1UD (OAP). ORGANISMOAREN EGITURA OROKORRA

OINARRIZKO ANATOMOFISIOLOGIA ETA PATOLOGIA

UD1. ORGANISMOAREN EGITURA OROKORRA

1. IZAKI BIZIDUNEN OSAGAI KIMIKOAK

2. ANIMALIA-ZELULEN FUNTSEZKO OSAGAIAK

AURKIBIDEA

3. FISIOLOGIA ZELULARRA

4. GIZAKIAREN OINARRIZKO EHUNAK

5. ORGANISMOAREN SISTEMAK ETA APARATUAK

1. IZAKI BIZIDUNEN OSAGAI KIMIKOAK

1.1 ATOMOAK

ELEKTROIA

PROTOIA

NUKLEOA

AZALA

NEUTROIA

ATOMOA

-Materiaren oinarrizko unitatea da

-Zatiak: nukleoa eta azala

Elektroiak karga -

-Protoiak karga+

-Neutroiak kargarik EZ

-Atomoak protoi kopuruaren arabera bereizten dira: hidrogenoa (1), helioa (2), oxigenoa (8)...

-Atomoaren karga: elektroi eta protoi kopuruaren arabera

KATIOIAK (karga+)

karga duten atomoak: IOIAK

ANIOIAK (karga -)

1.1 molekulak

MOLEKULA

-2 atomo edo gehiagoren lotura da

-Ura H2O

Monosakaridoak

glukosa, fruktosa eta galactosa

-Gluzidoak

C+H+O

Disakaridoak

laktosa eta sakarosa

C+H+O+(P+S)

-Lipidoak

Polisakaridoak

almidoia, zelulosa eta glukogenoa

aminoazidoak

-Proteinak

nukleotidoak

-Azido nukleikoak

tenperatura kontrolatu (izerdia)

funtzioak

-Ura

substantziak disolbatu

zelula mintzak erraz zeharkatu

glukosa energia-iturria

funtzioak

-Gluzidoak

animalietan GLUKOGENOA gibelean eta muskuluetan

barazkietan ALMIDOIA

glukosa asko dagoenean

energia iturria (epe luzekoa)

-Lipidoak

funtzioak

egitura funtzioa (mintzak, bitamina liposolubleak, hormona esteroideoak)

egitura funtzioa (mintzak, ilea, zuntzak)

funtzioak

-Proteinak

oxigenoaren garraioa (hemoglobina)

infekzioen aurkako babesa (inmunoglobulinak= antigorputzak)

funtzioak

-Azido nukleikoak

informazioa transmititu eta mantendu

2. animalia-zelulen funtsezko osagaiak

ZELULA izaki bizidunen unitate txikiena da; egitura-unitatea eta unitate funtzionala (SALBUESPENA: Birusa)

elikatu, erreproduzitu eta elkarri eragiten diote

nukleorik ez

• PROKARIOTOAK

bakterioak

organismo zelulabakarrak

• EUKARIOTOAK

nukleoa dute

protozooak, onddoak, landareak eta animaliak

organismo zelulabakarrak edo zelulanitzak

ZELULAREN EGITURA

- Geruza lipoproteiko bikoitza da

- Zelula ingurunetik babestu du

• Mintz plasmatikoa

- Zelularen eta kanpoko ingurunearen arteko substantzien trukea erregulatzen du

- Mintzaren eta nukleoaren artean dagoen substantzia da

• Zitoplasma

Zitoeskeletoa

• Zelularen forma eta mugimendua mantentzeaz arduratzen da

• Zeregin garrantzitsua du zelula barneko mugimenduetan

• Proteinez osatua dago

Hialoplasma

• Zitoplasmaren zati likidoa da eta metabolismo zelularrean funtsezkoak diren organuluz betea dago.

• pH-a erregulatzen du.
• Substantziak biltegiratzeaz arduratzen da.

- Forma esferikoa du eta mintz bikoitz batez inguratua dago. - Bertan zelularen material genetikoa kokatzen da. - Nukleoaren kanpoko zatiari erretikulu endoplasmatiko zimurtsuak ematen dio jarraipena. - Zelularen metabolismoa eta ugalketa erregulatzen du.

