UNIVERSIDAD JUÁREZ DEL ESTADO DE DURANGO
EXAMEN PROFESIONAL
ABSCESO HEPÁTICO AMEBIANO
PARA OBTENER EL TÍTULO DE LIC. MÉDICO CIRUJANO GENERAL
EDER ROBERTO ÁVILA HERNÁNDEZ
JUNIO 2023
EPIDEMIOLOGÍA
*E. Histolytica es la segunda causa más común de parasitosis a nivel global. *Alrededor de 500 millones de personas se infectan anualmente. *El absceso hepático amebiano es la segunda causa de muerte a nivel mundial por una infección parasitaria. *Causa 50,000 muertes por año. *Sólo 10% cursa con amebiasis sintomática.
Es la causa más común de amebiasis extraintestinal
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
DEFINICIÓN
Necrosis (de origen infeccioso) de los hepatocitos y múltiples microabscesos que confluyen, formando una cavidad única, rodeada de tejido fibroso y que contiene líquido homogéneo purulento
En el lóbulo derecho hasta en el 80%
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
EPIDEMIOLOGÍA
*En México existen reportes de hasta un 8.4 % de amebiasis extraintestinal *INEGI 2021: las muertes por enfermedades infecciosas y parasitarias en México en fue de 18,767 *Las hospitalizaciones por amebiasis fueron de 5,175 (48 muertes registradas)
Prevalencia en hombres. Relación 10:1
Se presenta en adultos con una edad entre 20-45 años
Se presenta en 1-9% de los pacientes con amebiasis intestinal
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
ETIOLOGÍA
Entamoeba Histolytica
Protozoario
Pertenece al filo Sarcomastigophora
2 formas: quiste y trofozoíto
Su ciclo de vida es directo (monoxeno)
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Quiste
Sobreviven en agua, suelo húmedo, vegetación y en las heces un tiempo variable en función de la temperatura.
- 24 horas a -10ºC,
- 2 a 12 meses a temperatura de 0ºC-4ºC en aguas residuales - 10 a 30 días a temperatura de 10ºC-20ºC en heces, suelo húmedo y agua - Se destruye a los 50ºC
- Sensibles a la desecación
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Trofozoíto
- Forma adulta - No sobrevive más de 24 horas - Anaerobio facultativo - 10-60 um de diámetro - Pseudópodos - No sobreviven al ph gástrico
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Ciclo de la E. Histolytica
Transmisión fecal oral (directa e indirecta)
Exquistación mediante quitinasas en íleon
Trofozoítos colonizan el ciego (comensales inocuos)
10% desarrollan colitis amebiana
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Factores de riesgo
1.
7.
Sexo masculino
Cirrosis hepática
2.
20-45 años
8.
Uso crónico de IBP
3.
HLA-DR3
9.
Habitar o viajar a zonas endémicas
4.
Inmunosupresión
Prácticas homosexuales
10.
5.
Alcoholismo
11.
Embarazo
6.
Padecimientos oncológicos
12.
Corticosteroides
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Fisiopatología
- Los trofozoítos se adhieren en la mucosa del colon y a las células epiteliales
- A la glucoproteína de la mucina
- Mediante su lectina (Gal/GalNac)
- Microúlceras en ciego, colon o recto
- Liberan eritrocitos, células inflamatorias y células epiteliales
- La extensión de las úlceras hacia la submucosa genera la úlcera con "forma de matraz"
- Factores de virulencia para invadir el epitelio
- Proteinasas de cisteína que degradan colágena, elastina, IgA, IgG.
- Anafilotoxinas C3a y C5a
Factor protector: la inmunidad está relacionada con la IgA intestinal contra Gal/GalNAc específica
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Fisiopatología
La amiba necesita el contacto directo con las células blanco (efecto citolítico)
Sistema tiorredoxina/tiorredoxina reductasa
Este sistema antioxidante reduce las especies reactivas del nitrógeno
Es secundario a la liberación de fosfolipasa A y péptidos formadores de poros.
Previene, regula y repara el daño que causa el estrés oxidativo
Utiliza NADPH como agente reductor, generando NAD+
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Fisiopatología
- Los trofozoítos invaden las venas y llegan hasta el hígado a través del sistema porta. - La Entamoeba Histolytica es resistente a la lisis gobernada por el complemento.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Fisiopatología
Neutrófilos son lisados por las amibas
Trofozoítos invaden los sinusoides hepáticos
Infiltrado celular agudo (neutrófilos)
Establecidos en el parénquima hepático
Destruyen las paredes vasculares y ocluyen pequeños vasos
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Clínica
-Antecedente de disentería los meses anteriores -Síntomas gastrointestinales (10% a 30%): incluyen náuseas, vómitos, distensión, diarrea -Ictericia (mal pronóstico)
Afectación de la superficie diafragmática del hígado
Fiebre de inicio abrupto de 38 a 40º C nocturna, escalofríos y diaforesis.
Dolor constante en hipocondrio derecho, y epigastrio
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Diagnóstico
Amebiasis intestinal/colitis amebiana
Absceso hepático amebiano
- Estudios de laboratorio (BH, FA, PFH) - Estudios de imagen (US, TAC, RMI, complementarios) - Serología específica (hemaglutinación indirecta, contrainmunoelectroforesis, ELISA)
- Examen de heces fecales:
- Sangre oculta, amiba en fresco, PCR.
- Cultivo (almidón de arroz, medio Locke-Egg, medio de Robinson, Pavlona)
- Biopsia: Sigmoidoscopia con biopsia de márgenes. Cuando los estudios de heces fecales son negativos. - Serología
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Estudios de laboratorio
BHC: leucocitosis (más de 10.000/mm3), sin eosinofilia. Anemia en 40% de los pacientes.
Fosfatasa alcalina: Elevada en el 80% de los casos en fase crónica.
Transaminasas hepáticas: Se elevan en 1/3 de los casos. ALT: elevada en fase aguda y normal en fase crónica.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Estudios de laboratorio
Bilirrubinas: Elevación en 30% de los pacientes.
Albúmina: Hipoalbuminemia (<2 g/dl factor de mal pronóstico)
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
- Es útil para realizar punción guiada.
- Las lesiones tratadas pueden ser anecoicas, calcificadas o pueden persistir como lesiones de aspecto quístico. - En 66% desaparecerá por completo en seis meses, 10% las anormalidades persisten durante un año.
