PENINTSULAKO ERLIEBEA

ESPAINIAKO ERLIEBEA

EUSKADIKOERLIEBEA

IBERIAR GOI LAUTADA

KANPOKO MENDIKATEAK

GOI LAUTADAKO ERTZAK

KANPOKO SAKONUNEAK

IBERIAR GOI LAUTADA

ordoki garaia

600-800 m-ko altitudea

Aro Primarioan

Alpetar orogeniak ia Iberiar goi-lautada guztia deformatu eta suntsitu

BARRUKO MENDIZERRAK

BARRUKO SAKONUNEAK

ZOKALOPALOZOIKOA

Hiru unitate bereiz daitezke haren barnean

GALIZIAKO MENDIGUNEA

01

KANTAURIAR MENDIKATEA

02

ERTZ MENDITSUAK

04

IBERIAR SISTEMA

03

SIERRA MORENA

MENDIKATE BETIKOA

GOI LAUTADAREN KANPOKO MENDIKATEAK

EUSKAL MENDIAK

Aizkorri

Era Tertziarioko Alpetar orogenian eratu ziren.

KATALUINIA KOSTALDEKO MENDIKATEA

Sedimentu sekundarioak tolestu zirenean sortu ziren mendikateok.

PIRINEOAK

Kareharriak dira nagusi

Unitate nagusiak: Euskal Mendiak, Pirineoak, Mendikate Betikoak eta Kataluina Kostaldeko mendikateak

Pirineoak

Pirineoaurrea

egitura konplexua

Erdialdeko Sakonunea

3 eremu ditu

Ardatza

Subbetikoa

sakonunez bereizitako bi mendi-sistemak egituratzen dituzte.

3 eremu ditu

Intrabetikoa

Penibetikoa

Mendikate Betikoak

irinioetako ekialdeko eremuaren eraldaketa

Subbetikoa

Berrogei kono baino gehiagoko eremu bolkanikoa da

failek bereizten dute Pirinioetatik.

Iparraldeko zatia

Intrabetikoa

kataluina Kostaldeko Mendikate

GOI LAUTADAREN KANPOKO SAKONUNEAK

EBROKO SAKONUNEA

GUADALQUIVIREKO SAKONUNEA

Era Tertziarioko Alpetar orogenian eratu ziren.

Forma triangularreko arro edo fosa prealpetarrak dira

Era Tertziarioko eta Kuaternarioko lodiera handiko sedimentuekin bete ziren

Ia horizontalak dira

BORTZIRIETAKO MENDIGUNEA

EUSKAL MENDI ETA MENDIZERRAK

EUSKADIKO ERLIEBEA

• Pirinioak eta Kantabriar mendilerroaren artean
• Altuera moderatukoak
• Orogenesi alpinoaren ondorioz tolestu e sedimentarioz osatuak (kareharrizkoa batez ere).

EBROKO ZOKOGUNEA

Ur Isurialdeen ipar aldeko kateak

Itsas bazter aurreko mendikatea

Erdiko ibai bideetako mendi eta haranak

kantauriar mediterranear banalerroa

Kostaldeko mendikatea

Hego ekialdeko haran eta mendizerrak

Araba erdiguneko mendizerrak

Toloño-Kantabria-Joar Mendizerra

Arabako Lautada

Trebiñoko Arroa

Mendebaldeko haran eta mendizerrak

Ur Isurialdeen hego aldeko kateak

Hego-ekialdeko haran eta mendizerrak

Arabar mendia deituriko eskualdearekin bat dator. 1.000 metrotik gorako gailurrez osaturiko morfologia zaila duen eremua (Arboro 1.048m.). Joar edo Kodes mendizerraren magalean Kanpezuko Santa Kurutzeko zokogunea dago, Arabar mendiko gunerik zabalenetarikoa.

Arboro

Trebiñoko Arroa

Haran zabala eta mendiz inguratua. Litologia bariatua duen tertziarioko arro sedimentarioz osatua.

Trebiñoko Arroa

Sierra Morena

• Puntu askotan hautsitako makurdura handi bat da.
• Era Tertziarioan eratu zen, Mendikate Betikoek altxatzean hegoaldetik egindako bultzadagatik.
• Sierra Morenako
• arrokak paleozoikoak eta kolore iluna
• landarediak bezala (txara)
• Mendilerro nabarmenenak :Madrona, Pedroches eta Aracena dira.

