BATX2. GEO. 1.unitatea

geografia

1. UNITATEA 2023-2024

HASI

GEOGRAFIA

1.1

... baina Geografiak zientzia guzti horien arteko erlazioak bilatzen ditu: kokatu, deskribatu, alderdi positibo/negatiboak aztertu, baita etorkizunean gerta daitekeenaz abisatu

Lurraren deskribapena egiteaz, eta honetan ematen diren fenomenoak edo jarduerak (interakzioak), aztertzen dituen ZIENTZIA da.

Hauek geomorfologia, botanika, hirigintza, ekonomiarengatik aztertuak izan

ge (lurra)

graphein (irudikatzea, deskribatzea)

• Geografia fisikoa: geomorfologia, hidrologia, klimatologia

Ingurune fisikoa osatzen duten elementu naturalak (erliebea, klima, urak, landaredia, etab.) eta gizakiak honetan izaten duen esku-hartzea azterzen ditu

• Giza geografia: demografia, ekonomia hiri geografia, politika

GEOGRAFIA

1.1

... baina Geografiak zientzia guzti horien arteko erlazioak bilatzen ditu: kokatu, deskribatu, alderdi positibo/negatiboak aztertu, baita etorkizunean gerta daitekeenaz abisatu

Lurraren deskribapena egiteaz, eta honetan ematen diren fenomenoak edo jarduerak (interakzioak), aztertzen dituen ZIENTZIA da.

Hauek geomorfologia, botanika, hirigintza, ekonomiarengatik aztertuak izan

ge (lurra)

graphein (irudikatzea, deskribatzea)

• Geografia fisikoa: geomorfologia, hidrologia, klimatologia

Ingurune fisikoa osatzen duten elementu naturalak (erliebea, klima, urak, landaredia, etab.) eta gizakiak honetan izaten duen esku-hartzea azterzen ditu

• Giza geografia: demografia, ekonomia hiri geografia, politika

Zertarako balio du GEOGRAFIAK?

1.2

1. Bizitoki dugun espazioa ulertzeko 2.. Mundua eta haren ondarea balioesteko: natura, kultura... baloratzeko 3. Arriskuak aurreikusi: adibidez, kutsaduraren ondorioak * ETORKIZUNA GURE ESKU DAGO; ORAINALDIAN ALDAKETARI EKIN BEHAR4. Irizpide/kontzientzia kritikoa izateko

DEFINIZIOA: GEOGRAFIA

ORDURA ARTE LANDUTAKOAREKIN, GEOGRAFIAREN DEFINIZIO PROPIO BAT EGIN EZAZU

GEOGRAFIaren bilakaera historikoa

Geografia kontzeptuaren esanahiak eboluzioa desberdina izan du historian zehar, Aro Historiko bakoitzean berrikuntzak ematen joan zirelarik.

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

• Iberiar Penintsulako erliebearen formak 2 ezaugarri nagusi ditu:
• Zabalera handia (1094km) eta kostaldeak forma zuzenekoak dira (egitura zuzena)
• Arrazoi horrengatik itsasoaren eragina ia ez da barnealdera sartzen.
• Bataz besteko altitudea nahiko altua (600-800m)
• Zeri zor zaio? Orokorrean mendikateak handiak dira eta barnealdeko goi-lautadagatik (600-800m altitudekoa)

*Salbuespena

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.1. Iberiar Penintsularen bilakaera geologikoa

Gaur egungo IPren erliebea, milioka urtez egituratzen joandako formazioa da: * Fase orogenikoz (faileen mugikortasuna) eta atseden-faseez osatuak (higadura eta sedimentuak pilatu)A) Aro Arkaiko (4000-600 milioi) eta Primarioa (Paleozoikoa, 600-225 milioi) :* Itsasotik mendi-zerrenda okertu bat nagusitu (Ipar Mendebalde - Hego Ekialde norabidean)1. Egungoko Galizian 2. Mendikate Zentrala 3. Toledoko Mendiak eta Sierra Morenaren puntu jakinak

Mapan kokatu

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.2. Iberiar Penintsularen bilakaera geologikoa

B) Aro Primario edo Paleozoikoa (600-225 milioi):* Orogenesi hertziniarra eman, itsasotik mendikate hertziniarrak agertuz. - Horien artean, Mendigune Hesperikoa (0): *Ekialdeko eremuak (Mediterraneo ingurua) zokalo edo goi-lautada bihutu. Hala ere salbuespenak ...+ Ipar-ekialdean hurrengoak agertu:1. Akitaniako mendigunea 2. Kataluniar-Balerar Mendiguneak3. Ebroko Mendiguneak + Hego-ekialdean, berriz: 1. Mendigune Betiko-Rifekoa

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.2. Iberiar Penintsularen bilakaera geologikoa

