Filosofiaren Historioa Alazne eta Aiala

FILOSOFIAREN HISTORIA

K. a. VI. mendetik - XXI. mendeetara

ALAZNE HERNÁNDEZ ETA AIALA HERNÁNDEZ

K. a. III. - K. o. I mendea

K. a. V-IV mendea

K. a. V. mendea

K. o. I. mendea

K. a. VI. mendea

Aldi erlijiosoa (neoplatonismoa)

Aldi helenistikoa (filosofia etikoa)

Sistema handien aldia (epistemiko-ontologikoa)

Aldi antropologikoa(gizakiaren filosofia)

Aldi kosmologikoa(naturaren filosofia)

FILOSOFIA ANTZINEAN (K. a. VI mendetik K. o. I. mendera)

FILOSOFIAREN HISTORIA

K. a. VI. mendetik - XXI. mendeetara

ALAZNE HERNÁNDEZ ETA AIALA HERNÁNDEZ

I. - V. mendea

XI. - XIV. mendea

Patristika

Eskolastika

FILOSOFIA ERDI AROAN (I. mendetik XIV. mendera)

FILOSOFIAREN HISTORIA

K. a. VI. mendetik - XXI. mendeetara

ALAZNE HERNÁNDEZ ETA AIALA HERNÁNDEZ

Errenazimentutik aurrera

Alemaniako idealismoa

Kanten kritizismoa

Enpirismoa

Arrazionalismoa

FILOSOFIA ERRENAZIMENTUAN ETA ARO MODERNOAN (XIV. - XVI. mendeak)

FILOSOFIAREN HISTORIA

K. a. VI. mendetik - XXI. mendeetara

ALAZNE HERNÁNDEZ ETA AIALA HERNÁNDEZ

Marxismoa

Fenomenologia

Existentzialismoa

Positismoa

Bitalismoa

Feminismoa

Neopositibismoa

Filosofia analitiko

Frankfurteko Eskola

Postmodernitatea

FILOSOFIA GARAIKIDEA (XIX., XX. eta XXI. mendeak)

Filosofiak unibertsaltasun- eta beharrezkotasun-eldarnioak alde batera utzi behar dituela dio, baita espekulazioa ere, ezagutzaren oinarrian zentratzeko. Abiapuntu hori zentzumenezko esperientzia da, hau da, subjektuak kanpo- eta barne-pertzepzioaren bitartez jasotzen dituen sentsazioen multzoa. John Locke, Thomas Hobbes, Francis Bacon, George Berkeley eta David Hume nabarmendu ziren.

Hasiera batean, erreklamazio sufragistetan zentratu zen, Estatu Batuetan eta Ingalaterran bereziki. Espainian, emakumearen zapalkuntzaren salaketa nabarmendu zen, Concepción Arenalen, Clara Campoamorren edo Victoria Kenten eskutik. - Harriet Taylor Mill, Virginia Woolf eta Simone de Beauvoir, Bigarren sexua (1949) lanarekin panorama intelektual berri bat sortu zuena.

Egile honek arrazoimenaren eszeptizismoa eta dogmatismoa saihestu zituen, arrazionalismoaren eta enpirismoaren edukiak bateratuz. Hala, sintesi adiskidetzaile bat lortu zuen bi korronteen artean, eta, hori gutxi balitz, kritizismoarekin gainditu zuen. Giza ezagutzaren mugak ikertzen jardun zuen batik bat, baita metafisika jakintza zientifikoa den edo ez ikertzen ere (Arrazoimen hutsaren kritika). Ondoren, moralari aplikatu zion bere metodo kritikoa, morala autonomotzat eta formaltzat joz, betebeharrean, askatasunean eta agindu kategorikoan oinarritua (Arrazoimen praktikoaren kritika).