Ultrasonido
Estudio inicial de elección
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Tomografía axial computarizada
Us no concluyente
Mayor sensibilidad para abscesos pequeños
TAC con contraste
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Resonancia magnética
- No añade más información sobre el absceso con respecto a la TAC -Cavidad heterogénea hipointensa en T1 e hiperintensa en T2
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Estudios de imagen complementarios
Radiografía simple de tórax: signos indirectos (elevación del hemidiafragma y/o derrame pleural derecho)
Gammagrafía con galio: abscesos “fríos” Es la menos útil
DKarin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Diagnóstico
Pruebas serológicas
- Hasta en 5% de los pacientes con AHA los resultados serológicos son negativos. - Las pruebas serológicas pueden ser negativas en <7 días. - Se debe realizar para confirmar el diagnóstico en todo paciente con imagen sugestiva por US o TAC.
Las pruebas serológicas son positivas solo en pacientes con amebiasis invasiva.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Diagnóstico
Pruebas serológicas
El no contar con ellas no debe retrasar el tratamiento médico
Hemaglutinación indirecta (una prueba negativa excluye el diagnóstico). Sensibilidad de 99%.
Difusión en agar gel y contrainmunoelectroforesis: menos sensibles que la HI. IgG positivos durante 6 a 12 meses.
Inmunoensayo enzimático rápido: S de 93% en comparación con la HI.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Khim, G., Em, S., Mo, S., & Townell, N. (2019). Liver abscess: diagnostic and management issues found in the low resource setting. British medical bulletin, 132(1), 45–52.
Tratamiento
Tratamiento
Manejo médico
- Metronidazol 500 a 750 mg VO o IV, tres veces al día durante 7 a 10 días. - La tasa de curación es mayor de 90%.
Intolerancia: tinidazol u ornidazol a una dosis de 60 mg por kilo/ día, máximo 2 grs por diez días. Secnidazol (2 g/día en adultos y 30 mg/kg/día en niños durante 1 a 3 días).
Amebicida intraluminal: paromomicina (30 mg/kg cada 8 horas por 7 días), yodoquinol (650 mg cada 8 horas por 20 días) o furoato de diloxanida (500 mg tres veces al día durante 10 días)
Nitazoxanida (500 mg cada 12 horas por 10 días): intolerancia a los imidazoles.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Tratamiento
Punción percutánea
Persistencia de los síntomas >72 hrs
1.
2.
Absceso lóbulo izquierdo
3.
>5 cm
4.
Embarazo
Contraindicación para uso de metronidazol
5.
Tratamiento médico + drenaje percutáneo (GE)
Afectación pleuropulmonar
6.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Tratamiento
Drenaje con catéter
Punción con aguja
- Complicaciones: bloqueo, rotura o desplazamiento del catéter
- Ecografía de control al 3er día
- Fracaso: drenaje con catéter
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Tratamiento
Laparoscopía
Alternativa eficaz a la cirugía abierta al permitir la evacuación del pus sin laparotomía.
5.
1.
Fracaso del tratamiento de primera línea
Absceso hepático grande
2.
6.
Riesgo de ruptura
Absceso roto
Absceso en lóbulo izquierdo
7.
Contraindicaciones del drenaje percutáneo
3.
4.
Abscesos múltiples o multiloculados
8.
Enfermedad biliar asociada
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Tratamiento
Indicaciones: grandes abscesos hepáticos múltiples, shock séptico, fallas en el drenaje percutáneo, falla en el abordaje laparoscópico, ruptura del absceso en la cavidad peritoneal.
Laparotomía
En todas las modalidades de tratamiento quirúrgico debe ser en conjunto del tratamiento amebicida
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Criterios de referencia
Haber visitado o incluso provenir de zona endémica
1.
2.
Género masculino
3.
Edad 20-45 años
4.
Prácticas sexuales de riesgo
5.
Deficientes hábitos higiénicos
Referencia a tercer nivel: Fístula traqueo bronquial, complicaciones cardiacas o cerebrales
Padecimiento oncológico/ uso de corticosteroides
6.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Prevención
* Higiene adecuada y erradicar los quistes en sujetos con estado de portador * Desecho sanitario de las heces humanas * Cocción de los alimentos y protección contra las moscas. * En áreas de alto riesgo: evitar el consumo de frutas y vegetales con cáscara, beber agua embotellada (hervir el agua). * Desinfectar los alimentos con yodo (hidroperyoduro de tetraglicina). * No existe profilaxis efectiva ni vacuna.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Pronóstico
Factores de mal pronóstico:
• Abscesos múltiples.
• Edad avanzada
• Ruptura o extensión del absceso
• Volumen de la cavidad del absceso > 500 ml.
• Elevación del hemidiafragma derecho o derrame pleural • Encefalopatía.
• Bilirrubina > 3,5 mg/dl.
• Hemoglobina < 8 g/dl.
• Albúmina < 2 g/dl.
• Diabetes mellitus.
Bueno, con diagnóstico y tratamiento oportuno
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Diagnósticos diferenciales
Diagnósticos diferenciales
Equinococosis
Absceso hepático piógeno
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Diagnóstico diferencial
Absceso hepático piógeno
Etiología: 40% son causados por un solo agente infeccioso, 40% son polimicrobianos y en 20% los resultados de los cultivos son negativos.
Fiebre en espigas, escalofríos, dolor en hipocondrio derecho
Diaforesis, vómito y anorexia
Hepatomegalia, ictericia
Jindal, A., Pandey, A., Sharma, M. K., Mukund, A., Vijayaraghavan, R., Arora, V., Shasthry, S. M., Choudhary, A., & Sarin, S. K. (2021). Management Practices and Predictors of Outcome of Liver Abscess in Adults: A Series of 1630 Patients from a Liver Unit. Journal of clinical and experimental hepatology, 11(3), 312–320.
Jindal, A., Pandey, A., Sharma, M. K., Mukund, A., Vijayaraghavan, R., Arora, V., Shasthry, S. M., Choudhary, A., & Sarin, S. K. (2021). Management Practices and Predictors of Outcome of Liver Abscess in Adults: A Series of 1630 Patients from a Liver Unit. Journal of clinical and experimental hepatology, 11(3), 312–320.
Jindal, A., Pandey, A., Sharma, M. K., Mukund, A., Vijayaraghavan, R., Arora, V., Shasthry, S. M., Choudhary, A., & Sarin, S. K. (2021). Management Practices and Predictors of Outcome of Liver Abscess in Adults: A Series of 1630 Patients from a Liver Unit. Journal of clinical and experimental hepatology, 11(3), 312–320.
