PRESENTACIÓN PIZARRA ANIMADA

2. geosfera

MINERALAK ETA HARRIAK

Guruzne Azpiroz

Hasi gaitezen

4- Mineralen propietateak

2- Lurraren gainazaleko erliebeak

3- Mineralak eta harriak

1- Geosferaren osagaiak

AURKIBIDEA

5- Mineralen sailkapena

6- Harriak

7- Mineralen eta harrien erabilgarritasuna

8- Ustiapena

GEOSFERAREN OSAGAIAK

GEOSFERA

• Lurraren zati harritsu eta minerala da, eta gainerako osagaien euskarri da.
• Hainbat geruzatan egituratuta dago, dentsitatearen arabera:
• LURRAZALA
• MANTUA
• NUKLEOA

+ info

LURRAZALA

• Geosferaren geruza azalekoena, dentsitate txikiena duena.
• SOLIDOA. Harri eta sedimentu mota askoz osatzen da.
• Bi lurrazal mota:
• LURRAZAL OZEANIKOA: Ozeanoen hondoa osatzen duen lurrazala.
• LURRAZAL KONTINENTALA: Kontinenteak osatzen dituen lurrazala.

LURRAZALA

• LUZARRAZAL KONTINENTALA
• Ozeanikoa baino geruza lodi eta zurrunagoa.
• Osagai nagusia GRANITOA

(+beste harri mota batzuk)

• 70km sakonerara irits daiteke.

LURRAZALA

• LUZARRAZAL OZEANIKOA
• Geruza mehea eta bigunagoa.
• Geruza kontinentalak baino dentsitate handiagoa.
• Ia osagai bakarra, kolore beltzeko harri magmatikoa: BASALTOA
• 10km-ra irits daiteke.

MANTUA

• Lurrazalaren azpian dago.
• 2900km-ko sakonerara irits daiteke.
• SOLIDOA eta oso homogeneoa
• Osagai nagusia: PERIDOTITA olibino mineral ugari.

NUKLEOA

• Mantuaren azpian.
• Lurraren erdiguneraino iristen da, 6.371 kilometroko sakonera.
• BURDINA osagai nagusia (80%) eta NIKELA (20%)
• Bi zati ditu:
• Kanpo-nukleoa: LIKIDOA
• Barne-nukleoa: SOLIDOA

Kopiatu zure koadernoan 27. orrialdeko 4 taulak

lurrazala mantua kanpo-nukleoa barne-nukleoa

Erantzun liburuko 1/2/3/4/5:

1. Ozeanoaren hondoa lurrazal ozeanikoak soilik osatzen duela esango balizute, zer erantzungo zenieke? (Begiratu 26.o) 2. 4000km-ko sakoneratik hartutako lagin bat daukagu. Zer geruzatakoa da? Zer osagai nagusi izango ditu? Zer egoeratan aurkituko dugu? (Begiratu taulak)

Erantzun liburuko 1/2/3/4/5:

3. 5000 kg/m3-ko dentsitatea duen geruza bat bilatu nahi izango bagenu, zenbateko sakonerara jo beharko genuke? 4. Lurrazal kontinentala hautsi egiten da batzuetan, mantuaren higidurek eragindako indarragatik; lurrazal ozeanikoa, berriz, errazago tolesten eta deformatzen da. Zergatik?

Erantzun liburuko 1/2/3/4/5:

5. Sumendi batek isurtzen duen labak 800ºCtik 1200ºCra bitarteko tenperatura izan dezake. Zure iritziz, Lurraren zer geruzatik datoz material horiek? Zer sakoneratan egongo ziren?

Erantzun liburuko 1/2/3/4/5:

1. Ozeanoaren hondoa lurrazal ozeanikoak soilik osatzen duela esango balizute, zer erantzungo zenieke? (Begiratu 26.o) Ez, lurrazal ozeanikoak eta kontinentalak. 2. 4000km-ko sakoneratik hartutako lagin bat daukagu. Zer geruzatakoa da? Zer osagai nagusi izango ditu? Zer egoeratan aurkituko dugu? (Begiratu taulak) Kanpo-nukleoa. Burdina eta nikela. Likidoa.

Erantzun liburuko 1/2/3/4/5:

3. 5000 kg/m3-ko dentsitatea duen geruza bat bilatu nahi izango bagenu, zenbateko sakonerara jo beharko genuke? 10km-2900km. Mantuaren sakonerara. 4. Lurrazal kontinentala hautsi egiten da batzuetan, mantuaren higidurek eragindako indarragatik; lurrazal ozeanikoa, berriz, errazago tolesten eta deformatzen da. Zergatik? Lurrazal kontinentala zurrunagoa da eta ozeanikoa malguagoa.

