Gaia 2. PENTSAMENDU AUTONOMO ETA KRITIKOAREN GARAPENA

PENTSAMENDU AUTONOMO ETA KRITIKOAREN GARAPENA

3.konpetentzia espezifikoak

1.HELBURUAK

2.Funtsezko konpetentziak

• Pentsamendu autonomoaren eta kritikoaren garapena jakintzagaiak, Derrigorrezko Hezkuntzako bigarren eta hirugarren mailetatako aukerako gisa, helburu estrategikotzat du behar diren abileziak finkatzea etengabe aldatzen ari den mundu konplexu baten aurrean ikasleen pentsamendu-autonomia lortzeko.
• Elkarrizketarako, zalantzan jartzeko eta gutxieneko gogoetarako jarrera sendotu nahi da ikasleengan, gizabanako gisa eta gizarteko kide gisa garapen egokia izan dezaten.

Funtsezko konpetentzia guztiak lantzen badira ere, berariaz eta sakon jorratzen dira honako hauek:

• Herritartasunerako konpetentzia

• Konpetentzia pertsonala, soziala eta ikasten ikastekoa.

4.Oinarrizko jakintzak

Pentsamendu filosofikoaren oinarriak:

1. Filosofia. Jatorria eta sarrera. Galdera eta gogoeta. Elkarrizketa filosofikoa: argudiaketa arrazionala eta argudiatzeko beste modu batzuk. Filosofiaren gaiak eta ezaugarriak. Filosofia eta beste ezagutza-modu batzuk
2. Identitatea. Identitatea: definitzen gaituzten faktoreak (testuingurua, gorputza, trebetasunak, nortasuna, gustuak...). Identitateen aniztasuna, antzekotasunak eta desberdintasunak gizakien artean. Identitatearen eraikuntzan eragina duten barruko eta kanpoko faktoreak. Identitate indibiduala eta kolektiboa. Garapen moralaren, kognitiboaren eta pertsonalaren etapak. .

Bizikidetzan dauden elementuak:

XXI. mendeko erronkak:

Nerabezaroan behin eta berriz agertzen diren gaiak

1. Gatazka. Gatazkaren aurreko jarrerak. Gatazka motak. Gatazken kausa nagusiak.
2. Antolaketa eta erabakiak hartzea. Hurbileko testuinguruetan antolatzeko moduak. Erabakiak hartzea errazten eta zailtzen duten elementuak.
3. Komunikazioa eta bere elementuak: adierazpena eta entzutea. Hitzezko eta hitzik gabeko komunikazioa. Komunikazioazailtzen eta errazten duten elementuak. Arauak komunikazioan eta elkarrizketan.

1. Genero-desberdintasuna. Sexua eta generoa.
2. Kontsumo-gizartea eta bere elementuak. Zoriontasuna eta kontsumoa.
3. Desberdintasunak eta gizarte-bazterketak. Aporofobia, xenofobia, arrazakeria, homofobia, transfobia eta beste batzuk.

1. Sexualitatea. Plazera eta desira. Genero-rolak sexu-harremanetan. Sexu-aniztasuna.
2. Maitasun erromantikoa. Genero-rolak maitasun-harremanetan. Harreman sentimentalen motak.
3. Familia-harremanak. Familia-ereduak.
4. Aisia eta bere elementuak. Drogak eta adikzioak. Aisia osasuntsua.
5. Modak. Moda eta identitatea. Rolak modan.

2023-2024

PENTSAMENDU AUTONOMO ETA KRITIKOAREN GARAPENA

4. HARREMAN SENTIMENTALEN FORMAK

1. Sexualitatea

Oinarrizko ezagutzak. Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako 2 maila.NERABEZAROKO GAI ERREPIKARIAK

5.GENERO INDARKERIA

2. Plazera eta desira

6. SEXU-ANIZTASUNA

3. MAITASUN ERROMANTIKOA

7. FAMILIA HARREMANAK. FAMILIA EREDUAK

PLAZERA ETA DESIRA

PLAZERA ETA DESIRA

• Gizakiak izaki sexuatuak gara jaiotzen garenetik hiltzen garen arte.
• Bizitzan zehar, etapa desberdinetatik igarotzen gara, eta, aldi berean, sexualki eta psikikoki heltzen gara.
• Pubertarora eta nerabezarora iristean, iaz ikusi genuen bezala, gure gorputza aldatu egiten da eta neskengan hilekoa agertzen da eta mutilengan gaueko poluzioak agertzen dira, eta horrek, beste gauza askoren artean, gure helduaroa hasten dela erakusten digu.
• Egoera jakin batzuetan, desira sexuala agertzen da, berria ez dena, baina lehen sentitu genuena ez bezalakoa.