Diagnóstico diferencial
Diagnóstico del AHP
- Paraclínicos
- Leucocitosis (18-20,000), anemia y elevación de la fosfatasa alcalina.
- Cultivos
- 40-50% hemocultivos positivos y 80% cultivos positivos del material drenado.
- Imagen
- US: Primera línea. S 96%
- TAC: De elección. S 95-100%
- Gammagrafía con galio
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico diferencial
Tratamiento del AHP
Espectro contra gram - y anaerobios. Al menos 8 semanas (efectividad 80-90%). Debe ser 2 semanas IV seguido por 6 semanas VO.
- Ceftriaxona 2 gr IV c/24 hrs o Cefotaxima 2 gr IV c/8 hrs. Metronidazol 500 mg c/8 hrs.
- Piperacilina/tazobactam 3.375 gr c/6 hrs +/- metronidazol.
- Ampicilina (1 g c/6 hrs) + gentamicina (3 a 5 mg/kg/día en dosis divididas cada 8 horas) + metronidazol.
-Tratamiento dirigido
Corrección de la causa subyacente, drenaje y antibióticos
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico diferencial
Drenaje del AHP
• Pacientes con un solo absceso unilocular, drenaje percutáneo:
- ≤5 cm de diámetro: aspiración con aguja. Puede ser necesario repetirla para una resolución completa.
- > 5 cm de diámetro: drenaje con catéter. Los catéteres deben permanecer en su lugar hasta que cese el drenaje (hasta 7 días).
• Abscesos múltiples o multiloculados: el abordaje depende del número, el tamaño y la accesibilidad de los abscesos • Drenaje quirúrgico
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Diagnóstico diferencial
Equinococosis
"Echinococcus granulosus"
- Hígado destino más común (70%), pulmones (20%) - Un quiste hidatídico se desarrolla por formación de vesículas - Clínica: fiebre, hepatomegalia, dolor en flanco derecho y eosinofilia. - Ruptura: reacción anafiláctica al contenido - Sobreinfección de los quistes: AHP (20%) - Mortalidad 90%
Michael J. Zinner Stanley, W. Ashley , Maingot´s Abdominal Operations, Hepatic Abscess and Cystic Disease of the liver, Mc Graw Hill, 13 ed , 2018.
Diagnóstico diferencial
Diagnóstico de la equinococosis
- US y TAC: Tabiques intraquísticos y formación de quistes hijos. - La aspiración percutánea se desaconseja por la preocupación de las reacciones anafilácticas. - Un ELISA es el mejor ensayo serológico. S 84% - 90%.
Michael J. Zinner Stanley, W. Ashley , Maingot´s Abdominal Operations, Hepatic Abscess and Cystic Disease of the liver, Mc Graw Hill, 13 ed , 2018.
Diagnóstico diferencial
Tratamiento de la equinococosis
- Quirúrgico (de elección)
- Eliminar el quiste sin alterar su contenido
- Puede ser laparoscópico
- Aspiración del quiste
- Alternativa. Procedimiento cuidadoso.
- Inyectar antihelmínticos antes de aspirar
- Tratamiento médico (complementario)
- Albendazol 10 mg/kg/día durante ocho semanas
Michael J. Zinner Stanley, W. Ashley , Maingot´s Abdominal Operations, Hepatic Abscess and Cystic Disease of the liver, Mc Graw Hill, 13 ed , 2018.
Complicaciones
Complicaciones
Afectación pleuropulmonar
- La más frecuente - Por contigüidad - Dolor pleurítico, tos, hemoptisis, disnea
Ruptura hacia pulmón
Ruptura hacia pleura
Derrame seroso estéril (extensión)
Absceso pulmonar Fístula hepatobronquial
Empiema amebiano
Kumar, R., Ranjan, A., Narayan, R., Priyadarshi, R. N., Anand, U., & Shalimar (2019). Evidence-based therapeutic dilemma in the management of uncomplicated amebic liver abscess: A systematic review and meta-analysis. Indian journal of gastroenterology : official journal of the Indian Society of Gastroenterology, 38(6), 498–508.Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Complicaciones
Tratamiento
- Derrames estériles y diseminación contigua: Terapia antimicrobiana, metronidazol (750 mg por vía oral tres veces al día durante 7 a 10 días). - Empiema: Drenaje + terapia antimicrobiana -Fístula hepatobronquial: Cirugía + terapia antimicrobiana - Agente intraluminal para eliminar los quistes
Diagnóstico
- Clínica - Estudios de imagen: Rx de tórax. TAC. - Serología
Pandak, N., Golchinheydari, S., Mahdi, A. S., Al Majrafi, A., Deenadayalan, S. S., & Khamis, F. (2022). Amoebic Liver Abscess: A disease native to Oman?. Sultan Qaboos University medical journal, 22(2), 253–256.
Complicaciones
Ruptura hacia peritoneo
- En 7% de los casos, el absceso se rompe en el peritoneo y causa peritonitis. - Datos de abdomen agudo. - Tratamiento: Quirúrgico (laparoscópico o abierto) + manejo médico.
Factores de riesgo de ruptura: Absceso en lóbulo hepático izquierdo, absceso cerca del borde hepático (<10 mm), absceso >5 cm.
Pandak, N., Golchinheydari, S., Mahdi, A. S., Al Majrafi, A., Deenadayalan, S. S., & Khamis, F. (2022). Amoebic Liver Abscess: A disease native to Oman?. Sultan Qaboos University medical journal, 22(2), 253–256.
Complicaciones
Afectación cardiaca
- Es la más rara. - Ruptura de un absceso en el pericardio. - Conlleva el peor pronóstico. - Derrame pericárdico, pericarditis aguda, absceso pericárdico, taponamiento pericárdico. - Diagnóstico: PCR en líquido pericárdico. Imagen: Ecocardiograma, Rx, TAC. - Tratamiento: Drenaje por cirugía + tratamiento médico
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126. Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
¿Cómo fue mi búsqueda de información?
Bibliografía
1.- Pandak, N., Golchinheydari, S., Mahdi, A. S., Al Majrafi, A., Deenadayalan, S. S., & Khamis, F. (2022). Amoebic Liver Abscess: A disease native to Oman?. Sultan Qaboos University medical journal, 22(2), 253–256.