Erantzun liburuko 1/2/3/4/5:

5. Sumendi batek isurtzen duen labak 800ºCtik 1200ºCra bitarteko tenperatura izan dezake. Zure iritziz, Lurraren zer geruzatik datoz material horiek? Zer sakoneratan egongo ziren? Mantutik. 10km-tik 2900km-tara.

02

LURRAZALAREN GAINAZALEKO ERLIEBEAK

Zein da gure planetako mendirik altuena?

Sonarrak erabiliz ozeanoen hondoak aztertu direnean, ur azpian milaka metrotara mendikateak, sumendiak, arroilak, haitzarteak, sakonuneak eta ordokiak aurkitu dira.

Lurrazal kontinentalaren erliebeak

Kontinenteen gainazalean dauden erliebeak ezagunak zaizkigu, mendikateak, ordokiak. Baina, kontinenteen ertzak ere lurrazal kontinentalararen parte dira.

• Mendikateak
• Arroilak eta riftak
• Ezkutuak edo kratoiak
• Hondar-erliebeak
• Plataforma kontinentalak
• Itsaspeko arroilak
• Kontinente-ezpondak​

Lurrazal kontinentalaren erliebeak

Mendikateak

Ezkutuak/Kratoiak

Hainbat mendik osatutako kateak dira, sumendi jatorrikoak edo ez.

Ia erabat horizontalak diren eremu handiak.

+ info

Arroilak eta riftak

Haran sakonak dira, ibai batek zulatuak edo lurrazal kontinentalaren hausturak eragindakoak.

Lurrazal kontinentalaren erliebeak

Hondar-erliebeak

Itsaspeko arroilak

Plataforma eta ezponda kontinentalean zulatutako haranak dira, egungo edo garai bateko ibai batek sortuak.

Higadurak eragindako muinoak eta mailakatutako erliebeak dira.

Plataforma kontinentalak

Kontinente baten zatiak dira, itsasoaren azpian daudenak.

Lurrazal kontinentalaren erliebeak

Kontinente-ezpondak

Plataforma kontinentalaren ertzetik lurrazal ozeanikoaren hondo abisalera doan malda handi samarra da.

Lurrazal ozeanikoaren erliebeak

Ozeanoetako ura desagertuko balitz...Itsas hondoetan: dortsal ozeanikoetan zehar kokatzen dira Lurreko sumendi-jarduera handieneko guneak.

• Uharte-arkuak
• Ordoki abisalak
• Sakonune ozeanikoak
• Guyotak
• Sumendi-uharteak
• Dortsal ozeanikoak

Lurrazal ozeanikoaren erliebeak

Uharte-arkuak

Ordoki abisalak

Sumendi jatorriko uharteak dira: Japonia eta Filipinak. Forma lineala izan ohi dute.

Itsas hondoaren zatirik handiena hartzen du. Batez beste, 4000 metroko sakonera dute.

+ info

Sakonune ozeanikoak

Itsas azpiko lubaki estuak dira. Sakonena Marianetakoa da, eta 11 000 metroko sakonerara iristen da.

Lurrazal ozeanikoaren erliebeak

Guyotak

Garai bateko sumendiak dira, jada jarduerarik ez dutenak; gain laua dute, eta itsas azpian oso sakonean egon ohi dira.

+ info

Sumendi-uharteak

Dortsal ozeanikoak

Ur azaletik kanpora irteten diren sumendi-egitura izugarriak dira. Teidek 7000m-tik gorako garaiera du, baina ur azaletik gora soilik 3718m ikusten dira.

Milaka kilometroko luzerako mendikateak dira, itsasoaren azpian daudenak.

MINERALAK ETA HARRIAK

Mineralak eta harriak

Harriak

Mineralak

Substantzia puruz osatutako solidoak dira. Halita, kuartzoa eta kaltzita adibidez.

Harriak mineralez osatuta daude. Batzuek mineral mota bakar bat dute baina gehienak mineral askoz osatuta daude.

+ info

+ info

kuartzoa

Halita

Pirita

Igeltsu minerala eta harria

konglomeratua

Lurrazalaren elementuak

• Lurrazalaren osagai diren materialetan dauden elementuak konbinatuz daude osatuta mineralak.
• Lurrazalean ugariena den elementua OXIGENOA da.
• Mineralen osagai diren elementuen artean, hauek nabarmenduko ditugu.

