Θρησκευτική Τέχνη στα Βαλκάνια κατά την δεύτερη χιλιετία
Από την ακμή του Βυζαντίου έως τη συγκρότηση εθνικών κρατών
Η αυγή της α' χιλιετίας, και μετά τις κατακτήσεις του Βασίλειου Β', βρήκε την βαλκανική χερσόνησο ενωμένη στα χέρια των Βυζαντινών. Η αντίληψη της ενότητας ενισχύονταν ακόμα περισσότερο από την ορθόδοξη ταυτότητα όλων των κατοίκων της. Αυτή η ενότητα ήταν φανερή και στην τέχνη. Στην πορεία όμως της 2ης χιλιετίας οι διαφορετικές παραδόσεις των λαών της βαλκανικής, το διαφορετικό πολιτιστικό υπόβαθρο, η διαφορετική γλώσσα και, από τον 15ο αι., μια διαφορετική θρησκεία και ένας νέος κατακτητής, δημιούργησαν διαφορετικές συνιστώσες στην θρησκευτική τέχνη των Βαλκανίων: άλλοτε πιστές στη Βυζαντινή παράδοση, άλλοτε επηρεασμένες από τοπικές συνθήκες και παραδόσεις και άλλοτε εντελώς διαφορετικές λόγω της επιρροής του Ισλάμ ή της Δύσης. Η εξελικτική αυτή πορεία ολοκληρώθηκε τον 20ο αι. με τη δημιουργία των εθνικών κρατών όταν προστέθηκαν και άλλοι λόγοι, ακόμα και πολιτικοί, για τη ρήξη με το πολιτισμικό παρελθόν κάθε λαού. Στο τέλος του 20ου αι. και στις αρχές του 21ου το "άνοιγμα" των συνόρων και η στροφή προς την μελέτη της θρησκευτικής τέχνης του παρελθόντος ανοίγει ένα παράθυρο πολιτιστικής επικοινωνίας των λαών των Βαλκανίων. Στο λεύκωμα αυτό θα παρουσιάσουμε μερικά θρησκευτικά μνημεία του Βαλκανικού χώρου που έχουμε επισκεφθεί με το σχολείο μας ελπίζοντας ότι στο μέλλον, με αφορμή άλλες επισκέψεις, θα προσθέσουμε και άλλα μνημεία που να μαρτυρούν την ιστορία των Βαλκανίων.
Αρχιτεκτονική
Στις αρχές της δεύτερης χιλιετίες η Βυζαντινή αρχιτεκτονική διανύει την περίοδο της ακμής της. Κυριαρχεί ο ρυθμός του εγγεγραμμένου σταυροειδούς, ενώ κοινό γνώρισμα όλων των ναών της εποχής είναι οι σχετικά μικρές διαστάσεις: αυτό δεν είχε να κάνει με την έλλειψη πόρων ή πλούτου αλλά περισσότερο από μια εκλεπτυσμένη αίσθηση. Ίσως είναι μια στροφή προς το αρχαιοελληνικό μέτρο, καθώς η περίδος αυτή χαρακτηρίζεται από την επιστροφή στην αρχαιοελληνική παράδοση. Τα υλικά που κυριαρχούν είναι οι πλίνθοι και οι ακατέργαστες ή λαξευμένες πέτρες, υλικά που εναλλάσσονται προσδίδοντας ένα χαρακτηριστικό αισθητικό αποτέλεσμα. Κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας η αρχιτεκτονική ακολούθησε τις ανάγκες της εποχής: οι Οθωμανοί απαγόρευσαν την δημιουργία ψηλών κτισμάτων με τρούλο. Η οικονομική ευρωστία όμως των κατακτημένων, ιδιαίτερα μετά τον 18ο αι. οδήγησε στην κατασκευή μεγάλων ναών, εξωτερικά με την όψη της βασιλικής (ώστε να μην διαφέρει από τα άλλα κτίρια) με εσωτερικούς θόλους όμως που να δίνουν από το εσωτερικό την εντύπωση τρουλαίου ναού. Την περίοδο αυτή το υλικό που χαρακτηρίζει τις περισσότερες κατασκευές είναι η λαξευμένη πέτρα.