Sierra Madrona

Sierra Aracena

Sierra Pedroches

Arabako Erdiguneko mendizerrak

Lautada eta Trebiño arroaren artean hedatu Ez altuera handikoak baina etenik gabekoa (Kapildui, 1.180m. da gailurrik handiena). Ekialdetik mendebaldera daude Entzia eta Iturrieta mendizerra, Gasteiz Mendiak eta Tuyo mendizerra.

Gasteizeko mendiak

Entzia

• Pirinioetako ekialdeko eremuaren eraldaketa da.
• Berrogei kono baino gehiagoko eremu bolkanikoa da
• Failek bereizten dute Pirinioetatik.
• Iparraldeko zatia material paleozoikoz osatuta dago
• Hegoaldeko zatia Alpetar orogenian tolestutako kareharrizko lur sekundarioz dago osatuta.
• Mendikateak bi lerro ditu:
• Kostarekiko paralelo, garaiera txikikoa (Altos del Garraf}
• Bbarnealdean, garaiagoa (Montseny, Montserrat).
• Itsasertz-aurreko luzeratako sakonune edo fosa tektoniko batek bereizten ditu biak.
• Tertziarioko eta Kuaternarioko materialak
• Muino leunez eta haranez osatutako erliebea sortu zuen.

Garrotxa

Montserrat

Altos de Garraf

Kantauriar Mendikatea

Bi zati nabarmen bereizten dira:

Las Villuervas, Apalachense

• Mendebaldeko aldea: Asturiasko mendigunea:
• Era Tertziarioan eratu zen
• Material paleozoikoak ditu.
• Mendebaldeko muturrean, materialen gogortasunean aldeak daudenez (arbelak eta kuartzitak), Appalache-erako erliebea eratu da.
• Ekialdeko muturrean, kareharriak (Europako mendiak).
• Mendikatearen gailur garaienak (Torre de Cerredo - 2648 m-, Peña Vieja eta Naranjo de Bulnes).

Relieve Jurásico

• Mendikatearen ekialdeko aldea
• Kantauriar mendikatea: Era Tertziarioan eratu zen, Era Sekundarioko materialak tolestu zirenean. Material horiek kareharriak dira batez ere, baina zenbait lekutako materialetan dauden gogortasun-aldeek erliebe jurasiko alderantzizkatuak sortu dituzte.

Picos de Europa

• Iberiar sistema tarteko mendikatea da
• Era Tertziarioan eratu zen aro Sekundarioko materialak tolestu zirenean.
• Kkareharrizko materialak ditu batez ere.
• Dena dela, arroka paleozoikoz osatutako alderdiak eta arroka buztintsuz osatutakoak ere baditu.
• Iberiar sistemaren egiturak bi zati ditu:
• Iparraldeko zatian, NW-SE norabidean, mendikateko gailur garaienak daude. Mendilerro nabarmenenak Moncayo (2313 m), Picos de Urbi6n eta Cebollera (kareharrizkoak hirurak) dira, bai eta Demanda (paleozoikoa) ere.
• Soriako hego-ekialdetik Iberiar sistema bi adarretan bereizten da:
• barnekoa edo Gaztelakoa (Albarracin mendilerroa, paleozoikoa; eta Cuencako mendilerroak, kareharrizkoak);
• kanpokoa edo Aragoikoa (Javalambre eta Gudar mendilerroak, kareharrizkoak).
• Biak fosa tektoniko batek bereizten ditu (Calatayudeko fosa). Fosa hori Era Tertziarioko materialek bete zuten.

Serranía de Cuenca

Sierra de Albarracín

Moncayo

• Gipuzkoa eta Nafarroa artean
• Paleozoiko materialez
• Gehiengo altueretan ozta- ozta 1.000m. gainditzen badu ere, (Urepele, 1.059m.)
• Itsasotik gertu dagoelako eta haran zokoetatik duen desnibel gogorraren ondorioz menditsu eta zail itxura du.

Aiako Harria

• Antzinako Akitaniako mendigune hertziniarra da, Alpetar orogeniarekin gaztetu baitzen.
• Material paleozoikoz osatuta dago
• Erliebe malkartsua du, izotzaren eraginaren ondorioz.
• Mendi garaienak (Maladeta mendiguneko Aneto-3404 m-).

