MODERN PRESENTATION

W Polsce (nie)zawsze po polsku

Język polski i jego odmiany

Giulia Jaśkiewicz

Polska nie zawsze mówiła po polsku...

Mapa języków, jakimi mówiono na terenach Europy Wschodniej i Środkowej, odsłania dzieje skomplikowanych relacji narodowych, klasowych i ekonomicznych. Za nimi stoją fascynujące historie ludzi, którzy często w nieoczywisty sposób stawali się bohaterami różnych narodów i różnych języków.

Staropolski - od czasów powstania do początku XVI wieku

Język zaczął rozwijać się w dobie staropolskiej, która umownie rozpoczyna się w X wieku, a kończy na przełomie XV i XVI wieku. Na początku doby staropolskiej zaczęły pojawiać się różnice między językami zachodniosłowiańskimi, zwłaszcza między grupami: czesko-słowacką a lechicką (język polski, język kaszubski, języki pomorskie, język połabski). Pierwszym namacalnym dowodem istnienia takiej formy języka polskiego jest zabytek piśmienniczy o tytule „Bulla gnieźnieńska”. Artefakt zwany również „Bullą papieską” został wydany 7 lipca 1139 roku w Pizie. Jest jednym z najcenniejszych zabytków polskiej historiografii i ważnym źródłem informacji na temat kultury, stosunków społecznych oraz organizacji Kościoła polskiego w XI i XII w.

Średniopolski - od XVI wieku do drugiej połowy XVIII wieku

Kiedy rozpoczęła się doba średniopolska, rozważano wprowadzenie reformy ortograficznej w języku polskim. Jan Kochanowski proponował wprowadzenie alfabetu, na który składałoby się aż 48 liter! Można sobie wyobrazić jak skomplikowane byłoby opanowanie poprawnej pisowni przy takiej ilości spółgłosek i samogłosek...

Nowopolski - do 1939 roku

W okresie nowopolskim dochodzi do kolejnych prób normalizacji języka za sprawą różnych opracowań gramatycznych, który wynikały z reformy szkolnej Stanisława Konarskiego z połowy XVIII wieku. Rozwój i użytkowanie języka było utrudnione z uwagi na trzy rozbiory Polski, które miały miejsce w tym okresie. Obszar, na którym można było posługiwać się językiem z czasem malał. I rozbiór miał miejsce w 1772 roku. W jego trakcie część ziem Rzeczypospolitej trafiła w granice Prusów, Austrii i Rosji. Kolejny, II rozbiór odbył się w 1793 roku, a ostatni, III rozbiór, z roku 1795 usunął z mapy Rzeczpospolitą Obojga Narodów, jak zwano wtedy nasze państwo.

Język współczesny - po 1939 roku

Język współczesny to ten, którego używamy również dziś. Nosi ślady przemian, które ukształtowały go przez ostatnie kilkaset lat. W dzisiejszej polszczyźnie widzimy wiele zapożyczeń z różnych języków obcych, co sprawia, ze zdania wymawiane dzisiaj brzmią inaczej, niż te z poprzednich okresów. Ogromny wpływ na przemiany w języku polskim ma rozwój technologiczny, którego doświadczamy. Jesteśmy świadkami powstawania nowych słów i zwrotów, bardzo często zapożyczanych z języka angielskiego. Kolejnym aspektem, który wpłynął na to, jak używamy języka jest walka o równouprawnienie kobiet. W wyniku tego ruchu używamy teraz żeńskich końcówek zawodów.

Języki, dialekty, gwary Polski

Wnaszym kraju obowiązują dwa języki urzędowe: polski i kaszubski. Ponadto mamy dialekty: mazowiecki, małopolski, wielkopolski, śląski, mieszane na wschodzie kraju i nowe dialekty mieszane na zachodzie i północy. Dzielą się one na kilkadziesiąt gwar; niektóre z nich występują zaledwie w kilku miejscowościach, więc tym bardziej zasługują na troskliwą pieczę.

co to są dialekty?