Καστοριά, Ελλάδα
Είναι ο μοναδικός ναός της Καστοριάς με τρούλο και ο μοναδικός που ανήκει στον τύπο του τρίκογχου εγγεγραμμένου σε τετράγωνο. Το κύριο χαρακτηριστικό του ναού είναι ο τρούλος, δυσανάλογα ψηλός σε σχέση με τον όγκο του κτίσματος, ο οποίος έδωσε στον ναό την προσωνυμία "Κουμπελίδικη", από την τουρκική λέξη κουμπές, που σημαίνει τρούλος. Ο τρούλος καταστράφηκε μετά τον βομβαρδισμό της Καστοριάς από τους Ιταλούς το 1940 και αναστηλώθηκε το 1949.
10ος - 11ος αι. Παναγία Κουμπελίδικη, Καστοριά
Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Εγγεγραμμένος σταυροειδής τρουλαίος ναός. Είδος που κυριάρχησε κατά την περίοδο των Παλαιολόγων. Σε αυτή την περίοδο οι ναοί έγιναν μικρότεροι, πιο κομψοί και δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στην εξωτερική τους όψη. Ο συγκεκριμένος ναός είναι χτισμένος από πλίνθους, λόγω των οποίων ονομάστηκε «Κόκκινη Εκκλησία». Η εξωτερική όψη είναι διακοσμημένη με επάλληλα καμπύλα τόξα και αψιδώματα, κόγχες και ημικυκλικούς κίονες, στοιχεία κωνσταντινοπολίτικης επιρροής.
1028 μ.Χ. Παναγία των Χαλκέων, Θεσσαλονίκη
Αθήνα, Ελλάδα
Ο αρχιτεκτονικός της ρυθμός είναι σύνθετος τετρακιόνιος σταυροειδής εγγεγραμμένος. Έχει κτιστεί στη θέση παλαιότερης εκκλησίας την οποία είχε ανεγείρει η Αιλία Ευδοκία, Αθηναία σύζυγος του αυτοκράτορα Θεοδόσιου Β'. Η αρχική εκκλησία είχε χτιστεί με τη σειρά της (όπως συνηθιζόταν) πάνω στα θεμέλια αρχαίου ελληνικού ναού, αφιερωμένου σε γυναικεία θεότητα, πιθανότατα την Αθηνά ή την Δήμητρα. Στο ναό βρίσκονται ενσωματωμένα οικοδομικά στοιχεία όπως κίονες και εντοιχισμένα γλυπτά και επιγραφές του αρχαίου ναού.
11ος αι. μ.Χ. Μονή Καπνικαρέας, Αθήνα
Βέροια, Ελλάδα
Μονόχωρη ξυλόστεγη βασιλική. Ο ναός σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή κτίστηκε χορηγία του Ξένου Ψαλιδά το 1314/15. Ο ναός με χρυσόβουλο του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β΄ δόθηκε στον μοναχό Ιγνάτιο Καλόθετο ώστε να αποτελέσει καθολικό μονής. Ο ναός είναι μονόχωρος και ξυλόστεγος, με κόγχη στο ιερό που έχει τη σπάνια μορφή ημιεξαγώνου. Τον 18ο αιώνα στις τρεις πλευρές του προστέθηκε κλειστό περίστωο, που την δεκαετία του 1950 κατεδαφίστηκε και αντικαταστάθηκε από το σύγχρονο, τοξωτό.