• Nukleoa

ZELULAREN ORGANULUAK

• Erretikulu endoplasmatikoa:

- Elkarrekin konektatutako sakulu-multzo bat da, zitoplasma osoan hedatzen dena.

- Laua: lipidoak eta deribatu lipidikoak sintetizatzen dira.

- Zimurtsua: bere gainazalari lotuta erribosomak daude, horregatik du zimur itxura. Proteinak sintetizatzen dira.

• Golgi-aparatua: sakulu zapal eta pilatuen eta besikulen sistema bat da.
• Erretikulu endoplasmatikoak sintetizatutako sustantziak jaso,heldu (madurar) eta besikuletan enpaketatzen ditu.
• Besikulak mintz-plasmatikora joan eta barruko edukia zelularen kanpora bota.

• Erribosomak: zitoplasman libre edo erretikulu endoplasmatiko zimurtsuaren gainazalari lotuta egon daitezke.
• Proteinak sintetizatu (RNAm proteinetan itzuliz)

• Mitokondriak: mintz bikoitz batez osatuta daude.

Barne-mintzak barrurantz tolesturak ditu, gandorrak osatuz. Kanpo-mintza laua da.

• Energia sortu arnasketa zelularraren bidez eta ATP moduan biltegiratu.

• Lisosomak: digestio-entzimez betetako besikula txikiak dira.
• Zelularentzat baliogarriak ez diren sustantziak suntsitzen ditu.

• Zilioak eta flageloak: zelularen kanpokaldean kokatzen dira eta zelularen mugimendua ahalbidetzen dute.
• Zilioak txikiak eta ugariak dira.
• Flageloak luzeagoak eta lodiagoak dira; orokorrean zelulak bat izaten du (salbuespenak)

• Zentrioloak: nukleotik gertu dauden mikrotubuluez osatutako bi organulu dira (T itxura).
• Zatiketa zelularrean parte hartu kromosomen zatiketan lagunduz

• Nukleoloa: nukleoaren zati bat da.
• Erribosomak sintetizatzen ditu.

• Bakuoloak: besikula borobilak dira eta sustantzien biltegi (askotan metabolismo zelularrean sortutako hondakin materiala) gisa balio dute.

Zelula prokariotoa

Zelula eukariotoa

Mintz plasmatikoa

Mitokondria

Lisosoma

Bakuola

Nukleoa eta nukleoloa

Flageloa

Erretikulu endoplasmatiko leuna

Zilioak

Erretikulu endoplasmatiko zimurtsua

Golgi-aparatua

Zentrioloak

3. FISIOLOGIA ZELULARRA

Garrantzitsua da zelulak kanpoaldearekin etengabeko trukea izatea:

• Hondakin-substantziak kanporatzeko

• Sintetizatutako produktuak kanporatzeko

• Metabolismo zelularrerako funtsezkoak diren osagaiak sartzeko

Mintz zelularra zeharkatu behar da.

NOLA?

3.1 Substantzien garraioa mintzean zehar

garraio pasiboa (difusioa)

• Ez du energiarik behar

• Kontzentrazio-gradientearen alde egiten da: [+] [-]

• Motak:

• Difusio sinplea

• Erraztutako difusioa

• Kanaleen bidezko difusioa

• Osmosia

Difusio sinplea

• molekula lipidikoak

• GASAK (oxigenoa)

• TAMAINA TXIKIKO MOLEKULAK (glizerina)

• FARMAKO LIPOSOLUGARRIAK

ERRAZTUTAKO DIFUSIOA

• Mintz arteko proteinez gauzatu (proteina molekulari lotu; proteina formaz aldatu; molekula mintzaren beste aldean askatu)

• MONOSAKARIDOAK (glukosa)

• AMINOAZIDOAK

KANALEEN BIDEZKO DIFUSIOA

• MIntz plasmatikoan beste mintz arteko proteinak daude poroa edo kanala eratzen dutenak.