Banako existentziaren originaltasuna eta bereizgarritasuna aldarrikatzen du. Existentziari lehentasuna ematen dio esentziaren aurrean, baina baita bizitzari arrazoiaren aurrean, praxiari teoriaren aurrean, eta askatasunari determinazioaren aurrean ere. - Soren Kierkegaard, Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre, Albert Camus eta Hannah Arendt

Giza ezagutzarekin zerikusia duten arazoak konpontzen ahaleginten da. Korronte honelako filosofoek iraultza zientifikoa edo zientzia berria ezagutu zuten. Arazionalismoaren ezaugarrietako bat da matematika ageriko oinarrizko printzipioentatik, (axiomak) abiatzen den jakintatzat jotzen duela, eta axioma horietatik sistemaren egi guztiak ondorioztatzen dira, unibertsalak eta beharrezkoak direnak. Arrazionalisten ustetan, berezkoak diren ageriko printzipio edo ideietatik eratorri behar du errealitatearen ezagutzak. René Descartes, Baruch Spinoza eta Gottfried W. Leibniz pentsalariariak nabarmendu ziren.

Pentsamendu paradoxiko bat da, eredu edo paradigmen heterogeneotasun bat dakarrena. Filosofia kultura-espazio ugarietara zabaltzen du (zientzia, teknologia komunikabideak eta artea). - Gianni Vattimo, Jean-François Lyotard, Gilles Deleuze eta Jacques Derrida.

Pentsamendu-hutsegiteak funtsean hizkuntza-hutsegiteak dirla uste du, eta gai logiko eta epistemologikoetan jartzen du arreta. - Bertrand Russell, George Edward, Moore eta Ludwig Wittgenstein

Antzinako flilosofiaren azken etapa da. Sentimendu mistiko eta irrika erlijioso sendo baten adierazpidea da. Plotino pentsalaria nabarmendu zen. Hipatia Alexandriakoa matematikari eta astronomoa nabarmendu zen haren jarraitzaileen artean (Alexandriako Liburutegi ospetsuko azken zuzendaria).

Etapa honetan hainbat joera edo mugimendu filosofiko sortu ziren, oro har, aurreko tradizio filosofikoaren berrikuspena edo kritika egin zutenak.

Ordezkari nagusia Hegel da eta hark, bere historiaren filosofian, Estatuari balio handiagoa eman zion gizarte zibilari baino. Horrek oihartzun handia izan zuen mugimendu iraultzaile garaikideetan. Haren teoria dialektikoa ere garrantzitsua da, materialismo historikoak berrikusi eta bere egin zuena. Fichte eta Schelling ere Alemaniako idealismoaren ordezkari dira.

Goiklaseetako jendearen artean kezka bat areagotuz joan zen: neskak etorkizuneko amak izateko hezi behar ziren, eta fakintza eta trebetasun intelektual jakin batzuez ere jabetu behar zuten. XVIII. mendetik aurrera, herrialfabetatzea zabaltzen hasi zen, eta Frantzian, emakumeentzako lehen hezkuntza-erakundeak sortu ziren, emakumeak pedagogian, arteetan eta zientzian hezteko tratatu batzuetan islatu zena. Hortik saloi ospetsuak sortu ziren, llustrazioaren topaketa eta garapenerako tokiak, non zenbait intelektual nabarmendu ziren, Chäteleteko markesa edo Madame de Staël. Bereziki aipatzekoak dira, Frantzian, Olympe de Gouges, dramaturgo iraultzailea, Emakumearen eta emakumezko herritarraren eskubideen adierazpena (1791) idatzi zuena; eta, Inglaterran, Mary Wollstonecraft, Emakumearen eskubideen aldarrikapena (1792) lanaren egilea; azken obra hori pentsamendu feministaren aitzindaria izan zen.

Errenazimentuan, Erdi Aroko filosofiatik filosofia modernora igaro zen, birakota humanista bat gertatu zelako. Erdi Aroko teozentrismoaren aurrean, Errenazimentuak antropozentrismoa proposatu zuen, baita gizakiarengandik hurbil zegoen naturalismo bat ere. Aldi horretan, hainbat joera filosofiko gailendu ziren: - Platonismoa (Pico della Mirandola) - Aristotelismoa (Pietro Pomponazzi) - Humanismoa (Erasmo Rotterdamgoa) - Pentsamendu utopikoa (Tommaso Campanella) - Errealismo politikoa (Nikolas Makiavelo) - Naturaren ikusmolde berri bat (Roger Bacon) - Iraultza zientifikoa (Nikolas Koperniko) Lehen proposamen feministen aurreneko oinarri gisa, Erdi Aroa pixkanaka atzean geratzen ari zen honetan, Christine de Pizan nabarmendu zen, eta haren obra bat (Damen liburua) eredu gisa baliatu zen, emakumeen presentzia ahaztua edo desitxuratua zuen historia berridazten hasteko. Errenazimentuaren ondoren, Aro Modernoan sartu ginen. Matematika eta fisika kanpo- estimulu nagusiak izan ziren, baita Errenazimentuko aurkikuntza geografiko handiak ere. Giza ezagutza zen protagonista nagusia. Lau sistema handi zeuden.