2.- Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
3.- Dhariwal, A., Youngs, J., San Francisco, A., & Bicanic, T. (2020). Late presentation of amoebic liver abscess. The Lancet. Infectious diseases, 20(2), 259.
4.- Khim, G., Em, S., Mo, S., & Townell, N. (2019). Liver abscess: diagnostic and management issues found in the low resource setting. British medical bulletin, 132(1), 45–52.
5.- Kumar, R., Ranjan, A., Narayan, R., Priyadarshi, R. N., Anand, U., & Shalimar (2019). Evidence-based therapeutic dilemma in the management of uncomplicated amebic liver abscess: A systematic review and meta-analysis. Indian journal of gastroenterology : official journal of the Indian Society of Gastroenterology, 38(6), 498–508.
6.- Ndong, Abdourahmane a,* ; Tendeng, Jacques Noel a ; Diallo, Adja Coumbaa ; Dieye, Alassaneb ; Diao, Mohamed Lamine a ; Diallo, Sidyc ; Diop, Saer a ; Diallo, Mamadou Kaa ; Diedhiou, Moustapha d ; Otoño, Mohamed Lamined ; Ma Nyemb, Philippe Manyackaa ; Konaté, Ibrahima a .Eficacia de la cirugía laparoscópica en el tratamiento del absceso hepático: revisión sistemática y metanálisis. Annals of Medicine & Surgery 75():, marzo de 2022. 7.- Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014.
8.- Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
9.- Jindal, A., Pandey, A., Sharma, M. K., Mukund, A., Vijayaraghavan, R., Arora, V., Shasthry, S. M., Choudhary, A., & Sarin, S. K. (2021). Management Practices and Predictors of Outcome of Liver Abscess in Adults: A Series of 1630 Patients from a Liver Unit. Journal of clinical and experimental hepatology, 11(3), 312–320.
10.- Garduño-Espinosa, J., Martínez-García, M. C., Rendón-Macías, E., Fajardo-Gutiérrez, A., Hernández-Hernández, D. M., & Muñoz-Hernández, O. (1992). Diagnostic performance of immunologic tests in amebic liver abscess using receiver operating characteristic curves. Revista de investigacion clinica; organo del Hospital de Enfermedades de la Nutricion, 44(3), 373–382.
11.- Surya, M., Bhoil, R., & Sharma, Y. P. (2020). Study of ultrasound-guided needle aspiration and catheter drainage in the management of liver abscesses. Journal of ultrasound, 23(4), 553–562.
12.- Michael J. Zinner Stanley, W. Ashley , Maingot´s Abdominal Operations, Hepatic Abscess and Cystic Disease of the liver, Mc Graw Hill, 13 ed , 2018.
13.- Fischer´s et cols, Mastery of Surgery , Approaches to Drainage of Hepatic , Perihepatic , and Subhepatic Abscesses, 7 ed ,2018
¡Gracias!
5. Marco Teórico
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus:
Antecedentes
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam.
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur, adipiscing elit dapibus tristique, ornare netus pretium purus. Magna proin quis faucibus integer mollis et aptent massa tellus turpis curae, phasellus etiam duis hac venenatis in ligula aliquet nam.
Nombre autor/a
Índice
1.
7.
Resumen
Estado de la cuestión
2.
8.
Introducción
Desarrollo
3.
9.
Objetivos
Conclusiones
4.
10.
Hipótesis
Bibliografía
5.
11.
Marco Teórico
Figuras y Tablas
6.
12.
Metodología
Anexos
1.Resumen
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi nascetur mus nostra posuere, curae interdum pretium bibendum venenatis iaculis nisl arcu.
Cubilia luctus tellus nec hac erat at inceptos senectus nunc gravida enim, tristique sociosqu vehicula conubia
Palabras Clave:
Lorem ipsum, dolor, consectetur y adipiscing .
2. Introducción
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter adipiscing elit auctor nunc accumsan cum ac lobortis suscipit rhoncus
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi.
3. Objetivos
Específicos
Generales
Tincidunt diam urna et penatibus metus auctor fames scelerisque eget dictumst:
- Rutrum auctor platea sagittis at nullam.
- Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi nascetur.
- Mus nostra posuere, curae interdum pretium bibendum venenatis iaculis nisl arcu.
- Tristique sociosqu vehicula conubia aliquet netus odio platea ligula viverra.
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula:
- Rutrum auctor platea sagittis at nullam.
- Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi nascetur.
- Mus nostra posuere, curae interdum pretium bibendum venenatis iaculis nisl arcu est.
+ info
+ info
5. Marco Teórico
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus:
Antecedentes
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam.
6. Metodología
Trabajo de campo
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus, urna consequat parturient habitasse.
Población y muestra
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus, urna consequat parturient habitasse vitae metus, mollis donec condimentum.
6. Metodología
Procedimientos y variables
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus, urna consequat parturient habitasse.
Instrumentos
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus, urna consequat parturient habitasse vitae metus, mollis donec condimentum.
7. Estado de la cuestión
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter elit
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat:
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit maecenas nibh.
Facilisis nascetur habitasse et congue at, condimentum nec sollicitudin.
Metus sociosqu etiam magnis iaculis tincidunt maecenas, ac dictumst torquent hac.
8. Desarrollo
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter adipiscing elit auctor nunc accumsan cum ac lobortis suscipit rhoncus
50%
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi nascetur mus nostra posuere.
Cursus nisi phasellus pellentesque
8. Desarrollo
Capítulo 1. Lorem Ipsum dolor sit
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales metus, mollis donec condimentum lectus pharetra.
Mollis donec condimentum lectus pharetra
8. Desarrollo
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui.
70%
Mollis donec lectus pharetra convallis vestibulum 30%
8. Desarrollo
Datos lorem ipsum dolor
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis.
8. Desarrollo
1.1. Lorem Ipsum dolor sit
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi nascetur mus nostra posuere, curae interdum pretium bibendum venenatis iaculis nisl arcu.
8. Desarrollo
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter adipiscing elit auctor nunc accumsan cum ac lobortis suscipit rhoncus
- Lorem ipsum dolor sit, amet consectetur.
- Rutrum fames eros neque aliquam.
- Nisi eros eget ut quis ridiculus, orci in fames a.
- Taciti conubia ultrices fames sagittis, nulla enim est.
- Orci magnis primis ullamcorper porttitor.