Dialekty używane przez mieszkańców na wybranym terenie kształtowały się przez wiele stuleci. Zawierają zwroty charakterystyczne dla ziem, z których przywędrowali ich przodkowie. Niewątpliwy wpływ na kształt ich mowy mieli również sąsiedzi, stąd np. zapożyczenia z języka niemieckiego w Wielkopolsce oraz – wspomagane czeskim – na Śląsku.

Język kaszubski

Język Kaszubów rozwija się prężnie na Pomorzu, gdzie używany jest jako język liturgii w kilkunastu parafiach. Mówi się w nim także w lokalnych mediach, a nawet w szkołach. Folklor Kaszubów propaguje przede wszystkim Kaszubski Park Etnograficzny, gdzie oprócz języka można poznać również bogatą kulturę Kaszubów.

dialekt śląski

Jak można się zorientować, dialekt śląski (lub według coraz liczniejszej grupy badaczy język śląski) ma wiele wyrażeń odbiegających od polskiego słownictwa. Początek powstawania śląskiego dialektu datuje się na okres rozbicia dzielnicowego, czyli liczy sobie około 800 lat. Jak każdy język z czasem ulegał przeobrażeniom. Podzielił się na wiele lokalnych odmian. Współcześnie wymienia się cztery główne dialekty śląskie, w co najmniej kilkudziesięciu swojskich gwarach.

dialekt góralski

Góralszczyzna rozpowszechniła się w Polsce do tego stopnia, że nie wymaga słowniczka. Góralskie zwroty Henryk Sienkiewicz sukcesywnie wprowadzał w usta postaci swoich historycznych powieści, uznając ich źródłosłów za najbardziej autentyczny dla mowy minionych pokoleń. Żargon ludzi gór w uszach każdego Polaka brzmi swojsko, choć niekiedy dobitnie, zadziwiając swoją zdroworozsądkowością.Ksiądz prof. Józef Tischner miał swoisty test na wszelkie poważne artykuły, z jakimi spotykał się jako filozof. Jeśli uczony wywód dało się przetłumaczyć na góralszczyznę, znaczyło, że jest logicznie skonstruowany. Jeśli nie – szkoda sobie zaprzątać nim głowę.

Dialekt kresowy

Mowę dotąd zachowaną we wschodnich rubieżach Polski, w pobliżu granicy z Rosją, Litwą, Białorusią i Ukrainą, wyróżnia specyficzna śpiewna intonacja, której prawie nie sposób oddać w słowie pisanym. Edward Redliński dał próbkę jej zapisu w tekście do pięknego albumu Wiktora Wołkowa, "Fotografie" Krajowej Agencji Wydawniczej, Białystok 1984

Bałak lwowski

Miejska gwara lwowska, nazywana bałakiem, ze swoją charakterystyczną śpiewnością i batiarską akcentacją promieniowała na całą resztę wschodniogalicyjskich regionalizmów językowych. Najpełniejszy wyraz nadali jej znani w całej przedwojennej Polsce artyści mówionego słowa: Kazimierz Wajda i Henryk Vogelfänger, czyli niezapomniani: "Szczepko i Tońko. Dialogi radiowe z »Wesołej Lwowskiej Fali«" (Lwów 1934 – reprint Ossolineum 1989)

Język żydowski

Za przykład dziś już prawie niespotykanego języka żydowskiego niech nam posłuży legendarny, wzorcowy szmonces "Sęk". Tekst pióra Konrada Toma, przypuszczalnie z 1926 roku, grany był pierwotnie przez autora i Ludwika Lawińskiego. Wielką popularność zyskał dzięki Edwardowi Dziewońskiemu, który w założonym w 1964 roku kabarecie Dudek wykonywał go wraz z Wiesławem Michnikowskim. "Taki skecz trafia się raz na sto lat" – mawiał Dziewoński i powtarzał za Wiesławem Gołasem: "Dzięki »Sękowi« będą nas pamiętali".

Dziękuje za uwagę

Giulia Jaśkiewicz kl. VIII