1314/15 Ι.Ν. Ναός Αναστάσεως Σωτήρος Χριστού, Βέροια
Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Η Μονή της Χώρας (Ἐκκλησία του Ἅγιου Σωτῆρος ἐν τῃ Χώρᾳ) στην Κων/πολη, μετατράπηκε από τους Οθωμανούς σε τζαμί το 16ο αιώνα. Από το 1947 λειτούργησε ως μουσείο, ωστόσο μετά την απόφαση του τουρκικού Ανώτατου Δικαστηρίου το 2019 , μετατράπηκε σε τζαμί. Ο πυρήνας του οικοδομήματος του καθολικού της Μονής της Χώρας, είναι σταυρόσχημος και στεγάζεται από μεγάλο κεντρικό τρούλο σε ψηλό τύμπανο. Ο ναός χτίστηκε μεταξύ των ετών 1077 και 1081 πάνω σε παλαιότερα κτίσματα του 6ου και του 9ου αιώνα. Στους παλαιολόγειους χρόνους, ο Θεόδωρος Μετοχίτης πρόσθεσε τον εξωνάρθηκα και το νότιο παρεκκλήσιο, προσθήκες χαρακτηριστικές στην υστεροβυζαντινή ναοδομία
14ος αιώνας Μονή της Χώρας, Κωνσταντινούπολη
Μοσχόπολη, Αλβανία
Τον 17ο αι. ανεγείρονται περισσότεροι ναοί, λόγω της οικονομικής ανάπτυξης, με βελτιωμένη αρχιτεκτονική και διακόσμηση. Η έμφαση κυρίως δίνεται στον εσωτερικό χώρο, ενώ εξωτερικά το οικοδόμημα παραμένει απλό, προφανώς για να μην προκαλεί τους αλλόθρησκους κατακτητές. Ο Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Μοσχόπολη είναι η μεγαλύτερη βασιλική της πόλεως, ενώ χρησίμευε και ως καθεδρικός ναός. Από την κτητορική επιγραφή μαρτυρείται ότι ο ναός ανεγέρθηκε και ιστορήθηκε το έτος 1712. Χαρακτηριστικό της εποχής και το ξύλινο "χαγιάτι" στη βόρεια πλευρά που εδώ το βλέπουμε μισογκρεμισμένο Ο ναός είναι ρυθμού τρίκλιτης βασιλικής, με τόξα και θόλους.
18ος αιώνας Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου, Μοσχόπολη
Δοϊράνη, Βόρεια Μακεδονία
Παρόμοιας αρχιτεκτονικής είναι και ο Ι.Ν. Προφήτη Ηλία στη Δοϊράνη. Ο ναός είναι ρυθμού τρίκλιτης βασιλικής, με τόξα και θόλους. Εξωτερικά οι θόλοι δεν διακρίνονται αλλά το κτίριο φαίνεται να έχει σαμαρωτή στέγη. Πιθανότατα οι απαγορεύσεις των οθωμανών δεν επέτρεπαν στις εκκλησίες να είναι διακριτά κτίρια με τρούλους. Για τους ίδιους, πιθανότατα, λόγους το κωδωνοστάσιο είναι σχετικά κοντό - δεν ξεπερνάει το ύψος της εκκλησίας.