- At cubilia ad eleifend sagittis, nulla risus mi.
- Sociis lacinia commodo quisque scelerisque aenean tellus, libero aptent nulla facilisi bibendum.
- Suspendisse eget rhoncus aenean molestie mattis proin, fermentum vulputate egestas nam.
Mollis donec condimentum lectus 25%
9. Conclusiones
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui.
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui.
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui.
Discusión
PROYECTO FINAL UNIVERSITARIO DINÁMICO
Eder Ávila
Created on June 14, 2023
Start designing with a free template
Discover more than 1500 professional designs like these:
View
Audio tutorial
View
Pechakucha Presentation
View
Desktop Workspace
View
Decades Presentation
View
Psychology Presentation
View
Medical Dna Presentation
View
Geometric Project Presentation
Explore all templates
Transcript
UNIVERSIDAD JUÁREZ DEL ESTADO DE DURANGO
EXAMEN PROFESIONAL
ABSCESO HEPÁTICO AMEBIANO
PARA OBTENER EL TÍTULO DE LIC. MÉDICO CIRUJANO GENERAL
EDER ROBERTO ÁVILA HERNÁNDEZ
JUNIO 2023
EPIDEMIOLOGÍA
*E. Histolytica es la segunda causa más común de parasitosis a nivel global. *Alrededor de 500 millones de personas se infectan anualmente. *El absceso hepático amebiano es la segunda causa de muerte a nivel mundial por una infección parasitaria. *Causa 50,000 muertes por año. *Sólo 10% cursa con amebiasis sintomática.
Es la causa más común de amebiasis extraintestinal
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
DEFINICIÓN
Necrosis (de origen infeccioso) de los hepatocitos y múltiples microabscesos que confluyen, formando una cavidad única, rodeada de tejido fibroso y que contiene líquido homogéneo purulento
En el lóbulo derecho hasta en el 80%
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
EPIDEMIOLOGÍA
*En México existen reportes de hasta un 8.4 % de amebiasis extraintestinal *INEGI 2021: las muertes por enfermedades infecciosas y parasitarias en México en fue de 18,767 *Las hospitalizaciones por amebiasis fueron de 5,175 (48 muertes registradas)
Prevalencia en hombres. Relación 10:1
Se presenta en adultos con una edad entre 20-45 años
Se presenta en 1-9% de los pacientes con amebiasis intestinal
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
ETIOLOGÍA
Entamoeba Histolytica
Protozoario
Pertenece al filo Sarcomastigophora
2 formas: quiste y trofozoíto
Su ciclo de vida es directo (monoxeno)
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Quiste
Sobreviven en agua, suelo húmedo, vegetación y en las heces un tiempo variable en función de la temperatura. - 24 horas a -10ºC, - 2 a 12 meses a temperatura de 0ºC-4ºC en aguas residuales - 10 a 30 días a temperatura de 10ºC-20ºC en heces, suelo húmedo y agua - Se destruye a los 50ºC - Sensibles a la desecación
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Trofozoíto
- Forma adulta - No sobrevive más de 24 horas - Anaerobio facultativo - 10-60 um de diámetro - Pseudópodos - No sobreviven al ph gástrico
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Ciclo de la E. Histolytica
Transmisión fecal oral (directa e indirecta)
Exquistación mediante quitinasas en íleon
Trofozoítos colonizan el ciego (comensales inocuos)
10% desarrollan colitis amebiana
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Factores de riesgo
1.
7.
Sexo masculino
Cirrosis hepática
2.
20-45 años
8.
Uso crónico de IBP
3.
HLA-DR3
9.
Habitar o viajar a zonas endémicas
4.
Inmunosupresión
Prácticas homosexuales
10.
5.
Alcoholismo
11.
Embarazo
6.
Padecimientos oncológicos
12.
Corticosteroides
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Fisiopatología
Factor protector: la inmunidad está relacionada con la IgA intestinal contra Gal/GalNAc específica
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Fisiopatología
La amiba necesita el contacto directo con las células blanco (efecto citolítico)
Sistema tiorredoxina/tiorredoxina reductasa
Este sistema antioxidante reduce las especies reactivas del nitrógeno
Es secundario a la liberación de fosfolipasa A y péptidos formadores de poros.
Previene, regula y repara el daño que causa el estrés oxidativo
Utiliza NADPH como agente reductor, generando NAD+
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Fisiopatología
- Los trofozoítos invaden las venas y llegan hasta el hígado a través del sistema porta. - La Entamoeba Histolytica es resistente a la lisis gobernada por el complemento.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Fisiopatología
Neutrófilos son lisados por las amibas
Trofozoítos invaden los sinusoides hepáticos
Infiltrado celular agudo (neutrófilos)
Establecidos en el parénquima hepático
Destruyen las paredes vasculares y ocluyen pequeños vasos
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Clínica
-Antecedente de disentería los meses anteriores -Síntomas gastrointestinales (10% a 30%): incluyen náuseas, vómitos, distensión, diarrea -Ictericia (mal pronóstico)
Afectación de la superficie diafragmática del hígado
Fiebre de inicio abrupto de 38 a 40º C nocturna, escalofríos y diaforesis.
Dolor constante en hipocondrio derecho, y epigastrio
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Diagnóstico
Amebiasis intestinal/colitis amebiana
Absceso hepático amebiano
- Estudios de laboratorio (BH, FA, PFH) - Estudios de imagen (US, TAC, RMI, complementarios) - Serología específica (hemaglutinación indirecta, contrainmunoelectroforesis, ELISA)
- Examen de heces fecales:
- Sangre oculta, amiba en fresco, PCR.
- Cultivo (almidón de arroz, medio Locke-Egg, medio de Robinson, Pavlona)
- Biopsia: Sigmoidoscopia con biopsia de márgenes. Cuando los estudios de heces fecales son negativos. - SerologíaDiagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Estudios de laboratorio
BHC: leucocitosis (más de 10.000/mm3), sin eosinofilia. Anemia en 40% de los pacientes.
Fosfatasa alcalina: Elevada en el 80% de los casos en fase crónica.
Transaminasas hepáticas: Se elevan en 1/3 de los casos. ALT: elevada en fase aguda y normal en fase crónica.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Estudios de laboratorio
Bilirrubinas: Elevación en 30% de los pacientes.
