heldu: iritsi.
• Buztana: isatsa.

• Zalaparta: iskanbila.
• Zintzo: jator.
• Apain: txukun.

EUSKARA NAFARRA

Hitz berezi asko daude nafarran. Adibidez:

• Zarata: arroitu edo asots.
• Eremu: dermio.
• Ohe: goatze.
• Ibai: ugalde.

Hilabeteen izen batzuk ere bereziak izan dira:

• Urtarril: izotzil.
• Ekain: garagarzaro.
• Uztail: garil.
• Irail: urria.
• Urri: lastail.

EUSKARA NAFAR - LAPURTARRA ( Lapurdi eta Nafarroa behera )

Hitz berezi asko daude nafar - lapurtarran.Adibidez:

• Oso: biziki.
• Irail: buruil.
• Ezer: fitsik.
• Giltza: gako.
• Osaba: otto.
• Eraman: pairatu.
• Doan: urririk.

• Urdaiazpiko: xingar.
• Alkate: auzapez.

EUSKARA ZUBEROTARRA

Hitz berezi asko dauzka euskara zuberotarrak.Horietako batzuk aspaldi hartutako maileguak dira:

• Edalontzi: godalet.
• Gona: kota.
• Tipula: uñhu.

Beste batzuk, berriz, antzina eremu zabalekoak ziren eta gaur egun Zuberoan gorde dira:

• Aurkitu: ediren.
• Oinetako: oski.

Beste hauek Zuberoan sortutakoak dira:

• Apur: amiñi.
• Ekain: arramaiatz.
• Udaberri: bedatse.
• Sorgin: belhagile.
• Gehiago: haboro.
• Bukatu: ürhentü.

MUNDUARI BEGIRATZEKO MODU BAT

Abesti hau Mikel Urdangarin sortu zuen, euskara mundua ikusteko modu bat dela uste duelako. Hau da letra: Munduari begiratzeko modu bat, Laguntzarrekin kantatzeko modu bat, Horman eguzkia hartzeko modu bat, Itxaroten jakiteko modu bat. Pagoak ukitzeko modu bat, Azala irakurtzeko modu bat, Hego-haizea usaintzeko modu bat, Autoan negar egiteko modu bat.

Ez onena agian, Ez ederrena agian, Zaharregia, txikiegia agian. Begietara begiratzeko modu bat, Galderak egiteko modu bat, Eskutik heltzeko, heltzeko modu bat Amets egiteko modu bat. Ez onena agian, Ez ederrena agian, Zaharregia, txikiegia agian.