1848 μ.Χ. Ι.Ν. Προφήτη Ηλία, Δοϊράνη
Σόφια, Βουλγαρία
Κατά τις αρχές του 20ου αι. η βυζαντινή παράδοση παρέμεινε ζωντανή στις χώρες των Βαλκανίων, οι οποίες όμως ακολούθησαν η κάθε μία τον δικό της δρόμο προσπαθώντας να "παντρέψουν" τη βυζαντινή τους παράδοση με τις πολιτικές επιλογές του 20ου αι. Ο καθεδρικός Ναός Αγίου Αλεξάνδρου Νέφσκι, χτισμένος σε νεοβυζαντινό ρυθμό, ξεκίνησε να χτίζεται το 1882 και ολοκληρώθηκε το 1912, προς τιμή των Ρώσων στρατιωτών που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού Πολέμου του 1877-78. Η κατασκευή και διακόσμησή του έγιναν από ομάδα της Βούλγαρων, Ρώσων, Αυστροούγγρων και άλλων Ευρωπαίων καλλιτεχνών, αρχιτεκτόνων και εργατών, σε σχέδια του Αλέξανδρου Πομεράντσεφ, Ρώσου αρχιτέκτονα
1912 μ.Χ. Καθεδρικός Ναός Αλέξανδρου Νέφσκι, Σόφια
Σόφια, Βουλγαρία
Η Ρωσική επιρροή στην Βουλγαρία φαίνεται εντονότερα στον Ι.Ν. Αγίου Νικολάου στη Σόφια. Η εκκλησία χτίστηκε στη θέση του Σαράι Τζαμί, το οποίο καταστράφηκε το 1882, μετά την απελευθέρωση της Βουλγαρίας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Χτίστηκε ως η επίσημη εκκλησία της παρακείμενης Ρωσικής Πρεσβείας, καθώς και της ρωσικής κοινότητας στη Σόφια. Ο ναός σχεδιάστηκε από τον Ρώσο αρχιτέκτονα Μιχαήλ Πρεομπραζένσκι, με τους χαρακτηριστιούς κρεμμυδόσχημους τρούλους του ακολουθούν την παραδοσιακή ρωσική ναοδομία.
1914 μ.Χ. Ι. Ναός Αγίου Νικολάου, Σόφια
Τοιχογραφίες
Μετά την εικονομαχία στην αγιογράφηση των ναών εφαρμόζεται ένας κοινός κανόνας, ο οποίος με κάποιες εξαιρέσεις ακολουθείται. Κάθε μέρος του ναού αποκτά συμβολική σημασία και μία ξεχωριστή θεματολογία στην εικονογράφηση. Μετά την Άλωση διατηρήθηκαν τα βασικά χαρακτηριστικά της Παλαιολόγειας παράδοσης, καθώς όμως περνούσαν τα χρόνια άρχισαν να φαίνονται, όλο κι πιο έντονα, στοιχεία της δυτικής, κυρίως, τέχνης, ιδιαίτερα στις περιοχές που είχαν στενή σχέση με τη Δύση (νησιωτική και Δυτική Ελλάδα, Αλβανία κλπ.)
Κορυτσά, Αλβανία
Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό των ναών ακολουθούσαν αυστηρά ένα συγκεκριμένο τυπικό: χαμηλά (ψηλότερα όμως από το ύψος των πιστών) άγιοι και αγίες ολόσωμοι ή σε μετάλλια. Ψηλότερα παραστάσεις αφηγηματικού χαρακτήρα, οι οποίες με το πέρασμα των αιώνων αποκτούν εντονότερα και μια τρίτη διάσταση, "το βάθος". Στη διπλανή εικόνα βλέπουμε την Κοίμηση της Θεοτόκου (όπως συνηθίζεται, πάνω από την έξοδο του κυρίως ναού) και πιο πάνω σκηνές από τη ζωή του Ιησού.
15ος -16ος αι. (;) Ι.Ν. Αγίου Ιωάννη, Μπομποστίτσα
Κορυτσά, Αλβανία
Σύμφωνα με τους μελετητές, η μόνη εκτός Κωνσταντινούπολης σωζόμενη παράσταση της Παναγίας με την επωνυμία «ἡ Χώρα τοῦ Ἀχωρήτου» απαντάται στον Άγιο Δημήτριο στη Μπομποστίτσα. Η παράσταση αυτή καθώς και κάποια άλλα στοιχεία της εικονογραφίας συσχετίζουν τον ναό αυτό με την Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη. Η παράσταση καταλαμβάνει μία μικρή, επίπεδου βάθους, τοξωτή κόγχη της δυτικής πρόσοψης, πάνω από την είσοδο του ναού.