• BURDINA
• SILIZIOA
• KLOROA
• MAGNESIOA
• KALTZIOA
• ALUMINIOA

TAULA PERIODIKOA

• BURDINA
• SILIZIOA
• KLOROA
• MAGNESIOA
• KALTZIOA
• ALUMINIOA

TAULA PERIODIKOA

• BURDINA 4/8
• SILIZIOA 3/14
• KLOROA 3/17
• MAGNESIOA 3/2
• KALTZIOA 4/2
• ALUMINIOA 3/13

04

MINERALEN PROPIETATEAK

MINERALEN PROPIETATEAK

• Mineralak substantia natural solidoak dira, jatorri EZ-organikoa dutenak.
• Ez dira mineraltzat onartzen:
• Substantzia sintetikoak: adb plastikoak
• Likidoak: adb ura
• Izaki bizidunen jardueraren ondorioz sor daitezkenak: adb azukrea

Erantzun liburuko 11 (32. orrialdea):

11. Izaki bizidun batzuen zeluletan sortzen den substantzia bat da glizina. Zelula horietatik atera, eta kristal txikiz osatutako eta azukrearen antzekoa den hauts zuri bihur daiteke. Beraz, solido kristalduna da. Esan ea mineraltzat har daitekeen, eta arrazoitu zure erantzuna.

MINERALEN PROPIETATEAK

• Mineralak substantzia PURUAK direnez, mineral baten edozein alek propietate berdinak izango ditu:
• KOLOREA
• DISTIRA
• BEIRAKARA
• METALKARA
• LURKARA
• DISTIRAGABEA
• GOGORTASUNA
• ESFOLIAZIOA: xaflak eta forma geometrikoak

MINERALEN PROPIETATEAK

• Mineral kristaldunak eta amorfoak
• KRISTALDUTA: aurpegi lauak forma geometrikoak osatzen dituzte:
• KUBOAK
• PRISMAK
• XAFLAK
• AMORFOAK (ez kristalduta): ez dute aurpegi laurik. Ez dituzte kristalak eratzen, forma irregularrak baizik.

MINERALAK GOGORTASUNAREN ARABERA

• MOHS-en eskala
• 10 mineralez osatutako eskala.
• Gogortasunaren arabera
• Mineral bakoitzak zenbaki bera edo txikiagoa duten mineral guztiak urratzen ditu.
• ADIBIDEZ
• Galena 2,5
• Zein mineral urratu dezake galenak eta zein mineralek urratu dezake galena?
• Azazkalak 2,5
• Kobrezko txanpona 3,5
• Beira 5,5

Eskura ditugun erreferentziak

Erantzun liburuko 12/13/14 (33. orrialdea):

12. Altzairuzko xafla duen laban batek 6,5 inguruko gogortasuna duela jotzen da. Hori kontutan hartuta, zein mineral urratuko lituzke? Kuartzo kristal zati batek urratuko luke? Zergatik?

Erantzun liburuko 12/13/14 (33. orrialdea):

12. Altzairuzko xafla duen laban batek 6,5 inguruko gogortasuna duela jotzen da. Hori kontutan hartuta, zein mineral urratuko lituzke? Kuartzo kristal zati batek urratuko luke? Zergatik? Ortosa, Apatita, Fluorita, Kaltzita, Igeltsua eta Talkoa urratuko ditu. Kuartzo zatiak urratuko luke gogorragoa delako (7 Mohs-en eskalan)

Erantzun liburuko 12/13/14 (33. orrialdea):

13. Mendira egindako txango batean 5 mineral bildu dira, identifikatzeko. Ordenatu itzazu gogorrenetik bigunenera, honako ohar hauek kontuan hartuta. *Kuartzoak A minerala urratzen du, kobrezko txanpon batek ere bai. *B mineralak diamantea urratzen du. *C mineralak altzairuzko labana urratzen du, baina ez topazioa. *Beriak D minerala urratzen du, baina ez kobrezko txanponak. *E minerala urratzen dute azazkalek eta igeltsuak.

Erantzun liburuko 12/13/14 (33. orrialdea):

13. Mendira egindako txango batean 5 mineral bildu dira, identifikatzeko. Ordenatu itzazu gogorrenetik bigunenera, honako ohar hauek kontuan hartuta. *Kuartzoak A minerala urratzen du, kobrezko txanpon batek ere bai. *B mineralak diamantea urratzen du. *C mineralak altzairuzko labana urratzen du, baina ez topazioa. *Beriak D minerala urratzen du, baina ez kobrezko txanponak. *E minerala urratzen dute azazkalek eta igeltsuak. B, C, D, A, E

Erantzun liburuko 12/13/14 (33. orrialdea):

14. 7,5 eko gogortasuna duen mineral bat zer mineralek urratuko dute, eta zer mineral urratuko ditu berak? Beira urratuko du? Kuartzoak urratuko du mineral hori?

Erantzun liburuko 12/13/14 (33. orrialdea):

14. 7,5 eko gogortasuna duen mineral bat zer mineralek urratuko dute, eta zer mineral urratuko ditu berak? Beira urratuko du? Kuartzoak urratuko du mineral hori? Topazioak, korindoiak eta diamanteak bera urratuko dute eta berak talkoa, igeltsua, kaltzita, fluorita, apatita, ortosa eta kuartzoa urratuko ditu.