C) Aro Sekundario edo Meseozoikoa (225-68 milioi):*Atsedenaldi garaia, higadura eta sedimentazioa eremu hertziniarretan eman. IPko ekialdeko ertzean emandako itsas-transgresioek (aurrerakadek) hurrengo eremuetako fosetan materialak jalki zituzten: 1. Eremu pirinearrean 2. Eremu betikoan

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.2. Iberiar Penintsularen bilakaera geologikoa

D) Aro Tertziarioa (68-1'7 milioi):*Alpetar orogenesia eman zen eta aldaketa sakonak eragin erliebe osoan: 1. Alpetar mendikateak altxatu fosa pirinear eta betikoko materialak tolestu zirelako- Pirinioak sortu - Mendikate Betikoak sortu2. Sakonune aurrealpetarrak sortu- Ebroren sakonunea (Pirinioetatik paralelo) - Guadalquivirreko sakonunea

1. Pirinioak

2. Mendikate Betikoak 2.1. Guadalquivir. sakonunea

3. Ebroren sakonunea

4. Guadalquivirreko sakonunea

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.2. Iberiar Penintsularen bilakaera geologikoa

3. Goi-lautadak Alpetar orogenesiaren eragina jasan:a) Mendebalderantz inklinatu zenez, ibai asko Atlantikorantz bideratu isurialdeab) Goi-lautadako ekialde eta hegoaldeko mendi-hegalak (kanpoaldea) eratu:*Itsasoan Era Sekundarioan goratutako materialak tolestu ziren. Horrela ...+ Ekialdean ...- Kantabriar mendikateetako ekialdea - Iberiar sistema sortu+ Hegoaldean- Sierra Morena guztiz goratu

c) Aro Primarioan sortutako goi-lautadako zokaloan hausturak eta failak agertu

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.2. Iberiar Penintsularen bilakaera geologikoa

3. Goi-lautadak Alpetar orogenesiaren eragina jasan:

c) Aro Primarioan sortutako goi-lautadako zokaloan hausturak eta failak agertu

- Bloke altxatuek hurrengo zonaldeak sortu:* Iberiar goi-lautadaren iparraldeko mendi-hegala sortu:+ Galiziako mendigunea+ Kantauri mendikateko mendebaldea* Barnaldeko mendikateak:+ Erdialdeko Sistema + Toledoko mendiak

- Bloke hondoratuek sakonuneak eta arro sedimentarioak sortu goi-lautadan: + Iparraldeko Iberiar goi-lautadaren arroa + Hegoaldeko Iberiar goi-lautadaren arroa

- Failek ere jarduera bolkanikoa eragin

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.2. Iberiar Penintsularen bilakaera geologikoa

D) Aro Kuaternarioa (1,7 miliotik gaur egun arte).

*Bi fenomeno emango dira:a) Glaziazioak: mendikate garaienetan izan zuen eragina: * Pirinio *Kantauriar Mendikate * Erdialdeko Sistema * Mendikate Zentrala * Sierra Nevada. + Bi motatako glaziar sortu daitezke:(- Zirku-glaziarrak: goi-ibarretan egindako izotz pilaketa erraldoiak. Goikaldeari zirkua deritzo. Izotza urtzerakoan aintzirak sortzen dira - Haraneko glaziarrak: Izotz-ibaiak dira; hots, zirkuan pilatutako izotza haranean behera egiterakoan sortuak* U itxurako haranak eta aintzirak sortu. * Espainian Pirinioetan baino ez. )

Ez da sartzen

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.2. Iberiar Penintsularen bilakaera geologikoa

D) Aro Kuaternarioa (1,7 miliotik gaur egun arte).

b) Ibai-terrazak: Aro Kuaternarioko klimaren gorabehereen emaitza da- Glaziazio garaietan eremuak izoztuta* Baina glaziazio-osteko aldietan tenperaturek gora egin, izotza urtu eta ibaiaren emaria handituko du+ Ibilguak lurra sakondu eta altxatutako materialak ertzeetan geratu, terrazak eratuz (gune mailakatuak) * Adibideak Duero, Tajo, Guadiana, Guadalquivir, Ebro ibaiek sortutakoak

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.3. Iberiar Penintsulako mapa litologikoaren iruzkina

1) SARREERA

• Zer da hurrengo dokumentua? Zer agertzen zaigu?
• Nola azaltzen dira? (koloreen bidez,...)
• Egile publiko edo pribatuak? Edukiz gero, aipa itzazu.
• Eskala agertzen al da? Aipatu neurriak

2) ELEMENTU FORMALAK

• Datuak adierazteko kolore desberdinak baliatu (LEGENDA)
• Kolore ...