Aldi horretan Kristautasuna nabarmendu zen, eta, aldi batez, islamismoa (averroismoaren eskutik) eta judaismoa ere bai. Kristautasuna bizi-sistema bat da, eredu gisa Kristo eta xede gisa salbazioa duena. Bere existentziaren lehen mendeetan, Greziako filosofiarekin harremanetan jarri zen, eta hortik filosofiaren eta kristautasunaren arteko sintesi bat sortu zen: Erdi Aroko filosofia. Bere gai nagusia arrazoiaren eta federen arteko harremana da, hau da, filosofiaren eta teologiaren arteko erlazioa. Erdi Aroko filosofian, bi korronte eta une historiko handi bereizten dira.

Ez du metafisika onartzen, benetako ezagutza bakarra, zientzia esperimentaletatik ondorioztatzen dela uste osoa duelako. - Rudolf Carnap

Platonen eta Aristotelesen eskutik, Greziako filosofia bete-beteko helautasunera iritsi zen. Bi pentsalari horiek diziplina honetako gai handi guztiak jorratu zituzten: izatea, ezagutza, kosmologia edo fisika, etika, politika eta logika. Bi sistema handi sortu zituzten: • Idealista (Platon), ideiei benetako balioa ematen diena. • Errealista (Aristoteles) zentzumenezko esperientziaren balioan oinarritzen da. Mendez mende, bi filosofoen pentsamenduak filosofiaren historia egituratu du neurri handi batean, haien obren eta eskola filosofikoen eraginaren bitartez: Platonen Akademia eta Aristotelesen Lizeoa.

Etapa horretan, naturaren jatorria azaltzen duten printzipio konstitutiboak aurkitzea zen helburua.

• Tales (ura)
• Anaximandro (áperion)
• Anaximedes (airea)
• Pitágoras (zenbakiak)
• Heraklito (sua)
• Parmenides (izakia)
• Enpedokles (lau elementuak)
• Anaxagoras (homeomeriak)
• Leuzipo eta Demokrito (atomoak)

Pentsalari horiei "presokratikoak" deitu zitzaien. Hezkuntza instituzionalak emakumeei betoa jartzen zien arren, eskola pitagorikoak onartu egiten zituen. Hogeita zortzi emakume dokumentatu ditugu. Teano mediku eta matekaria nabarmentzen da, baina Temistoklea emakume apaiz delfikoari zor diogu lehen erreferentzia pitagorismoaren eraketan eta beraz, emakumeen pentsamendu filosofikoaren historian.

Haren filosofia materialistak Hegelen idealismoaren aurkako bigarren erreakzio bat ekarri zuen. Esanahi kritiko-filosofikoa ez ezik, eremu sozial eta politikoan ere eragin zuen; errealitatea interpretatzeaz gain (teoria), errealitate hori eraldatu nahi zuen batez ere (praxia). - Karl Marx, Friedrich Engels, Rosa Luxemburgo, Simone Weil (katolizismoa, marxismoa eta feminismoa batzen ditu)