Albúmina: Hipoalbuminemia (<2 g/dl factor de mal pronóstico)
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
- Es útil para realizar punción guiada. - Las lesiones tratadas pueden ser anecoicas, calcificadas o pueden persistir como lesiones de aspecto quístico. - En 66% desaparecerá por completo en seis meses, 10% las anormalidades persisten durante un año.
Ultrasonido
Estudio inicial de elección
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Tomografía axial computarizada
Us no concluyente
Mayor sensibilidad para abscesos pequeños
TAC con contraste
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Resonancia magnética
- No añade más información sobre el absceso con respecto a la TAC -Cavidad heterogénea hipointensa en T1 e hiperintensa en T2
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico
Estudios de imagen complementarios
Radiografía simple de tórax: signos indirectos (elevación del hemidiafragma y/o derrame pleural derecho)
Gammagrafía con galio: abscesos “fríos” Es la menos útil
DKarin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Diagnóstico
Pruebas serológicas
- Hasta en 5% de los pacientes con AHA los resultados serológicos son negativos. - Las pruebas serológicas pueden ser negativas en <7 días. - Se debe realizar para confirmar el diagnóstico en todo paciente con imagen sugestiva por US o TAC.
Las pruebas serológicas son positivas solo en pacientes con amebiasis invasiva.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Diagnóstico
Pruebas serológicas
El no contar con ellas no debe retrasar el tratamiento médico
Hemaglutinación indirecta (una prueba negativa excluye el diagnóstico). Sensibilidad de 99%.
Difusión en agar gel y contrainmunoelectroforesis: menos sensibles que la HI. IgG positivos durante 6 a 12 meses.
Inmunoensayo enzimático rápido: S de 93% en comparación con la HI.
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Khim, G., Em, S., Mo, S., & Townell, N. (2019). Liver abscess: diagnostic and management issues found in the low resource setting. British medical bulletin, 132(1), 45–52.
Tratamiento
Tratamiento
Manejo médico
- Metronidazol 500 a 750 mg VO o IV, tres veces al día durante 7 a 10 días. - La tasa de curación es mayor de 90%.
Intolerancia: tinidazol u ornidazol a una dosis de 60 mg por kilo/ día, máximo 2 grs por diez días. Secnidazol (2 g/día en adultos y 30 mg/kg/día en niños durante 1 a 3 días).
Amebicida intraluminal: paromomicina (30 mg/kg cada 8 horas por 7 días), yodoquinol (650 mg cada 8 horas por 20 días) o furoato de diloxanida (500 mg tres veces al día durante 10 días)
Nitazoxanida (500 mg cada 12 horas por 10 días): intolerancia a los imidazoles.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Tratamiento
Punción percutánea
Persistencia de los síntomas >72 hrs
1.
2.
Absceso lóbulo izquierdo
3.
>5 cm
4.
Embarazo
Contraindicación para uso de metronidazol
5.
Tratamiento médico + drenaje percutáneo (GE)
Afectación pleuropulmonar
6.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Tratamiento
Drenaje con catéter
Punción con aguja
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Tratamiento
Laparoscopía
Alternativa eficaz a la cirugía abierta al permitir la evacuación del pus sin laparotomía.
5.
1.
Fracaso del tratamiento de primera línea
Absceso hepático grande
2.
6.
Riesgo de ruptura
Absceso roto
Absceso en lóbulo izquierdo
7.
Contraindicaciones del drenaje percutáneo
3.
4.
Abscesos múltiples o multiloculados
8.
Enfermedad biliar asociada
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Tratamiento
Indicaciones: grandes abscesos hepáticos múltiples, shock séptico, fallas en el drenaje percutáneo, falla en el abordaje laparoscópico, ruptura del absceso en la cavidad peritoneal.
Laparotomía
En todas las modalidades de tratamiento quirúrgico debe ser en conjunto del tratamiento amebicida
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Criterios de referencia
Haber visitado o incluso provenir de zona endémica
1.
2.
Género masculino
3.
Edad 20-45 años
4.
Prácticas sexuales de riesgo
5.
Deficientes hábitos higiénicos
Referencia a tercer nivel: Fístula traqueo bronquial, complicaciones cardiacas o cerebrales
Padecimiento oncológico/ uso de corticosteroides
6.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Prevención
* Higiene adecuada y erradicar los quistes en sujetos con estado de portador * Desecho sanitario de las heces humanas * Cocción de los alimentos y protección contra las moscas. * En áreas de alto riesgo: evitar el consumo de frutas y vegetales con cáscara, beber agua embotellada (hervir el agua). * Desinfectar los alimentos con yodo (hidroperyoduro de tetraglicina). * No existe profilaxis efectiva ni vacuna.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Pronóstico
Factores de mal pronóstico: • Abscesos múltiples. • Edad avanzada • Ruptura o extensión del absceso • Volumen de la cavidad del absceso > 500 ml. • Elevación del hemidiafragma derecho o derrame pleural • Encefalopatía. • Bilirrubina > 3,5 mg/dl. • Hemoglobina < 8 g/dl. • Albúmina < 2 g/dl. • Diabetes mellitus.
Bueno, con diagnóstico y tratamiento oportuno
Diagnóstico y tratamiento del Absceso H epático Amebiano no comp licado. México: Secretaría de Salud, 2014.
Diagnósticos diferenciales
Diagnósticos diferenciales
Equinococosis
Absceso hepático piógeno
Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Diagnóstico diferencial
Absceso hepático piógeno
Etiología: 40% son causados por un solo agente infeccioso, 40% son polimicrobianos y en 20% los resultados de los cultivos son negativos.
Fiebre en espigas, escalofríos, dolor en hipocondrio derecho
Diaforesis, vómito y anorexia
Hepatomegalia, ictericia
Jindal, A., Pandey, A., Sharma, M. K., Mukund, A., Vijayaraghavan, R., Arora, V., Shasthry, S. M., Choudhary, A., & Sarin, S. K. (2021). Management Practices and Predictors of Outcome of Liver Abscess in Adults: A Series of 1630 Patients from a Liver Unit. Journal of clinical and experimental hepatology, 11(3), 312–320.
Jindal, A., Pandey, A., Sharma, M. K., Mukund, A., Vijayaraghavan, R., Arora, V., Shasthry, S. M., Choudhary, A., & Sarin, S. K. (2021). Management Practices and Predictors of Outcome of Liver Abscess in Adults: A Series of 1630 Patients from a Liver Unit. Journal of clinical and experimental hepatology, 11(3), 312–320.