Μέσα 14ου αι. (?) Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου, Μπομποστίτσα
Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Η Μακεδονική σχολή αγιογραφίας γεννήθηκε στα αγιογραφικά εργαστήρια της Κωνσταντινούπολης. Η διαμόρφωσή της, όμως, έγινε στη Μακεδονία και συγκεκριμένα στη Θεσσαλονίκη, η οποία εκείνη την περίοδο είχε και εκείνη πολλά αγιογραφικά εργαστήρια. Ονομάσθηκε Μακεδονική σχολή, εξαιτίας των διασωζόμενων έργων αυτής της τεχνοτροπίας, τα οποία βρίσκονται στη Μακεδονία. Χαρακτηριστικά της σχολής αυτής αποτελούν ο ρεαλισμός και η ελευθερία.
Μέσα 14ου αι. (?) Ι.Μ. Βλατάδων, Άνω Πόλη, Θεσσαλονίκη
Μονή Ρίλα, Βουλγαρία
«Εκείνος που έχει ιδή εμέ, έχει ιδή τον Πατέρα» έλεγε ο Ιησούς (Ιωάννης 14.9). Η 7η Οικουμενική σύνοδος και η μεγάλη σύνοδος στη Μόσχα το 1666-667 απαγόρευσαν κατηγορηματικά την απεικόνιση του Θεού Πατέρα. Δεν είναι λίγες όμως οι περιπτώσεις στις οποίες απεικονίζεται ο Θεός-Πατέρας: Στην Μονή της Ρίλα, στις τοιχογραφίες του εξωτερικού χώρου (του 1846) παριστάνεται ολόκληρη η ιστορία του προπατορικού αμαρτήματος και της πτώσης με τη μορφή του Θεού πατέρα να δεσπόζει στον τρούλο αλλά να εμφανίζεται και σε όλες τις σκηνές που αφηγούνται το περιστατικό. Στα μέσα του 19ου αι. οι βυζαντινές επιρροές έχουν περιοριστεί και, φυσικά, η γραφή παντού είναι κυριλική.
1846 Μονή Ρίλα, Βουλγαρία
Βέροια, Ελλάδα
Ο Ναός της Αναστάσεως του Σωτήρος στη Βέροια διακοσμείται με εξαίρετης τέχνης αγιογραφίες του 1315, έργα του Γεωργίου Καλλιέργη από τη Θεσσαλονίκη, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της αναγέννησης της ζωγραφικής την εποχή των Παλαιολόγων. Μάλιστα, στην κτητορική επιγραφή του ναού αναφέρεται ως ο καλύτερος ζωγράφος της Μακεδονίας. Εσωτερικά χωρίζεται σε τρεις ζώνες. Στην κατώτερη παριστάνονται ολόσωμοι άγιοι, στη μεσαία και στενότερη ζώνη προτομές ευαγγελιστών, προφητών και αγίων, και στην ανώτερη ζώνη εικονογραφούνται σκηνές του Δωδεκαόρτου, πλην της Πεντηκοστής.
1314/15 Ι.Ν. Ναός Αναστάσεως Σωτήρος Χριστού, Βέροια
Ψηφιδωτά
Στη βυζαντινή περίοδο η ψηφιδογραφία έγινε η πιο προσφιλής ζωγραφική τεχνοτροπία υποσκελίζοντας κάθε άλλη πλαστική μορφή και κυρίως τη γλυπτική. Η βυζαντινή ψηφιδογραφία αντανακλά τη δύναμη τον πλούτο και τον αισθητικό προβληματισμό της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Αν και τα Βυζαντινά ψηφιδωτά εξελίχθηκαν από παλαιότερες Ελληνιστικές πρακτικές και τεχνοτροπίες, οι τεχνίτες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας σημείωσαν σημαντικές τεχνικές εξέλιξης και ανέπτυξαν την τέχνη των ψηφιδωτών σε μία μοναδική και ισχυρή μορφή προσωπικής και θρησκευτικής έκφρασης, που άσκησε σημαντική επιρροή στην παγκόσμια τέχνη.
Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Μερικά από τα καλύτερα δείγματα των ψηφιδωτών της βυζαντινής τέχνης διατηρούνται μέχρι τις μέρες μας στη Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη. Ο ψηφιδωτός διάκοσμος του ναού και οι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου αναδεικνύουν το υψηλό ποιοτικά επίπεδο, την ιδεολογική κατεύθυνση, την αναβίωση των κλασικών γραμμάτων και την καλλιτεχνική καταξίωση της Αναγέννησης των Παλαιολόγων κατά το 14ο αιώνα. Υπεύθυνος για την προσθήκη του εξωνάρθηκα, του νότιου παρεκκλησίου, καθώς και για το διάκοσμο του ναού που περιλάμβανε τα ψηφιδωτάήταν ο Θεόδωρος Μετοχίτης, ο οποίος κληροδότησε στη μονή σημαντική περιουσία, χτίζοντας παράλληλα νοσοκομείο και δωρίζοντας σε αυτή την αξιόλογη συλλογή βιβλίων του,
14ος αιώνας Μονή της Χώρας (σημ. Kariye Çamii), Κωνσταντινούπολη
Φορητές εικόνες
Οι φορητές εικόνες είναι δημιουργία στενά συνδεδεμένη με το Βυζάντιο. Η αρχή των φορητών εικόνων βρίσκεται στις νεκρικές προσωπογραφίες της Αιγύπτου. Αργότερα στην Μ. Ασία και στη Συρία υπήρχε διαδεδομένη η πίστη ότι με την απεικόνιση ιερών προσώπων και μαρτύρων αφ' ενός αποδίδεται σεβασμός στο εικονιζόμενο πρόσωπο, αφ' ετέρου επιδιώκεται η επίκληση του για την ικανοποίηση των προσωπικών αναγκών των πιστών. Η ιδιαίτερη σημασία που απέκτησαν με αυτόν τον τρόπο οι εικόνες συνιστούν και τη διαφορά που έχουν από τα άλλα έργα ζωγραφικής: Δεν απεικονίζονται απλά σκηνές θρησκευτικού περιεχομένου, αλλά προβάλλεται μια θεολογία.
Φορητές εικόνες
Οι αλλαγές που επέφερε η Άλωση του 1453 σε όλους τους τομείς επηρέασε και την εικονογραφία. Πολλοί καλλιτέχνες κατέφυγαν στην Δύση ή στα Βενετοκρατούμενα νησιά όπου υπήρξε αλληλεπίδραση ή και αφομοίωση στοιχείων της βυζαντινής θεολογικής τέχνης και της δυτικότροπης θρησκευτικής. Έτσι, κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας διαμορφώθηκαν δύο ρεύματα: το ένα πιστό στην παραδοσιακή βυζαντινή ζωγραφική και το άλλο επηρεασμένο από τις τεχνικές και την εικονογραφία της δυτικής ζωγραφικής που καταλήγει σε εκκοσμικευμένη ζωγραφική.
Μεσημβρία, Βουλγαρία
Η Μεσημβρία (Nessembar) υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα προπύργια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και αντικείμενο διαμάχης ανάμεσα στους Βυζαντινούς και τους Βουλγάρους. Όπως είναι φυσικό, η σημαντική αυτή πόλη αποτέλεσε δίοδο του Βυζαντινού πολιτισμού προς το εσωτερικό της Βουλγαρίας σε όλο το πρώτο μισό της 2ης χιλιετίας και πρότυπο (αρχιτεκτονικής αλλά και ζωγραφικής) για τους τεχνίτες της περιοχής. Αμφιπρόσωπη εικόνα του Χριστού από τον Ι.Ν. Αγίου Στεφάνου στην Μεσημβρία. 11ος -12ος αι.