"Eskolastika" latinezko scholasticus hitzetik dator, eta monje-eskoletan irakasten zutenei aplikatzen zitzaien. Sistema gisa xx. mendera arte iraun zuen. Hiru alditan bereizi zen: - Lehen eskolastika (XI. eta XII mendeak): Fedearen eta arrazoiaren arteko adostasunaren oinarriak ezarri ziren, Platonen eta San Agustinen eraginekin. (Antselmo Canterburykoa, Petri Abelardo eta Hidegarda Bingengoa) - Goi-eskolastika (XIII. - XIV mendeak): Sistema filosofiko-teologiko handiak egin ziren, Aristotelesen eraginekin. Partzialtzat jotzen zen fedearen eta arrazoiaren arteko adostasuna. (Alberto Handia eta Tomas Akinokoa) - Eskolastikaren krisia (XIV. mendea): Eskolastika desegin zen; izan ere, fedearen eta arrazoiaren arteko banaketa bat antzeman zen. (Gilen Ockhamgoa)

Berrikuntza handi bat ekarri zuen: bizitza eta irrazionala defendatzea, zientziaren arrazionaltasunaren aurrean. Sigmund Freuden psikoanalisian eragin zuen. Espainian, Ortega y Gasseten teoria arraziobitalista nabarmendu zen geroago. María Zambrano eta haren «arrazoimen poetikoa» izan zen haren jarraitzaile nagusia. - Friedrich Nietzsche eta Lou Andreas-Salomé

Etapa honetan filosofia gai etikoetan zentratu zen: nola lortu zoriona? Zenbait korronte filosofikok beren ideiak eman zituzten gai horren inguruan: Hedonismoa: (ongia zentzumenezko eta berehalako plazerarekin identifikatzen du)= Aristipo Zirenekoa Epikureismoa: (bizitza zoriontsua bilatzearen alde egiten du, oinazetik aldenduz, eta, plazer bizien ordez, plazer arinak bilatuz, adiskidetasunetik eratorriak batez ere)= Epikuro Estoizismoa: (zoriona honetan datza: jakiturian eta arimak pasio eta desirak menderatzean)= Zenon Kitiongoa eta Seneka Zinismoa: (zibilizazioak gaitza dakarrela uste du, eta zoriona bizitza soilean bilatu behar dela, naturarekin bat eginik; horregatik, kezka material oro mespretxatzen du)= Antistenes, Diogenes, Sinopekoa eta Hiparkia

Gizarte postindustrialaren eta hura konfiguratu due arrazoi-kontzeptuaren (arrazoi instrumentala) gogoeta kritiko bat proposatzen du. - Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse eta Jürgen Habermas.

Hasi ziren eremu epistemologiko, etiko eta politikoan, gizaklarekin eta haren ekintzekin zerikusia duten galei buruzko hausnarketak: -Ba al da zerbaiten gainean egia absolutua aurkitzeko aukerarik? -Ados jar al gaitezke garai eta toki guztietarako ona denaren definizioan? Gai horien gainean bi jarrera daude, elkarren guztiz kontrakoak: Sofistek: Protagoras eta Gorgiasek barne, erretorika nabarmendu zuten pertsuasioaren artea den heinean, eta jarrera erlatibista eta eszeptikoak detendatu zituzten. Sokratesek: aldiz, egiaren eta ongiaren definizio absolutu eta unibertsal bat aurkitzeko aukera badagoela uste zuen. Aldi horretan nabarmentzekoa da Aspasia Miletokoaren kultura-eragin handia, erretorika eta erotikaren maistra gisa (maitasunari buruzko azterketa eta gogoeta).

Mundua aztertzen du kontzientzian zuzenean agertzen den heinean; horrenbestez, esperientzia subjektiboaren egituren gaineko azterketa da. - Edmund Husserl eta Edith Stein

Hegeli aurre egin zion lehena. Metafisika baztertu zuen, eta jakintza zientifiko bat ezarri nahi izan zuen antolamendu politiko-sozial berri baten oinarri gisa. - Auguste Comte

Elizako gurasoetan (Patres Ecclesiae, latinez) du jatorria izenak. Kristau aroko lehen mendeetan, Elizako gurasoek hainbat gogoeta egin zituzten, errebelatutako egia ulertzeko, haren dogmak arrazionaltasunez formulatzeko eta haren doktrina defendatzeko kontzeptu filosofiko grekoak erabili beharrean zeudela ikusirik, eta gogoeta multzo horren adierazgarri da patristika. Agustin Hiponakoa nabarmendu zen.