Jindal, A., Pandey, A., Sharma, M. K., Mukund, A., Vijayaraghavan, R., Arora, V., Shasthry, S. M., Choudhary, A., & Sarin, S. K. (2021). Management Practices and Predictors of Outcome of Liver Abscess in Adults: A Series of 1630 Patients from a Liver Unit. Journal of clinical and experimental hepatology, 11(3), 312–320.
Diagnóstico diferencial
Diagnóstico del AHP
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico diferencial
Tratamiento del AHP
Espectro contra gram - y anaerobios. Al menos 8 semanas (efectividad 80-90%). Debe ser 2 semanas IV seguido por 6 semanas VO.
- Ceftriaxona 2 gr IV c/24 hrs o Cefotaxima 2 gr IV c/8 hrs. Metronidazol 500 mg c/8 hrs. - Piperacilina/tazobactam 3.375 gr c/6 hrs +/- metronidazol. - Ampicilina (1 g c/6 hrs) + gentamicina (3 a 5 mg/kg/día en dosis divididas cada 8 horas) + metronidazol. -Tratamiento dirigido
Corrección de la causa subyacente, drenaje y antibióticos
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico diferencial
Drenaje del AHP
• Pacientes con un solo absceso unilocular, drenaje percutáneo: - ≤5 cm de diámetro: aspiración con aguja. Puede ser necesario repetirla para una resolución completa. - > 5 cm de diámetro: drenaje con catéter. Los catéteres deben permanecer en su lugar hasta que cese el drenaje (hasta 7 días). • Abscesos múltiples o multiloculados: el abordaje depende del número, el tamaño y la accesibilidad de los abscesos • Drenaje quirúrgico
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126.
Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Diagnóstico diferencial
Equinococosis
"Echinococcus granulosus"
- Hígado destino más común (70%), pulmones (20%) - Un quiste hidatídico se desarrolla por formación de vesículas - Clínica: fiebre, hepatomegalia, dolor en flanco derecho y eosinofilia. - Ruptura: reacción anafiláctica al contenido - Sobreinfección de los quistes: AHP (20%) - Mortalidad 90%
Michael J. Zinner Stanley, W. Ashley , Maingot´s Abdominal Operations, Hepatic Abscess and Cystic Disease of the liver, Mc Graw Hill, 13 ed , 2018.
Diagnóstico diferencial
Diagnóstico de la equinococosis
- US y TAC: Tabiques intraquísticos y formación de quistes hijos. - La aspiración percutánea se desaconseja por la preocupación de las reacciones anafilácticas. - Un ELISA es el mejor ensayo serológico. S 84% - 90%.
Michael J. Zinner Stanley, W. Ashley , Maingot´s Abdominal Operations, Hepatic Abscess and Cystic Disease of the liver, Mc Graw Hill, 13 ed , 2018.
Diagnóstico diferencial
Tratamiento de la equinococosis
Michael J. Zinner Stanley, W. Ashley , Maingot´s Abdominal Operations, Hepatic Abscess and Cystic Disease of the liver, Mc Graw Hill, 13 ed , 2018.
Complicaciones
Complicaciones
Afectación pleuropulmonar
- La más frecuente - Por contigüidad - Dolor pleurítico, tos, hemoptisis, disnea
Ruptura hacia pulmón
Ruptura hacia pleura
Derrame seroso estéril (extensión)
Absceso pulmonar Fístula hepatobronquial
Empiema amebiano
Kumar, R., Ranjan, A., Narayan, R., Priyadarshi, R. N., Anand, U., & Shalimar (2019). Evidence-based therapeutic dilemma in the management of uncomplicated amebic liver abscess: A systematic review and meta-analysis. Indian journal of gastroenterology : official journal of the Indian Society of Gastroenterology, 38(6), 498–508.Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
Complicaciones
Tratamiento
- Derrames estériles y diseminación contigua: Terapia antimicrobiana, metronidazol (750 mg por vía oral tres veces al día durante 7 a 10 días). - Empiema: Drenaje + terapia antimicrobiana -Fístula hepatobronquial: Cirugía + terapia antimicrobiana - Agente intraluminal para eliminar los quistes
Diagnóstico
- Clínica - Estudios de imagen: Rx de tórax. TAC. - Serología
Pandak, N., Golchinheydari, S., Mahdi, A. S., Al Majrafi, A., Deenadayalan, S. S., & Khamis, F. (2022). Amoebic Liver Abscess: A disease native to Oman?. Sultan Qaboos University medical journal, 22(2), 253–256.
Complicaciones
Ruptura hacia peritoneo
- En 7% de los casos, el absceso se rompe en el peritoneo y causa peritonitis. - Datos de abdomen agudo. - Tratamiento: Quirúrgico (laparoscópico o abierto) + manejo médico.
Factores de riesgo de ruptura: Absceso en lóbulo hepático izquierdo, absceso cerca del borde hepático (<10 mm), absceso >5 cm.
Pandak, N., Golchinheydari, S., Mahdi, A. S., Al Majrafi, A., Deenadayalan, S. S., & Khamis, F. (2022). Amoebic Liver Abscess: A disease native to Oman?. Sultan Qaboos University medical journal, 22(2), 253–256.
Complicaciones
Afectación cardiaca
- Es la más rara. - Ruptura de un absceso en el pericardio. - Conlleva el peor pronóstico. - Derrame pericárdico, pericarditis aguda, absceso pericárdico, taponamiento pericárdico. - Diagnóstico: PCR en líquido pericárdico. Imagen: Ecocardiograma, Rx, TAC. - Tratamiento: Drenaje por cirugía + tratamiento médico
Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126. Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023).
¿Cómo fue mi búsqueda de información?