Aneto

Monte Perdido

• Eremu axialaren hegoaldean daude.
• Era Tertziarioko Alpetar orogenian eratu ziren, material sekundarioak tolestu zirenean.
• Kareharriz osatuta daude
• Erliebea eremu axialekoa baino leunagoa da, eta, gainera, ez du hainbesteko garaierarik.
• Ardatzarekiko paralelo diren bi lerrotan egituratzen dira: barnealdeko mendilerroak eta kanpoaldeko mendilerroak.

Sierra de Guara

Sierra de Leire

• Mendikate Penibetikoen eta Betikoen artean dago
• Zenbait sakonune txikitan zatituta (Rondako, Antequerako, Guadixko eta Bazako mendi-hobiak).
• Material tertziarioekin bete zen, eta, klimaren lehortasunagatik, badlands-paisaia eratu zen

Hoya de Guadix

Hoya de Baza

• Mendikate Penibetikoen eta Betikoen artean dago
• Zenbait sakonune txikitan zatituta (Rondako, Antequerako, Guadixko eta Bazako mendi-hobiak).
• Material tertziarioekin bete zen, eta, klimaren lehortasunagatik, badlands-paisaia eratu zen

Hoya de Guadix

Hoya de Baza

• Iberiar penintsularen mendebaldean (Zamora-Salama.nkako eta Extremadurako penilautadak).
• Zokaloa estaltzen zuten material tertziarioak suntsitu ditu higadurak, eta jatorrizko material silizeoak utzi ditu agerian: granitoa, arbela eta kuartzita.
• Penilautadaz edo uhin oso leuneko gainazalez dago osatuta.
• Granito gainean modelatutakoak lauagoak dira (Salamancako iparraldea)
• Arbel gainean modelatutakoak baino (Salamancako hegoaldea eta Extremadura).
• Penilautadetan, uharte-mendiak Extremadurako penilautadan kuartzita gainean eratuta tarteka ageri dira.

Penillanura Salmantina

Penillanura Extremeña

Monte Isla de Amasitrigo

Toloño-Kantabria-Joar mendizerra

Araba erdiguneko eskualdeak banatzen ditu, alde batetik trantsizioko ozeaniar-klima eremukoak, eta bestetik, Arabar Errioxako mediterraniar-kontinental klimakoa. Ekialdetik mendebaldera doan kare-harrizko eta topografikoki jarraikortasun nabarmena duen lerrokadura da, Palomares (1.461m.) gailurrean bukatzen den hau.

Palomares

Codes-eko mendizerra

Itsas aurreko mendikatea

kostatik urrutiago dauden mendizerrak osatzen dutena Erliebeak leuntasuna galtzen du Mendiak garaiagoak bihurtzen dira, aldapa nabarmenagoak, desnibel gogorrak eta haran estuak agertzen direlarik. Kareharria nagusia Ekialdetik Mendebaldera: Uzturre, Ernio mendigunea (1.072m,), Pagoeta, Erlo eta Arno Gipuzkoa herrialdean, eta Bedartzandi eta Iluntzar Bizkaian.

Ernio

Iluntzar

kantauriar mediterranear banalerreoa

Atlantiko eta Mediterraneo arteko uren mugaleorra markatzen du 100 km. inguruan ekialdetik mendebaldera hedatzen da Euskadi ia erditik banatzen du. Kare-harrizko litologiak morfologia karstikoa sortzen du. Mendilerroa ekialdean Aralarko mendiguneaz hasten da Gipuzkoa eta Nafarroa artean; Aratz mendizerra eta Aizkorri (Aitxuri 1.151m.) eta Urkila eta Elgea mendizerrak Gipuzkoa eta Araba artean; Durangoaldeko gailurrak (Anboto), Gorbeia mendigunea (1.475m.) Bizkaia eta Araba artean eta Salbaia mendizerra.