05

MINERALEN SAILKAPENA

MINERALEN SAILKAPENA

• SILIKATOAK
• Konposizioan oxigenoa eta silizioa dute.
• Bakunena KUARTZOA
• Ugarienak BUZTINAK
• Lurrazaleko harri askotan MIKAK eta FELDESPATOAK
• EZ SILIKATOAK
• Ez dute silizorik. Ez dira silikatoak bezain ugariak eta anitzak.
• OXIDOAK: adb HEMATITEA
• KLORUROAK: adb HALITA
• KARBONATOAK: adb KALTZITA
• SULFATOAK: adb ANHIDRITA
• SULFUROAK: adb PIRITA
• ELEMENTU NATIBOAK: adb URREA

06

harriak

HARRIAK

JATORRIAREN ARABERA:

• HARRI SEDIMENTARIOAK: Metatutako sedimentuen ondorioz osatzen dira eta sakonera handietan daudenean trinkotu eta zementatu egiten dira.
• HARRI METAMORFIKOAK: Tenperatura eta presio altuak jasaten dituzte eta horren ondorioz mineralek aldaketak jasaten dituzte baina EZ dira urtzen.

• HARRI MAGMATIKOAK: Magma deritzon harri urtua hoztean eta gogortzean sortzen dira.

ARROKEN ZIKLOA

EGITEN JAKIN 37. orrialdea (20 eta 21 jarduerak)

+ info

+ info

EGITEN JAKIN 37. orrialdea (20. jarduera)

Arroka sedimentarioa

Arroka magmatikoa

+ info

+ info

Arroken zikloaren bideoa

Agian dagoeneko argi duzu zein arroka mota aurki daitezken lurrean eta beraien jatorria baina bideo labur honetan errepaso txiki bat egingo dugu.

07

MINERALEN ETA HARRIEN ERABILGARRITASUNA

MINERALEN ETA HARRIEN ERABILGARRITASUNA

• MINERALEN ERABILGARRITASUNA
• Mineraletatik metal ugari erauzten dira: burdina, beruna, merkurioa. Beste material batzuk: kuartzoa, igeltsua, kaltzita...
• Bitxigintzan.
• Harribitxiak: Diamantea, errubia eta esmeralda.
• Harri erdibitxiak: Onixa eta turkesa.

MINERALEN ETA HARRIEN ERABILGARRITASUNA

• HARRIEN ERABILGARRITASUNA
• Kareharriak zementua ekoizteko.
• Eraikinen fatxadetan apaingarri.
• Marmola, granitoa eta zenbait harri magmatiko sukaldeko gainaldetan, eskulturak egiteko...
• Harri buztintsuak adreiluak, zeramikak, teilak... egiteko.
• Hondarra eta legarrak agregatuak egiteko, eraikuntzan funtsezkoa.

Energia-iturri gisa erabiltzen ditugu ere...

Eta zer dira petrolioa, ikatza eta gas naturala?

08

MINERALEN ETA HARRIEN USTIAPENA

MINERALEN ETA HARRIEN USTIAPENA

• MINERAL ETA HARRIAK USTIATZEKO
• MEATEGIA: mineral eta harriak erauzteko ustiategiak.
• HARROBIA: aire zabaleko meategiak.
• LEGAR-HOBI: hondar eta legarrak erauzten diren meategiak.

MINERALEN ETA HARRIEN USTIAPENA

• MEATZARITZAK INGURUMENEAN SORTZEN DITUEN INPAKTUAK

Lur azpiko nahiz lur gaineko meatzaritzak eragin negatiboak sortzen ditu ingurune naturalean. HARTU BEHAR DIREN NEURRIAK Prebentzio-neurriak: Ingurumenean eragin negatiboak saihestea helburu. Neurri aringarriak: Kalteak murriztea dute helburu. Leheneratze-neurriak: Ustiatze-lanak hasi aurretik inguruneak zuen antzeko egoera berreskuratzea helburu.

Bukatu dugu 2. gaia!

galderarik

Lorem ipsum dolor

Consectetur adipiscing elit

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt.

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor sit

Lorem ipsum dolor

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod.

Lorem ipsum dolor sit

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor

Consectetur adipiscing elit

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt.

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor sit

Lorem ipsum dolor

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod.

Lorem ipsum dolor sit

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor

Consectetur adipiscing elit

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt.

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor sit

Lorem ipsum dolor

Consectetur adipiscing elit

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt.

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor sit

Lorem ipsum dolor

Consectetur adipiscing elit

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt.

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor sit

Lorem ipsum dolor

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod.

Lorem ipsum dolor sit

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod.

Lorem ipsum dolor sit

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.

Lorem ipsum dolor

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod.

Lorem ipsum dolor sit

• Lorem ipsum dolor sit amet.
• Consectetur adipiscing elit.
• Sed do eiusmod tempor incididunt ut.
• Labore et dolore magna aliqua.