Bibliografía
1.- Pandak, N., Golchinheydari, S., Mahdi, A. S., Al Majrafi, A., Deenadayalan, S. S., & Khamis, F. (2022). Amoebic Liver Abscess: A disease native to Oman?. Sultan Qaboos University medical journal, 22(2), 253–256. 2.- Sharma, S., & Ahuja, V. (2021). Liver Abscess: Complications and Treatment. Clinical liver disease, 18(3), 122–126. 3.- Dhariwal, A., Youngs, J., San Francisco, A., & Bicanic, T. (2020). Late presentation of amoebic liver abscess. The Lancet. Infectious diseases, 20(2), 259. 4.- Khim, G., Em, S., Mo, S., & Townell, N. (2019). Liver abscess: diagnostic and management issues found in the low resource setting. British medical bulletin, 132(1), 45–52. 5.- Kumar, R., Ranjan, A., Narayan, R., Priyadarshi, R. N., Anand, U., & Shalimar (2019). Evidence-based therapeutic dilemma in the management of uncomplicated amebic liver abscess: A systematic review and meta-analysis. Indian journal of gastroenterology : official journal of the Indian Society of Gastroenterology, 38(6), 498–508. 6.- Ndong, Abdourahmane a,* ; Tendeng, Jacques Noel a ; Diallo, Adja Coumbaa ; Dieye, Alassaneb ; Diao, Mohamed Lamine a ; Diallo, Sidyc ; Diop, Saer a ; Diallo, Mamadou Kaa ; Diedhiou, Moustapha d ; Otoño, Mohamed Lamined ; Ma Nyemb, Philippe Manyackaa ; Konaté, Ibrahima a .Eficacia de la cirugía laparoscópica en el tratamiento del absceso hepático: revisión sistemática y metanálisis. Annals of Medicine & Surgery 75():, marzo de 2022. 7.- Diagnóstico y tratamiento del Absceso Hepático Amebiano no complicado. México: Secretaría de Salud, 2014. 8.- Karin Leder, MBBS, FRACP, Doctorado, MPH, DTMHDr. Peter F. Weller, MACP (2022). AMEBIC LIVER ABSCESS. In: UpToDate (Accessed on June 12, 2023). 9.- Jindal, A., Pandey, A., Sharma, M. K., Mukund, A., Vijayaraghavan, R., Arora, V., Shasthry, S. M., Choudhary, A., & Sarin, S. K. (2021). Management Practices and Predictors of Outcome of Liver Abscess in Adults: A Series of 1630 Patients from a Liver Unit. Journal of clinical and experimental hepatology, 11(3), 312–320. 10.- Garduño-Espinosa, J., Martínez-García, M. C., Rendón-Macías, E., Fajardo-Gutiérrez, A., Hernández-Hernández, D. M., & Muñoz-Hernández, O. (1992). Diagnostic performance of immunologic tests in amebic liver abscess using receiver operating characteristic curves. Revista de investigacion clinica; organo del Hospital de Enfermedades de la Nutricion, 44(3), 373–382. 11.- Surya, M., Bhoil, R., & Sharma, Y. P. (2020). Study of ultrasound-guided needle aspiration and catheter drainage in the management of liver abscesses. Journal of ultrasound, 23(4), 553–562. 12.- Michael J. Zinner Stanley, W. Ashley , Maingot´s Abdominal Operations, Hepatic Abscess and Cystic Disease of the liver, Mc Graw Hill, 13 ed , 2018. 13.- Fischer´s et cols, Mastery of Surgery , Approaches to Drainage of Hepatic , Perihepatic , and Subhepatic Abscesses, 7 ed ,2018
¡Gracias!
5. Marco Teórico
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus:
Antecedentes
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam.
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur, adipiscing elit dapibus tristique, ornare netus pretium purus. Magna proin quis faucibus integer mollis et aptent massa tellus turpis curae, phasellus etiam duis hac venenatis in ligula aliquet nam.
Nombre autor/a
Índice
1.
7.
Resumen
Estado de la cuestión
2.
8.
Introducción
Desarrollo
3.
9.
Objetivos
Conclusiones
4.
10.
Hipótesis
Bibliografía
5.
11.
Marco Teórico
Figuras y Tablas
6.
12.
Metodología
Anexos
1.Resumen
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi nascetur mus nostra posuere, curae interdum pretium bibendum venenatis iaculis nisl arcu.
Cubilia luctus tellus nec hac erat at inceptos senectus nunc gravida enim, tristique sociosqu vehicula conubia
Palabras Clave:
Lorem ipsum, dolor, consectetur y adipiscing .
2. Introducción
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter adipiscing elit auctor nunc accumsan cum ac lobortis suscipit rhoncus
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi.
3. Objetivos
Específicos
Generales
Tincidunt diam urna et penatibus metus auctor fames scelerisque eget dictumst:
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula:
+ info
+ info
5. Marco Teórico
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus:
Antecedentes
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam.
6. Metodología
Trabajo de campo
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus, urna consequat parturient habitasse.
Población y muestra
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus, urna consequat parturient habitasse vitae metus, mollis donec condimentum.
6. Metodología
Procedimientos y variables
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus, urna consequat parturient habitasse.
Instrumentos
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales netus litora dapibus, urna consequat parturient habitasse vitae metus, mollis donec condimentum.
7. Estado de la cuestión
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter elit
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat:
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit maecenas nibh.
Facilisis nascetur habitasse et congue at, condimentum nec sollicitudin.
Metus sociosqu etiam magnis iaculis tincidunt maecenas, ac dictumst torquent hac.
8. Desarrollo
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter adipiscing elit auctor nunc accumsan cum ac lobortis suscipit rhoncus
50%
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi nascetur mus nostra posuere.
Cursus nisi phasellus pellentesque
8. Desarrollo
Capítulo 1. Lorem Ipsum dolor sit
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui. Tellus vulputate taciti sodales metus, mollis donec condimentum lectus pharetra.
Mollis donec condimentum lectus pharetra
8. Desarrollo
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui.
70%
Mollis donec lectus pharetra convallis vestibulum 30%
8. Desarrollo
Datos lorem ipsum dolor
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis.
8. Desarrollo
1.1. Lorem Ipsum dolor sit
Senectus nascetur diam ultricies blandit quam posuere cras vehicula fusce, commodo cum semper nibh imperdiet est nisl justo facilisi, tempor cursus rutrum auctor platea sagittis at nullam. Ligula mollis felis ad ultricies volutpat magnis sagittis aenean tempus, tristique enim fringilla natoque nisi nascetur mus nostra posuere, curae interdum pretium bibendum venenatis iaculis nisl arcu.
8. Desarrollo
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter adipiscing elit auctor nunc accumsan cum ac lobortis suscipit rhoncus
Mollis donec condimentum lectus 25%
9. Conclusiones
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter
Lorem Ipsum dolor sit amet consecteuter
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui.
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui.
Lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit mattis cras habitasse primis, hendrerit condimentum dictum cursus est magna tortor nec sociosqu molestie aenean, quisque porta elementum diam bibendum volutpat leo platea litora dui.
Discusión