sustantzia batek aktibatu

ireki egiten da kanala

• IOIAK (Ca2+, K+, Cl-)

osmosia

• Garraio pasibo berezia (urak mintza zeharkatu; mintzaren bi aldeetan kontzentrazioa berdintzeko)

[-] [+] (bolumena )

garrantzitsua; odolean sartzen diren substantziak ISOTONIKOAK izatea gorputz fluidoekiko

bi disoluzio isotonikoak dira [substantzien] = badute

garraio AKTIBOA

• Molekulak zelularen barnetik kanpora eta alderantziz garraiatu; ENERGIA behar

- Kontzentrazio-gradientearen kontra egiten da: [+] [-]

- Energia ATP ren hausturaz lortu

• GARRAIAGAILU-a (transportador) (molekula) behar substantziak mintza zeharkatzeko

• Na/K bonba. K (potasioa) sartu eta Na (sodioa) atera zelulatik

3.2 Makromolekulen eta partikulen garraioa mintzean zehar

ENDOZITOSIA

Zelularen mintz plasmatikoak partikula bildu besikula eratuz, banatuz eta zelula barrura sartu partikula

FAGOZITOSIA

• PINOZITOSIA ( partikula txikia bada)

• FAGOZITOSIA (partikula handia bada)

FAGOZITOAK fagozitosia egiten duten globulu zuriak dira, hondakin-substantziak eta mikroorganismoak ezabatzen dituzte gorputzaren barrutik.

EXOZITOSIA

Molekula zelula barnean besikula batean bildu (adib, Golgi aparatuak) eta zelularen kanpora atera (besikula mintz plasmatikoarekin lotu; molek. kanporatu)

3.3 UGALKETA ZELULARRA

Ugalketa bizitzaren ezaugarria da.

mitosia

• Organismoko zeluletan ohikoa den banaketa da; berdinak diren 2 zelula lortzen dira

• 5 fase daude:

-Zentrioloak banatu, bakoitza polo batetara HUSO AKROMATIKOA eratuz

• PROFASEA

-Mintz nuklearra desagertu

• METAFASEA:

Kromosomak huso akromatikoaren erdiko planoan kokatu

• ANAFASEA:

Kromatida bakoitza (kromosomaren erdia) polo batetaruntz doa

• TELOFASEA:

Kromatidak poloetara iritsi dira eta mintz nuklearra eratu

• ZITOZINESIA

Zitoplasma banatu bi zelula eratu

mEIosia

• Obuluak eta espermatozoideak (gametoak) mekanismo honen bidez sortu

• Gizakia organismo diploidea da; 2 dotazio kromosomiko ditu, aitarena eta amarena

belaunaldi bakoitzean kromosomen kopurua handitu ez dadin, ugalketan batzen diren zelulek kromosomen kopurua erdira murriztu behar dute.

MEIOSIA-rekin lortzen da

• Kromosoma kopurua erdira gutxitu (46 → 23) eta 4 zelula eratu (ez dira berdinak)

• Gurutzaketa: kromosoma-pareek material genetikoa trukatzen dute (aita-amen ezaugarriak)

Zer gertatzen da tumoreekin?

4. GIZAKIAREN OINARRIZKO EHUNAK

• Organismoan zelulak ehunetan antolatzen dira.

• EHUNA: Antzekoak diren eta funtzio bera betetzen duten zelula multzoa da.

• Motak:

• Ehun tegumentarioa edo epiteliala

• Ehun muskularra

• Nerbio-ehuna

• Ehun konjuntiboa edo konektiboa

Ehun tegumentarioa edo epiteliala

• Organismoa inguratzen duen ingurunetik bereizten du eta barne-barrunbeak estaltzen ditu.

• Forma erregularreko eta elkarri estuki lotuta (espazio interzelular txikia) dauden zelulez osatua.

• Ugaltzeko ahalmen handia duten zelulez osatua.