11ος - 12ος αι. Προέλευση Μεσημβρία, Βουλγαρία Κρύπτη Καθεδρικού Ναου Αλεξάνδρου Νέφσκι, Σόφια, Βουλγαρία
Μπεράτι, Αλβανία
Οι βυζαντινές εικόνες ακολουθούν μια συγκεκριμένη τυπολογία για κάθε άγιο, ανάλογη με τον βίο του ή το μαρτύριό του. Εδώ ο Άγιος Αθανάσιος παριστάνεται να κρατά στο αριστερό του χέρι ιερό βιβλίο ενώ φορά το ωμοφόριον καθώς υπήρξε Θεολόγος και Πατριάρχης Αλεξανδρείας. Εικονίζεται (όπως πάντα) σε μεγάλη ηλικία και η στάση του είναι αυστηρά μετωπική.
15ος αι. (;) Προέλευση Μπεράτι, Αλβανία Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Κορυτσά, Αλβανία
Η τεχνοτροπία της εποχής της Μακεδονικής Δυναστείας και ιδιαίτερα των Παλαιολόγων (μέσα 13ου – τέλη 14ου αι.), που άνθησε στην Κωνσταντινούπολη και στην Θεσσαλονίκη, έχει επηρεάσει βαθιά την τέχνη σε όλα τα Βαλκάνια, μέχρι την περιοχή της Κορυτσάς. Ιδιαίτερα επιβλητική σε κάλλος είναι η μορφή του αρχαγγέλου Μιχαήλ της Μπόρια Κορυτσάς (14ος αι.). Ο Αρχάγγελος απεικονίζεται κρατώντας ρομφαία και τη σφαίρα του κόσμου.
14ος αι. Προέλευση Μπόρια, Αλβανία Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Κιλκίς, Ελλάδα
Μια φορητή εικόνα αρκετά μεγάλων διαστάσεων (με τρία ενωμένα κομμάτια ξύλου) που απεικονίζει ένα σπάνιο, για φορητή εικόνα, θέμα: Η Ημέρα της Κρίσεως. Αριστερά κάτω εικονίζεται ο Παράδεισος (με τους τέσσερις ποταμούς του) ενώ από πάνω νέφη αγίων. Στο δεξί μέρος βλέπουμε το βάραθρο της κόλασης και ξεχωρίζει ο Βύθιος Δράκων που καταπίνει τον πύρινο ποταμό τής Κολάσεως, μαζί με τις ψυχές των αμαρτωλών που καίγονται εντός του.
18ος αι. Προέλευση Κειμηλιοφυλάκιο Ι.Μ. Πολυανής και Κιλκισίου
Λούσνιε, Αλβανία
Η Σταύρωση, του Κοστάντιν Σπαταράκου, 1744 Ο Κοστάντιν Σπαταράκου (Kostandin Shpataraku, 1736-1767), ήταν Αλβανός Ορθόδοξος εικονογράφος και αγιογράφος της μεταβυζαντινής περιόδου και πιο συγκεκριμένα του 18ου αιώνα. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από έναν συνδυασμό πίστεως προς τις βυζαντινές παραδόσεις και αναγεννησιακών επιρροών. Θεωρείται ως εκ των σημαντικότερων εκπροσώπων της αλβανικής τέχνης της μεσαιωνικής περιόδου, μαζί με τους Ονούφρι και Δαβίδ Σεληνιτζιώτη.
