Euskalkiak DBH3 Axel

Euskalkiak

Euskalkiaren definizioa

Euskalkiak euskararen aldaera linguistikoak dira, fonetikan, hiztegian eta gramatikan desberdintasunak dituztenak.

Mendebaldekoa

Hitz egiten da Arabako zati txiki batean, gipuzkoa pizkat eta bizkaian. Berezitasunak: Hitz askotan, u vs. i: uri / hiri, urun / irin, ule / ile, urten / erten / irten, uger egin / igeri egin, uzen / izen... Ez dakigu bi aldaeretatik zein den zaharrena.NOR-NORI-NORK saileko adizkietan, eutsi errotik hartutako formak: deutsat 'diot', deust 'dit', deusku 'digu'... aldaera askorekin. Izenordain indartuak: neu, (h)eu, zeu, geu, zeuok vs. neroni / nihaur, herori / hihaur, zerori / zuhaur...

Erdialdekoa

Gipuzkoan hizkera asko bereiz daitezke, Gipuzkoaren egitura daukalako. Berezitasunak: Edun aditzaren orainaldiko adizkietan -e- erroa : det, degu, dezu... Izan aditzaren pluraleko adizkietan -e- erroa: gera, zera, zerate... Joan aditzaren nijoa, dijoa, dijoaz tankerako adizkiak. Hitz hasieran z- > tx-: txoro, txuri, txilbor, txintxo...

Nafarrera

Euskalki hau Naffaroan hitz egiten da. Berezitasunak: 1. ua- aurrean g- izatea. Lau adibide dira: gua/guaye '(hi) hoa', guai 'orain', guartu 'ohartu', guatze 'ohe'. 2. Hauek dira euskara nafarraren bereizgarri nagusi batzuk: Atzendu 'ahaztu', aunitz/aunditz 'anitz', bulkatu 'bultzatu'. Eremu murritzagoa daukate beste hauek: altzin 'aitzin', altzur/ailtzur 'aitzur', eke 'ke', ekendu 'kendu', erte 'arte', ertsi 'itxi', esene 'esne'

Nafar Lapurtera

Hitz egiten da Nafarroan. Berezitasunak: 1. Hitz hasieran x- esaten da: ximino, xingarra 'urdaiazpikoa', xirula, xoko, xori… Salbuespenen batzuk gorabehera (txar), ez da ohikoa tx- hitz hasieran. 2. nehor 'inor' egiturako izenordainak erabiltzen dira: nehork 'inork', nehori 'inori', nehun 'inon', nehundik 'inondik'… Antzina Nafarroako alderdi batzuetan ere baziren horrelakoak, baina jatorriz Ipar Euskal Herrikoak direla ematen du; ziurrenera Lapurdin sortutakoak.

Zuberoa

Zuberoan hitz egiten da. Berezitasunak: Alde batetik, zuberotarrek eurek hizkera mota bi bereizi izan dituzte: alderdi menditsukoa edo Basabürü eskualdekoa, eta ordokikoa edo Pettarrekoa.Ia erabat betetzen da u → ü bilakaera eta, beraz, gainerako euskalkietan ez den seigarren bokala dauka euskara zuberotarrak: du → dü. Hala ere, arauak salbuespenak ditu.La erabat betetzen dira asimilazio bilakaera bi hauek: a) i-ü → ü-ü eta b) u-ü → ü-ü: ikuzi → ükhüzi ; inguru → üngü. La erabat betetzen da -au- → -ai- bilakaera: auzo → áizo

Ekiadeko Nafarrera

Talde honetan sartu izan dira Zaraitzun eta Erronkarin hitz egin den euskara Berezitasunak: 1. Niaur, iaur, guaur, zuaur sortako izenordainak erabiltzen dira(Hego euskal Herriko gainerako hizkeretan neu / neroni tankerakoak). Izenordain horiek, bestalde, 'bakarrik' adierarekin ere erabiltzen dira Zaraitzun eta Erronkarin, Ipar Euskal Herriko eremu zabalean bezala. 2. Oso itxura berezia dute Zaraitzuko eta Erronkariko erakusleek: kaur, kori, kura, korrek, kemen, kona... Nafarroako ekialdeko beste hizkera batzuetan ere tankera berekoak erabiltzen dira, baina g- agertzen da hauetan k-ren ordainetan (gau, gori...)