• Motak: geruza kopuruaren edo forma zelularraren arabera Ehun epitelial mota ezberdinak:

• Bakuna: zelula geruza bakarra

• Ezkatatsua: Zelulak lauak dira

• Pseudoestratifikatua: zelula geruza bakarra, baina nukleoen kokapena ezberdina; zelula geruza bat baino gehiago dagoelaren itxura

• Kubikoa: Zelulak kubo forma

• Prismatikoa (columnar): zelulak zabalagoak baino altuagoak dira

• Estratifikatua: hainbat zelula geruza

Ehun epitelialaren adibideak

Odol-hodien endotelioa

Ezkatatsu bakuna

Obulutegiko estaldura

Kubiko bakuna

Azala eta ahoa

Ezkatatsu estratifikatua

Pseudoestratifikatua

Trakea

Begiko konjuntiba

Columnar estratifikatua

Ehun MUSKULARRA

• Miositoz osatuta dago

• Kontrakzioan espezializatua (mugimendua).

• Zelulak luzexkak dira eta 2 zuntz-proteina dituzte barruan: aktina eta miosina.

• Motak:

-Uzkurdura motela eta nahi gabekoa (involuntaria)

• Muskulu leuna

-Erraiak eta odol-hodiak

-Banda itxura (zelulak luzexkak eta nukleoanitzak)

• Muskulu ildaskatua

-Uzkurdura azkarra eta borondatezkoa

-Gorputzaren muskulatura

- Zelulak nukleobakarrak eta barnean estriazioak ikusi

- Uzkurdura (nahi gabekoa) transmititzen da

• Muskulu kardiakoa

-Bihotza

ZELULA MUSKULAR KARDIAKOA

ZELULA MUSKULAR ILDASKATUA

ZELULA MUSKULAR LEUNA

NERBIO-EHUNA

• Nerbio-bulkaden bidez estimuluen ekoizpenean, transmisioan eta harreran espezializatutako ehuna (nerbio-sistema)

• NEURONA (unitate funtzionala)

EHUN KONJUNTIBOA EDO KONEKTIBOA

• Gorputzaren organoen euskarria

• Hezur-ehuna

• Gantz-ehuna

Laxoa

• Ehun kartilaginosoa

Ehun konektibo

• Odola, linfa eta

ehun hematopoietikoa

• Motak

Trinkoa

Ehun konektibo espezializatua

- Ehun konektibo trinkoak baino zelula (fibroblasto) kopuru eta matrizearen zelulaz kanpoko osagai gehiago

• Ehun konektibo laxoa

- Digestio eta arnas aparatuko traktua

- Fibroblastoz eta kolageno zuntzez osatua

• Ehun konektibo trinkoa

- Erresistentzia handia baina malgutasun gutxi

-Tendoiak

- Adipositoz osatua

- Gantza biltegiratu, energia-erreserba, hotzetik babestu, kolpeen aurkako babesa...

• Gantz-ehuna

- Gorputzaren hainbat eremutan banatuta edo metatuta

- Kondrozitoz osatua

• Ehun kartilaginosoa

- Ehun bigunetarako euskarria da (sudurra, belarria), eta garatzen ari diren hezurren aitzindaria da.

- Osteozitoz osatua

• Hezur-ehuna

- Eskeletoa eratzen duen ehun gogorra da, atal bigunen euskarri eta bizi-organoen babesle

- Odola: plasma + hematiak/eritrozitoak + leukozitoak + plaketak. Garraioa eta infekziotik babestu

• Odola, linfa eta

ehun hematopoietikoa

- Linfa: odolaren antzekoa, baina globulu gorririk ez

- Ehun hematopoietikoak: odol-zelulak ekoiztu eta heldu. Hezur-muina, barea, gongoil linfatikoak.

5. organismoaren sistemak eta aparatuak

Ehunak

ORGANOAK

SISTEMAK

• Arnas aparatua

• Nerbio sistema

• Odol sistema eta linfatikoa

• Sistema endokrinoa

• Digestio aparatua

• Azala eta sistema tegumentarioa

• Hezur sistema

• Iraitz aparatua

• Sistema muskularra

• Ugal aparatua

• Sistema kardiozirkulatorioa