Aralar

Anboto

• Erdialdeko Sistema eta Toledoko mendiak dira.
• Era Tertziarioan eratu ziren, Alpetar orogeniaren ondorioz Iberiar goi-lautadaren zokaloaren blokeak altxatu zirenean.
• Bi mendilerroen arrokak jatorrizkoak dira (granitoa, arbela eta gneisa)
• Forma biribilduak eta gailur lauak dituzte, altxatutako higadura-gainazalak baitira.
• Erdialdeko Sistema:
• garaiagoa da eta gutxi gorabehera erditik zatitzen du Iberiar goi-lautada.
• Mendilerro nabarmenenak Somosierra, Guadarrama, Gredos, Peña de Francia eta Gata dira.
• Toledoko mendiak:
• ez dira hain garaia
• bitan zatitzen dute hegoaldeko Iberiar goi-lautada, Tajo ibaiaren arroa eta Guadiana ibaiarena bereiziz.
• Mendilerro garrantzitsuena Guadalupe da.

Sierra de Guadarrama

Sierra de Gata

Montes de Toledo

• Toloño-Kantabriar-Joar mendizerraren eta Ebro ibaiaren artean
• Tertziario eta Kuaternario garaiko materialez osatua (buztinak, hareharriak)
• Hegoalderantz, Ebro ibai aldera, poliki malda beherako erliebea duena.

• Barnealdean daude.
• Era Tertziarioan eratu ziren, itsasoak fosa betikoan jaikitako material sekundarioak tolestu zirenean
• Material horietan, gogorrak (kareharriak) eta bigunak (margak) txandakatzen ziren.
• Mendikate horretako mendilerro azpimarragarrienak Grazalema, Ubrique eta Cazorla dira.

Cazorla

Grazalema

Mendebaldeko haran eta mendizerrak

kare-harrizkoa batez ere Arkamo, Arrato, Badaia eta Artzena mendizerrek osatzen dute Kuartango, Omecillo eta Valdegobia dira mendizerra horien arten dauden haranak, material buztintsu bigunagoan induskatuak.

Arkamu

Artzena

Arabako Lautada

Zadorra ibaiak drainatzen duen eta orla menditsuak mugatzen duen haran zabala. Beraien altuera 500-600 m. inguruan dago.

Kostaldeko mendikatea

Higer lurmuturra eta Zumaia artean altxatzen diren mendiak Jaizkibel (549m.), Ulia, Urgul, Igeldo, Mendizorrotz Tertziaroko materialez osatua altuera gutxikoak. Flysch: kareharrizko eta margen sedimentuak txandaktzen diren eta agerian ikusten diren

Flysch

Ulia

Jaizkibel

• Era Tertziarioan eratu ziren, Alpetar orogeniak Iberiar goi-lautadaren zokaloaren blokeak hondoratu zituenean.
• Hasteko, aintzirak eratu ziren arroetan; gero, material tertziarioekin bete ziren. Materialok horizontalean kokatu ziren, estratu bigunak beheko aldean (buztinak, hareak, igeltsuak eta margak), eta gogorrak goiko aldean (kareharriak).
• Paramoak egitura-azal lauak eta garaiak dira, eta kareharrizko estratu gogorrez osatuta daude. Paramoetan, ibaien higadurak «U» formako haranak eratu ditu. (Alcarria, Mesa de Ocaña eta Mantxa).
• Landazabalak Ibaiek zeharkatutako lautada pixka bat uhinduak dira . Paramoak higatzen eta behe-mailetako buztinak eta margak azaleratzen diren lekuetan eratzen dira. Duero, Tajo eta Guadiana ibaiek zeharkatzen dituztenak dira.
• Aldapak paramoen eta landazabalen arteko eremu inklinatuak dira.
• Iparraldeko Iberiar goi-lautadako arroa hegoaldekoa baino altuagoa da

(800-850 m batez beste)

• uniformeagoa ere bada, guztia Dueroren arro hidrografikoan baitago
• mendiak daude ia arro guztiaren inguruan.
• Hegoaldeko arroa baxuagoa da (500-700 m);
• Toledoko mendiek erliebe formak sortzen dituzte erdialdean
• bi arro hidrografikotan bereizten dute ,Tajorena eta Guadianarena
• Ozeano Atlantikora iristen da.

Arribes del Duero

Mesa de Ocaña

• Barnealdean daude.
• Era Tertziarioan eratu ziren, itsasoak fosa betikoan jaikitako material sekundarioak tolestu zirenean
• Material horietan, gogorrak (kareharriak) eta bigunak (margak) txandakatzen ziren.
• Mendikate horretako mendilerro azpimarragarrienak Grazalema, Ubrique eta Cazorla dira.