Giza erantzun sexualaren elementuak:

Desioa

Orgasmoa

Eszitazioa

• Plazer sexuala izan nahi izatea.
• Beste pertsona batekiko sentitzen dugun erakarpenagatik, eduki sexualeko elkarrizketengatik edo aldizkari edo filmetako sexu-eszenak ikusteagatik gerta daiteke.
• Nerabezaroan sexu-gogobetetasuna bilatzeko motibatzen duen esperientzia subjektiboa da

• Buruko eta gorputzeko asaldura.
• Mentala, gure desioa indartsuagoa egiten duelako.
• gorputzekoa, odola gorputz-eremu jakin batzuetan kontzentratzea dakarrelako, hala nola bularrean eta genitaletan.
• Azken kasu horretan, klitoriaren erekzioa eta baginako lubrifikazioa eragiten ditu emakumeengan, eta zakilaren erekzioa gizonengan, besteak beste.

Eszitazio sexualaren maila altuak orgasmoarekin amaitu daitezke. Ziur aski plazer handia ekarriko du berekin. Orgasmora masturbazioaren bidez edo beste pertsona batekiko sexu-harremanaren bidez irits gaitezke.

BESTE AUKERAK

• Sexu-desira ase, atzeratu edo ahaztu egin daiteke, egoeraren arabera.
• Pertsonok gaitasuna dugu gure sexu-desioa arautzeko eta inguruabarrak egokiak diren eta segurtasun-, intimitate- eta abar-baldintzak betetzen dituzten aztertzeko.
• Sexu-desioaren gogobetetzea beste pertsona batekin partekatzeak berekin dakar, betiere, beste pertsona ados egotea.
• Bakarka egiten badugu, autoerotismoaz edo masturbazioaz ari gara.
• Pertsona bakoitza desberdina da, bere garapenean eta bere nahietan. Bakoitzaren sexualitatea bizitzeko modu desberdinak errespetatu behar ditugu.
• Ez dago sexu-harremanak izateko adinik, egoera jakin batzuek bat egiten dutenean izango ditugu, une egokia dela uste dugunean, ezagutzatik, askatasunetik eta erantzukizunetik abiatuta.

Plazerra. PORNOA

Zer irudi ikasten dugu sexuaz pornoaren bidez? Ba al du ondorio negatiborik pornoa kontsumitzeak? Pornoa sexu-informazioaren iturri fidagarria al da?

Leer más

Adingabeen pornografiaren kontsumoa eta horren ondorioak

• Espainian argitaratutako ikerketen arabera, gizon gazteen % 86,9 ohiko pornografia-kontsumitzaileak dira, eta emakumeak, berriz, % 54,6 (Ballester et al., 2019).
• Pornografiak hiru efektu ditu nerabe eta gazteengan:
• Gogobetetasuna sortzen du.
• Sexu azkarraren beharrizanei erantzuten die, pozez masturbatzea ahalbidetzen duen estimulazio bizia ematen baitu.
• Jokabidea bideratzen du, hau da, beren jakin-minari eta sexuari buruz dituzten zalantzei erantzuten laguntzen die (Ballester, Rosón eta Facal, 2020).

Zer ondorio ditu pornografiaren kontsumoak populazio horretan?

• Zientzialari batzuek pornoaren kontsumoa adikzio-substantzien kontsumoarekin alderatu dute. Pornoan ikus daitezkeen eszenak, substantzia horien kontsumoarekin gertatzen den bezala, hiperestimulatzaileak dira, eta dopamina-maila altuak (gure gorputzak plazer-egoeretan sortzen duen substantzia) naturaz kontrako sekreazioa eragiten dute. Horrek gure garuneko dopamina saritzeko sistema honda dezake eta plazer-iturri naturalek ez dute erabiltzen.
• Eva María González sexologoak azaldu duenez, "pornografian ikusitako sexu-portaeretan oinarritzeak frustraziora eraman dezake, itxaropen irrealak sortzen dituztelako eta irudimenak buruz irudikatzeko eta garatzeko gaitasuna zailtzen dutelako, estimulazio bisuala behar baita kitzikapen erantzun bakar gisa. Horrek erekzio-arazoak edo sexu-desira galtzea eragin ditzake, eta antsietatea eta depresioa ere eragin ditzake.
• "Pornografia eta hezkuntza afektibo-sexuala" liburuan jasotako ikerketen arabera:
• Gizonezko unibertsitarioen % 90ek uste du pornografia leiala dela benetako sexualitatearekin, eta ikusten dituzten eszena batzuek beren praktiketara eramaten dituzte, jokabide arriskutsuak eta bortitzak onartuz. Hortaz, emakumeen % 11k adierazi du sexu-bikoteren baten indarkeria jaso duela (itotzea, jotzea...).
• Jokabide arriskutsu ohikoenak preserbatiborik gabeko sexua, taldeko sexua eta sexua praktikatzen beste pertsona batzuei bideoak grabatzea dira.