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.3. Iberiar Penintsulako mapa litologikoaren iruzkina

3) EDUKIEN ANALISIA

a) Eremu silizeoa

• Kanbriarraurreko eta Primarioko antzinako materialak daude
• IPko mendebadean (Galizia, Leoi, Extremadura eta Huelva), baina Kantauriar mendikate, Erdialdeko sistema, Toledoko mendiak eta Sierra Morenararte luzatu.
• Granitoa (zurruna, apurtzeko zaila); halere, altuera mendi-eremuetan...

b) Kareharrizko eremuak

• Era tertziarioan sortuak, aro sekundarioko itsas-sedimentuak tolesterakoan.

• Pirinioaurreak, Euskal Mendiak, Kantauruar mendikateen ekialdea
• Kareharria (hauskorra, pitzadurengatik hautsi edota euriarengatik erraz disolbatu). Erliebe karstikoa eratzen du:

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.3. Iberiar Penintsulako mapa litologikoaren iruzkina

3) EDUKIEN ANALISIA

c) Eremu buztintsuak

• Aro Tertziario eta kuaternarioko arroka sedimentario ez erresistentzeez osatuta ( buztina, margak, igeltsua)
• Erosioa horri zor zaio
• Ipar eta Hego goi-lautadako depresioak, baita Ebro eta del Guadalquivirreko sakonuneak

• Badlands: euri gutxi (landarerik ez), baina egiterakoan uholdeek paisaia higatu eta badlands-ak sortu (paisai estu eta sakonak)

iberiar penintsulako erliebearen ezaugarriak

2.3. Iberiar Penintsulako mapa litologikoaren iruzkina

3) EDUKIEN ANALISIA

d) Eremu bolkanikoak

• Aro Tertziario sortutako material bolkanikoak
• Cavo de Gata, Kanarietako Artxipielagoa

IBERIAR GOI-LAUTADA

Iberiar Goi-lautada ordoki nahiko garaia da (600-800m bataz-besteko altitudea)

• Era Primarioan sortu zen, baina Tertziarioan Alpetar orogenesiak ia gehiengoa suntsitu zuen. Horrela hiru unitate bereiz daitezke:
• 1. Antzinako zokalo paleozoikoa (Zamora-Salamanca eta Extremadurako penilautadak)

* Higadurak, zokaloa estaltzen duten material tertziarioak suntsitu ditu (material sizilizeo-primarioak agerian geratu dira)

• 2. Goi-lautadaren barnealdeko mendilerroak (Mendikate Zentrala eta Toledoko Mendiak)

* Era tertziarioan sortu

• 3. Goi-lautadako barruko arro-sedimentarioak

* Aro Tertziarioan sortu, alpetar orogenesiak eraginda goi-lautadako zokaloaren blokeak hondoratzerakoan sortu. Erliebe honetan hurrengoak aurkitu ... PARAMOAK, LANDAZABALAK ETA ALDAPAK

IBERIAR GOI-LAUTADA

3.1. Paramoak: egitura-azal lauak eta garaiak dira. - Ibaien higadurak "U" formako haranak eratu3.2. Landazabalak: modu leunean uhindutako eta ibaiek zeharkatutako lautada baxuak.- Landatzeko gune aproposak- Duero, Tajo eta Guadiana ibaiek zeharkatzen dituzte3.3. Aldapak: paramo eta landazablen arteko alde inklinatuari deritzo. Bi zonalde ditu:- Hego-goi lautadako arroa (500-700m-ko altitudea). Erdian Toledoko mendiak ditu eta honek bi arro hidrografiko sortu:* Tajo eta Guadiana- Ipar goi lautadako arroa: hegoaldekoa baino garaiagoa (800-850m) * Duero

IBERIAR GOI-LAUTADA

3.2. Iberiar goi-lautadaren ertz menditsuak (inguruan)

Goi-lautadaren inguruan aurkitzen diren mendiak hurrengoak dira: Galiaziako eta Leoneko mendiguneak, Iberiar Mendikatea eta Sierra Morena

* Hauek Aro Tertziarioan sortu ziren, Goi lautadako blokeak altxatzerakoan. a) Galiziako eta Leoneko mendigunea b) Kantabriar mendikateak (bi sektore):- Mendebaldeko sektorea, Asturiaseko mendigunea, Era Tertziarioan sortu goi-lautadako zokaloak altxatzerakoan: * Ekialdeko muturrean Europako Mendiak (Picos), erliebe apalachea sortuz. - Mendikatearen ekialdeko sektorea, Kantauriar mendiak, Era Tertziarioan. c) Iberiar Sistema ertaina da eta Aro Tertziarioan sortu zen:- Materialen gehiengoa kareharriak dira - Bi sektore nagusi aurkitu:* Iparraldeko zatian altuera handieneko mendiak: Demanda eta Moncayo* Soriako hego-ekialdean, bi adar: Gaztelakoa (Cuencako mendilerroa) / Aragoikoa (Gúdar mendilerroa)d) Sierra Morena ez da mendikatea, Goi-lautada eta Guadalquivirreko arroa banatzen dituen goragunea baizik* Mendikate Betikoak altxatzerakoan egondako bultzadagatik sortu (Aro Tertziarioan)