Cazorla

Grazalema

• Mendikate Betikoekiko paralelo da, eta haien, Sierra Morenaren eta Ozeano Atlantikoaren artean dago.
• Hasieran itsasoarekin lotura zuen.
• Gero, kostaldeko aintzira edo albufera bihurtu zen
• Ondoren, bete buztina, kareharri eta itsas margaz bete eta padura zingiratsu bihurtu zen.
• Buztinak nagusi
• erliebea landazabal pixka bat uhinduz osatuta dago.
• Kareharri-mantuak sortzen direnean
• mahaiak, muino lekukoak edo mendixkak eratzen dira

Landazabala-Campiña

Los Alcores-Cerro Testigo

• material paleozoikoz osatuta dago
• Alpetar orogenian altxatutako Katalunia-Balearretako antzinako mendigune hertziniarren hondarrez, alegia.

Veleta

Aneto

Mulhacén

Veleta

Euskal Mendiak

• Pirinioaurreak luzatzen dituzte gehienbat. kareharrizko arrokak
• Forma leunak
• Altitude moderatua dituzte
• Pirinio axiala ekialdeko muturrean baino ez da azaleratzen, eta arroka paleozoikoak ditu.
• Mendilerro garaienak Aralar eta Gorbea dira.

.

Aralar

Gorbea

Erdiko bideetako mendi eta haranak

Itsasbazter aurreko mendikate eta ibai nagusien sorburuen artean Unitate litologiko bariatua da (Oria, Urola, Deba, Butroi, Asua, Ibaizabal, Kadagoa). Mendi gailurrek ozta-ozta gainditzen dute 1.000 metrotako altuera (Murumendi, Izazpi, Irimo eta Urko Gipuzkoan; Oiz, Sollube, Ganekogorta eta Triano mendiak Bizkaian).

Oiz

Murumendi

• Pirinioekiko paralelo da, eta mendikate horrek, Iberiar sistemak eta Kataluniako kostaldeko mendikateak ixten dute sakonunea.
• Hasieran, sakonunea itsasoak hartu zuen, gero itxi egin zen, eta aintzira handi bat bihurtu zen.
• Itsasoko eta kontinenteko materialak ditu, eta era askotako erliebe-formak sortzen ditu,

• Pirinioen eta Iberiar sistemaren mendi-magalak edo -hegalak kanpoko mendilerroen eta sakonunearen erdigunearen artean dauden makurdura arineko lurrak dira. Konglomeratuz osatuta daude, higadurak:
• Mailoak: harrizko dorreak dira, haustura bertikalen ondorioz eratuak (
• Mendi-hobiak material bigunagoetan eratutako sakonuneak dira; txikiak edo handiak (Huescako eta Barbastroko mendi-hobiak) izan daitezke.

• Sakonunearen erdialdeko estratuak horizontalak dira
• kareharri gogorrekin buztin, marga eta igeltsu bigunak txandakatzen dira.
• Kareharria dagoen lekuetan, mahaiz edo goi-lautadaz osatutako erliebeak eratzen dira;
• Material biguna dagoenetan, berriz, badlands deritzenak, eremuen lehortasunagatik.

Mallos de Riglos

Bardenas Reales

Hoya de Huesca

• kostarekiko paralelo dira.
• Era Tertziarioan eratu ziren, antzinako Mendigune betiko-rifearra gaztetu zenean.
• Material paleozoikoak ditu
• Sierra Nevadan daude Iberiar penintsulako 'gailurrik garaienak: Mulhacen -3479 m- eta Veleta mendiak.

Veleta

Aneto

Mulhacén

Veleta

GALIZIAKO MENDIGUNEA

• Era Tertziarioan eratu zen
• Iberiar goilautadaren zokaloaren ipar-mendebaldeko angelua Alpetar orogenian altxatu zenean.
• Material paleozoikoak ditu.
• Garaiera txikiko mendi biribilduak ageri dira, faila askok ebakita.
• Mendilerro nabarmenenak Segundera, Cabrera eta Los Ancares dira.

Los Ancares

Sierra de Cabrera

Sierra de Segundera

• Erdialdeko sakonunea luzea eta estua da
• Pirinioaurreko kanpoaldeko eta barnealdeko mendilerroak bereizten ditu.

Depresión intrapirenaica