Plazerra. Baimenik gabe ez dago plazerik.

• Baimena da modu aktiboan ados egotea beste pertsona batekin sexu-harremanak izatearekin (edozein motatakoak direla ere). Horrek esan nahi du sexu-harremanean inplikatutako pertsona guztiek hori egin nahi izatea.
• BAIMENIK EZ BADAGO, SEXU-INDARKERIA DA.
• Beste pertsonak baimena ematen duen jakiteko edo beste pertsonari baimena ematen duzula jakinarazteko:
• Erreparatu gorputz-hizkuntzari: begiradak, adierazpena, gorputzaren posizioa, etab. Eta berretsi beti hitz eginez.
• Galdetu: Erakutsiko didazu nola gustatzen zaizun?, gelditu nahi duzu?, gustuko duzu?, eroso zaude?, jarraitu nahi duzu?, jarraituko dugu?
• Jarri mugak eta errespetatu beste pertsonaren mugak. Ezetz esaten badizu (harremanaren erdian bada ere), gelditu. Jarraitzen baduzu, sexu-indarkeria da.
• Ez xantaiarik egin eta ez utzi xantaia egiten. Zure plazerra zurea da, zeuk erabakitzen duzu.

Plazerra. Baimenik gabe ez dago plazerik.

ARIKETA 1. EGIA/GEZURRA

• Desioa eta erakarpena landuko dira ikasgelan, benetako/gezurrezko dinamika batekin.
• Lau talde egiten dira (bat mutilena, bestea neskena eta gainerakoak mistoak izan daitezke).
• Esaldi bat irakurtzen da eta talde bakoitzak minutu bat du egiazkoa edo faltsua den erabakitzeko. Seinalea ematen denean, talde guztiek kartoi mehe berde (benetako) edo gorri (gezurrezkoa) bat altxatzen dute aldi berean.
• Ondoren, talde bakoitzak bere argudioak azaldu eta eztabaidari ekingo dio.
• Azkenik, erantzun zuzena azalduko da, eta asmatu duten taldeei puntu bat emango zaie.

ARIKETA 2. "Consentimiento como una taza de té".

• Zer kontatzen digu bideoak? Nola aplika dakieke praktika erotikoei?
• Zer gertatzen da norbaitek iritzia aldatzen badu topaketa erotiko batean?
• Zein egoeratan uste duzue ez dagoela baimenik?
• Zer egin daiteke beste pertsonaren nahiekiko errespetua bermatzeko?
• Azkenik, zer alde dago nesken eta mutilen artean baimenaren gaian?

ARIKETA 3 Lehenengo jarduerako taldeak mantentzen dira eta talde bakoitzari kasu bat ematen zaio. Talde bakoitzak bere kasoa erakusten du. Erakusketak amaitu ondoren, azken hausnarketak planteatzen dira: Nola irudikatu dituzte kasuen protagonistak?Noiz pentsatu dute neska bat zela eta noiz mutila, eta zergatik? Homosexualak balira, erantzun berberak emango zenituzketen? Eta transak baleude?

Plazerra. Baimenik gabe ez dago plazerik.

ARIKETA 1

• Zer deritzozue bideoan esaten denari?
• Zer da baimena eta nolakoa izan behar du?
• Zer ez da baimena? (Adibideak jar ditzakete kontzeptu horiek azaltzeko).
• Ba al dago alderik gai honetan nesken eta mutilen artean? Zer egin liteke guztion ongizatean eta berdintasunean aurrera egiteko?