IBERIAR GOI-LAUTADA

3.3. Iberiar goi-lautadaren kanpoaldeko mendiak

* Altuera handiko mendikateak eta kareharriak nagusi dira hauetan: a) Pirinioak: Alpetar orogenesian sortuak.* Mendikate altuenen artean Aneto (3404m)b) Kataluniako kostaldeko mendikatea: alpetar orogenesian sortu antzinako Katalunia-Balearretako mendigune hertziniarraren hondarrez. c) Mendikate Betikoak: sakonune batek bereizten dituen bi mendikaterengatik osatua- Mendikate Penibetikoak: kostaldetik paralelo (Sierra Nevada; Mulhacén)- Mendikatea Subbetikoa: barnealdean daude, Aro Sekundarioko materialak tolestearen bidez.d) Euskal mendiak: IRUZKINA

• XII. mendean Nafarroa vs. Gaztela Arabako hegoaldeko zonaldeengatik
• Ezohiko kasuak: Trebiñu Gazt. eta Leoi

• Euskadik Espainiako lurraldearen % 1,4 baino ez du hartzen:
• Kantabriak, Errioxak eta Balear Uharteak baino ez gainditu

IBERIAR GOI-LAUTADA

3.2. Iberiar goi-lautadaren ertz menditsuak (kanpoaldekoak)

d) Euskal mendiak (erliebea):

Ebroren sakonunea (Arabar Errioxan)

Tertziario eta Kuaternarioko materialak barne hartzen ditu (igeltsoa, buztina eta kareharriak dituzten mendixkak).

• XII. mendean Nafarroa vs. Gaztela Arabako hegoaldeko zonaldeengatik
• Ezohiko kasuak: Trebiñu Gazt. eta Leoi

• Euskadik Espainiako lurraldearen % 1,4 baino ez du hartzen:
• Kantabriak, Errioxak eta Balear Uharteak baino ez gainditu

IBERIAR GOI-LAUTADA

3.2. Iberiar goi-lautadaren kanpoaldeko sakonuneak

• Iberiar goi-lautadaren kanpoaldeko sakonuneak Ebro eta Guadalquivir ibaienak dira.
• Biak era Tertziarioan sortutakoak mendikate alpetarrekin batera.
• Pixkanaka hondoratzen joan Tertziario-Kuaternarioan zehar, gaur egunean ia horizontalak diren arte.

a) Ebroren sakonunea (Pirinioekiko paralelo)- Antzinako Ebroko mendigunea zegoen gunea hartzen du, higaduraren ondorioz hondoratzen joan zena haren inguruko mendiak sortzerakoan - Ebro ibaiak pixkanaka bere bidea egin Kataluniako kostaldeko mendikateetan zehar Medit. isurialderaino. * Pirinio eta Iberiar sistemaren mendi-magalak sakonunearen erdigunetik gertu daude (pixka bat makurtuta dauden lurrak)b) Guadalquivirreko sakonunea (Mendikate Betikoetatik paralelo)- Lehen kostaldearekin lotua zegoen aintzira zen, baina pixkanaka buztinez, kareharriz, etab. bete eta padura bihurtu

iberiar penintsularen kostako erliebea

4.1. Kostako erliebearen formak

iberiar penintsularen kostako erliebea

4.2. Atlantikoko kostak

c)

b)

a)

Galiziako kosta Itsasadarrak eta lurmuturrak

Andaluziako kosta atlantikoa Golkoak, lurmuturrak, hondartzak (dunak) eta padurak

Kantauri itsasoko kosta Lurmuturrak, golkoak itsasadarrak eta hondartzak

iberiar penintsularen kostako erliebea

4.3. Mediterraneoko kostak

c)

a)

b)

Levanteko kosta Lurmuturrak (Palos, Nau), badiak, Golkoak, albuferak

Kosta penibetikoa Lurmutur txikiak (Sacratif), itsaslabarrak eta itsas-terrazak

Kataluniako kosta Deltak, lurmuturrak (Creus), golkoak, itsaslabarrak (Kataluniako kostaldeko mendikateak), hondartzak

iberiar penintsularen kostako erliebea

4.3. Artxipielagoetako erliebea

a)

b)

Kanarietako uharteetako erliebea Jatorri bolkanikoa

Balear Uharteak - Mendik. Subbetiko: MAL, IBIZ. FORM - Katal. kostal. mendik: MENORCA