EUSKALKIAK

Elsa Calleja 6, Arene Ranedo 24, June Merino 19

EUSKALKIAK

aurkibidea

5. EUSKARA ZUBEROTARRA

1. MENDEBALEKO EUSKARA

2. ERDIALDEKO EUSKARA

6. EUSKALKIEN JATORRIA

3. EUSKARA NAFARRA

7. EUSKERA BATUAREN EMAITZA

4. EUSKARA NAFAR-LAPURTARRA

MENDEBALDEKO EUSKARA

EREMUA

Mendebaldeko euskera →Bizkaia, Deba ibar gehiena eta Arabako Aramaio hitz egiten da.Mendebaldeko ezaugarri batzuek eremu zabalgo bat dute horregaitik→ Urolaldera, Goierrira eta Nafarroako Burunda ibarrera heldu dira. Ezaugarri batzuen eremua txikiagoa da: Bizkai barruan gauzatzen dira eta bizkaian bertan sortutakoak dira.

FONOLOGIA

KONSONANTEEN ATALA

BOKALEN ATALA

s eta z > s egin dira eta ts eta tz > tz. Adibidez: (asi) hasi/hazi, (atzo) atso/atzo Mendebaldeko eremu zabalean: z>x eta tz>tx Adibidez: aizkora > axkora/askora, eleiza 'eliza' > elexa/elixa Bizkai gehienean: i bokala dagoenean → ahoskera z>x Adibez: bizi > bixi, izan/izen > ixen, Erderaz esaten den (c)ion→(z)iño bihurtzen da Adibidez: erlijiño/globalizaziñoa

A batekin amaitzen diren hitzei atzizkia gehitzeana+a→ea Adibidez: neskea(neska) burrukea(borroka) Bizkaieran e jartzen da askotarako adibidez: dekot(daukat),deko(dauka)

ERDIALDEKO EUSKARA

EREMUA

Gipuzkoaren zatirik handiena hartzen du. Alderdi honek mendebaldeko eta erdialdeko euskalkiak batzen ditu, ipar-ekialdean ere euskalkitik gertu egon dira eta Nafarroako mendebaldean ere entzun da.

1. araua

3. araua

4. araua

2. araua

5. araua

6. araua

8. araua

7. araua

9. araua

10. araua

EUSKARA NAFARRA

EREMUA

• Iruñea Euskal Herriko hiri nagusia zen baina handik gauza asko zabaldu ziren,

• Nafarroako peublo batzuetan dagoeneko trukeak izan dira, iruñetik urrunago daudelako; horregatik, batzuk zabaldu egin dira eta beste batzuk ez

• Nafarroako zenbait toki ere urrun geratu dira Iruñetik eta Gipuzkoatik gertu, Gipuzkoan esuakeraren indarra oso handia izan da, baina Iruñean ez

1. araua

2. araua

4. araua

3. araua

5. araua

8. araua

7. araua

6. araua

EUSKARA NAFAR-LAPURTARRA

EREMUA

Lapurdi, Nafarroa Beherea, Nafarroako Luzaide ibarra eta Zuberoako ipar-mendebaleko zenbait herritan hitz egiten da.

1. araua

2. araua

3. araua

6. araua

4. araua

5. araua

EUSKARA ZUBEROTARRA

EREMUA

Zuberoa gehienean→ ipar-mendebaleko herri batzuetan ez: Domintxaine-Berroeta, Arüe-Ithorrotze-Olhaibi... Nafarroa Behereko Donapaleu herrian→zuberrotarra.

BOKALAK

1. u bokala ü egiten da: ezagun > ezágün, salbuespenak daude: r, rd, rth eta, inoiz, s 2. Oso indartsua da o > u egiteko joera, honetan > hunetan/huntan. 3. Erabat gauzatzen da i - u > u - u > ü - ü : inguru > üngürü > üngü, zintzur > züntzür. batzuetan alderantziz gertatzen da: u - i > u - u > ü - ü : burdina > bürdüña, hurritz > ürrütx. 4. -au- diptongoa -ai- izatera aldatzen da: gauza > gáiza. Salbuespenak: r, s eta ts aurrean -au- bere horretan gordetzen da :lau (< laur), 5. Oraintsu arte iraun dute bokal sudurkariek bizirik, hãndi 'handi' gisako ahoskerek.

KONTSONANTEAK

1. Hauetaz aparte (s, x, z, ts, tx, tz), Zuberoan beste bi daude, bokal artean eta kontsonante ozenen aurrean ahoskatzen direnak; deségin, gazná bezalako hitzetan. 2. Berezia da j-ren ahoskera: dxákin 'jakin', 3. Zuberoan bokal arteko /r/ erabat galtzen da: erori > eói,. Bi “rr”ak bakar baten moduan ahoskatzen dira, bokalen artean: erran 'esan' > éran. 4. lh, nh, ñh eta rh kontsonante multzoak ere badira: aiphátü 'aipatu', 5. Asko dira Zuberoan n eta l ondoren t eta k dituzten hitzak: álte 'alde', 6. Erdaraz -on eta -ion amaiera daukaten hitzek -ú daramate: arrazú 'arrazoi',

AZENTUA

Azentu indartsua→azkenaurreko silaban ezarri→Adib:lagünáen 'lagunaren' Azken silaban →hainbat hitzetan→hauek Maileguak eta kontrakzioak→Adb maileguak: bedezí 'mediku',→adb kontrakzioak:-a + a > -áa > -á→alhabá Azentuaren bidez plu eta sing bereizi→sing. lagü'nak / pl. lagünék. Bokal arteko r→galdu→hitz askotan azken silaban azentua→Adb: ogirik > ogíik > ogík.

ARNAUT OIHENART

Oihenart izan zen euskalkiak aurkezten lehena, Notitia utriusque Vasconiae liburuan (1656). Lau euskalki bereizi eta antzinako leinuekin lotu zituen. Euskalkiak aspaldikoak direla esan, erromatarrak etorri aurrekoak.

MANUEL LARRAMENDI

Euskara antzina Espainia osoan hitz egiten zela erakutsi nahi zuen. Haren aurkariek, erromatarren garaiko lekukotasunak aipatu zituzten. Lekukotasunen arabera, herri eta hizkuntza asko omen zeuden Espainian erromatarrak heldu zirenean. Larramendik berriz, hizkuntza haiek ez zirela benetako "hizkuntzak" esan zuen, euskararen dialektoak baizik.

JULIO CARO BAROJA

Oihenartek bezala, euskalkien mugak eta antzinako leinuenak bat zetozela esan zuen eta eliza ere bat zetorrela aipatu zuen liburu ezagun bitan aurkeztu zuen ikuspegi hori: Los pueblos del norte de la Península Ibérica eta Materiales para una historia de la lengua vasca en su relación con la latina. Liburu hauei esker bere iritzia onartu eta zabaldu egin zen.

KOLDO MITXELENA

Haren iritzian, Erdi Aroan sortutakoak ziren, erromatarren Inperioa desegin ondorengo garaian. Bi arrazoi zituen hori esateko:Euskalkien arteko batasuna handia dela eta oso aspladikoak balira ezz ela horrela izango eta Latinetik hartutako maileguak modu berezian egokitu direla euskarara eta hori ez zela horrela izango, euskalkiak erromatarrak etorri zirenerako egituratuta egon balira.

EUSKARA BATUAREN EMAITZA

Euskaldun guztiok euskara bera hitz egin dezakegu gaztelania hitz egin barik. Jendeak ez du hori hitz egin nahi, beste euskara ikasi egin duelako eta gainera dialektu batzuk galten dira.

ESKERRIK ASKO