ARIKETA 2 Gela bikoteka banatzen da, eta bikote bakoitzari presio-esaldi bat irakurtzen zaio. Bikote bakoitzak bi erantzun-proposamen egin behar ditu: bata laburragoa, ezagutu berri dugun pertsona batena balitz bezala, eta bestea luzeagoa, komunikazio asertiboa erabiliz. ARIKETA 3 Bikote bakoitzak beste batekin bat egiten du, eta taldean, galdera hauei erantzuten diete: 1) Gaia: Zer gertatu da eszenan? 2) Bere jarduna: Zer egin du berak? Nola presionatu du? Zer esaldi erabili dituzu? 3) Bere jarduera: Zer egin du berak? Nola komunikatu da? 4) Beste amaiera bat: nola konpondu zezaketen egoera hori? 5) Beste egoera batzuk: baimena lortzeko presioa dagoen beste egoera batzuen zein adibide bururatzen zaizkizue? Nola konpon daitezke?

ZER SENTIMENDU PIZTEN ZAIZKIZU ALBISTEEN TITULAR HAUEK IRAKURTZEAN?

Zer dira Sexu Transmisiozko Infekzioak (STI)?

• STIak pertsona batek beste bati emandako sexu-kontaktuaren bidez transmititzen dira (baginaren, zakilaren, edo ahoaren bidez), hau da, babesik gabeko sexu-fluidoen trukea dagoenean.
• Ez da kolektibo batzuen kontua, guztion kontua da, STIak jokabide arriskutsuak gauzatzeagatik transmititzen baitira.
• Babestu gaitzakeen metodo bakarra preserbatiboa da.
• STI bat dagoen kasu batzuetan ez da sintomarik agertzen edo ez dira oso adierazkorrak. Horrek adierazten digu ez bakarrik STI bat izan dezakegula jakin gabe, baizik eta ezin dugula jakin beste pertsonak duen ala ez, hori ere ez dakiela gerta daitekeelako. Horregatik da garrantzitsua preserbatiboaren bidez babestea.
• STIren bat diagnostikatuz gero, ez zaigu ahaztu behar sexu-harremanen bat izan dugun pertsonei abisatzea, behar izanez gero diagnostikatu eta tratatu ahal izateko.

Zer dira Sexu Transmisiozko Infekzioak (STI)?

Virus de Inmunodeficiencia Humana (VIH)

Virus del papiloma humano (VPH)

Candidiasis

Ez da gauza bera GIBaren eramailea izatea edo hiesa (SIDA) izatea. GIB Giza Immunoeskasiaren Birusaren siglak dira, gure organismoan agente infekziosoak agertzen direnean gure sistema immunologikoa alertan jartzeaz arduratzen diren zelulei erasotzen dien birusa. Birusak aurrera egin ahala, zelula horien kopurua murriztu egiten da eta immunitate-sistema gero eta gehiago ahultzen da. Pertsona batek egoera hori duenean, HIESa garatzen du, Hartutako Immunoeskasiaren Sindromearen siglak. Izenak adierazten duen bezala, sindrome bat da, ez gaixotasun bat.

STI ohikoenetako bat da; izan ere, oso erraza da transmititzen, eta preserbatiboarekin ere transmititu daiteke hura estaltzen ez den eremuetan. Sexu-harreman batean azalarekin kontaktuan egotearen bidez transmititzen da.Birus mota asko daude, 150 inguru. Giza papilomaren birus gehienek berrugak eragiten dituzte, hau da, berruga arruntak. Berruga horiek gorputzeko edozein atal ager daitezke. Beste VPH mota batzuk arrisku handikoak dira. Infekzioak zelula normal minbizua zeluletan bihur ditzake. Ez dago sendabiderik VPHarentzat, baina berrugak eta minbizi aurreko lesioak tratatu daitezke.

Candida Albicans onddoak eragindako infekzioa oso ohikoa da emakumeengan, onddo hori modu naturalean baitago gure baginako floran. Kandiasia ez da sexu-transmisiozko infekzioa, sexu-kontakturik gabe ager daitekeelako, baina, ahal bada, zure sexu-bikotekideari transmititu diezaiokezu.

GIB/HIESari eta STGei buruzko oinarrizko galderak eta erantzunak

Zerk eragiten ditu HIESa eta gainerako STGak?

Zer da ETS bat?

Zer da HIESa?

Sexu-transmisiozko gaixotasun bat (STG), infekzio bat duen pertsona batekin sexu-harremanak izatean zabaltzen dena.

• Gaixotasun horiek germen edo birus txikiek eragiten dituzte.
• HIESa GIBak eragiten du, gure immunitate-sistema suntsitzen duen birus batek.

HIESa gorputzean agertzen den gaixotasun bat da bere immunitate- edo defentsa-sistema ahulduta dagoenean.

Zergatik kezkatu behar naiz?

Zergatik dira larriak HIESa eta gainerako STGak?

Nork har ditzake GIB/HIESa eta STGak?

Zer egin dezaket?

• HIESetik eta beste STGetatik babesten ikas dezakezu.

Edonork har dezake HIESaren birusa (GIB).

• Ez dago sendabiderik, ezta aurkako txertorik ere HIESa.

• STGek ugal-organoak kaltetzen dituzte.

• STG bat edo GIBa har dezakezu arriskuan bazaude.
• ETS bat edo GIBa transmiti dezakezu GIBak kutsatuta bazaude

Nola infektatzen da pertsona bat GIBarekin?

Zein da zure arriskua?

• GIB/HIESarentzako txertorik eta sendabiderik ez dagoenez, garrantzitsua da GIBa nola har dezakezun jakitea. Horrek lagunduko dizu jakiten zer portaera-eredu diren arriskutsuak, zein saihestu behar diren eta zeintzuk ez duten arriskurik.

Nola detektatzen da GIBa?

Zergatik egin behar dut proba?

Zer da GIBaren proba?

Infektatuta ez badago, lasaitasuna izango da jakitea eta etorkizunean GIBaren aurka babestea. Infektatuta badago, gauza askori buruz pentsatu beharko duzu: beste bat ez infektatzea ziurtatu, odolik ez eman, agian seme-alabarik ez izatea erabaki eta bikotekideari jakinarazi

"ELISA" proba du izena, eta odolean GIBaren aurkako antigorputzak (germenen aurkako defentsa) dauden erakusten du.

Zer gertatzen da GIBa badut?

Proba beti da zuzena?

Nolakoa da proba egitea?

% 99ko ziurtasuna du. Erabat seguru egoteko, proba bi aldiz egin behar da hiru hilabetean (bitartean arriskurik hartu gabe).

Aholkua eta laguntza emango dizute. Froga konfidentziala da (ez zaio inori esaten).

Odol pixka bat atera eta probatu egiten da. Ziur aski itzuli egin beharko duzu emaitzak lortzeko.

Nola prebenitu daitezke STIak?

Preserbatiboa erabiltzen

Emakumeen arteko harremanetan ere babestu beharra dago.

Proba azkar baten bidez gure egoera serologikoa ezagutzea.

Ez da beharrezkoa adinez nagusia izatea proba diagnostikoren bat egiteko. Zure osasun-zentrora, herrian dauden STIak detektatzeko zentrora edo osasunerako orientazioa ematen duten gazte-zentroetara joan eta informazio zehatzagoa eskatu besterik ez duzu egin behar. Ahalik eta lasterren elkartuko zaituzte eta emaitzak aste/aste eta erdi ingurukoak dira. Probak erabat doakoak dira eta kontsultak anonimoak.

Hala ere, ahal den neurrian, garrantzitsua da zure inguruko pertsona heldu batengan konfiantza izatea, zurekin egon ahal izateko.

BIBLIOGRAFIA

• BURNS, David (1990): Sentirse bien. Una nueva terapia contra las depresiones, Paidós, Barcelona.
• GUÍA PARA TRABAJAR EL CONSUMO DE PORNOGRAFÍA EN MENORES. «NI ZORRAS NI HÉROES», Diputación de Granada.

• GÓMEZ ZAPIAÍN, Javier (2004): Programa de Educación Afectivo-Sexual para Asturias, Ente Mocedá. Consejería de Salud y Servicios Sanitarios, Gobierno del Principado de Asturias, Oviedo.
• LAMEIRAS FERNÁNDEZ, María (2004): Programa Agarimos. Programa coeducativo de desarrollo psicoafectivo sexual, Pirámide, Madrid.
• LÓPEZ SÁNCHEZ, Félix (1995): Educación sexual de adolescentes y jóvenes, Siglo XXI Madrid.
• LÓPEZ SÁNCHEZ, Félix (2005): La Educación Sexual. Biblioteca Nueva, Madrid.
• RAMOS, M., FUERTES, A. ORDEN de la, V. (2006): “La victimización sexual en las relaciones con los iguales en una muestra de mujeres adolescentes y jóvenes: prevalencia y creencias relacionadas con la victimización”, Revista de Psicología Social, Vol. 21, nº 2 (mayo), pp. 127-140.
• VVAA (1994): La Educación sexual en la adolescencia, Consejería de Sanidad y Servicios Sociales del Principado de Asturias, Oviedo.