1744 μ.Χ. Προέλευση Μονή Παναγίας, Λούσνιε, Αλβανία Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Στην Κωνσταντινούπολη, κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας η βυζαντινή παράδοση συνέχιζε χωρίς σημαντικές εξωτερικές επιρροές. Η Μεταμόρφωση, μνημειακή εικόνα από τον ομώνυμο ναό στον Γαλατά της Κωνσταντινούπολης. Το σχήμα της υποδεικνύει ότι προορίζονταν για κάποιο οξυκόρυφο τύμπανο της εκκλησίας. Τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά συσχετίζουν το έργο με αγιορείτικα εργαστήρια που ακολουθούν την κρητική αγιογραφική παράδοση
περ. 1600 μ.Χ. Προέλευση Ι. Ν. Μεταμορφώσεως Γαλατάς, Κωνσταντινούπολη, Τουρκία Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα
Τέμπλα
Μέχρι τον 14ο αιώνα τα τέμπλα στις εκκλησίες ήταν μαρμάρινα. Από τον 14ο αι. και μετά, και κυρίως στη μεταβυζαντινή περίοδο, η χρήση ξύλινων τέμπλων γενικεύεται και αξιοποιούνται οι τεχνικές δυνατότητες του ξύλου. Τα ανάγλυφα ξεφεύγουν από τις επίπεδες εγχαράξεις και αποκτούν μεγαλύτερο βάθος.
Οι ξυλογλύπτες, όπως και οι λιθογλύπτες, ήταν πλανόδιοι καλλιτέχνες και μαζί με τα σύνεργα της τέχνης τους, μετέφεραν παντού τις ίδιες τεχνικές και τους ίδιους διακοσμητικούς και αισθητικούς κανόνες. Από την Ήπειρο και το Μέτσοβο ως τα νησιά του Αιγαίου και τα Επτάνησα οι σκαλιστάδες ή ταλιαδόροι μετέφεραν την τέχνη τους σε όλα τα Βαλκάνια που απέκτησαν έτσι ένα ενιαίο στυλ τόσο στην εκκλησιαστική όσο και στην κοσμική ξυλογλυπτική.
Καστοριά, Ελλάδα
Τμήμα του ξυλόγλυπτου τέμπλου.Κάτω από τον σταυρό οι δράκοι, συνηθισμένοι στην λαϊκή παράδοση, οι οποίοι συμβολίζουν το κακό που έχει νικηθεί, και στο στόμα τους κρατούν τα "λυπηρά" - την Παναγία και τον Άγιο Ιωάννη που θρηνούν για τον σταυρωμένο Χριστό. Δύο μικρότεροι δράκοι εμφανίζονται και στην πιο κάτω ξυλόγλυπτη ζώνη, δεξιά και αριστερά του σταυρού.
19ος αι. (;) Άγιος Νικόλαος Καρίβης, Καστοριά
Κορυτσά, Αλβανία
Ξυλόγλυπτο τέμπλο που βρίσκεται στο Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς. Η πυραμίδα στο πάνω μέρος είναι κατεστραμμένη με αποτέλεσμα να μην φαίνεται ο σταυρός και η βάση του.Πιο κάτω έχουμε δύο ζώνες: τα αποστολικά και το δωδεκάορτο. Οι δεσποτικές εικόνες έχουν σαφώς δυτικές επιδράσεις, ενώ η εικόνα δίπλα στην Παναγία μαρτυρά ότι το τέμπλο προέρχεται από ναό αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Τα θωράκια στο κάτω μέρος δεν είναι ξυλόγλυπτα αλλά ζωγραφισμένα.
18ος αι. (;) Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Μπλαγκόεβγκραντ (Άνω Τζουμαγιά), Βουλγαρία
Ξυλόγλυπτο τέμπλο που βρίσκεται στον Ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου.Έχει μήκος 12,5 μ. ενώ το ύψος του φτάνει τα 7 μέτρα. Τα πρώτα τέμπλα δεν ήταν τόσο ψηλά. Από την Άλωση και αργότερα (όταν κυριάρχησε το ξύλο) τα τέμπλα γίνονταν όλο και ψηλότερα και μερικές φορές έφταναν μέχρι την οροφή. Η υπερύψωση αυτή του τέμπλου που συντελείται σταδιακά σε βάθος αιώνων δεν γίνεται για αισθητικούς λόγους αλλά προκειμένου να εξυπηρετηθούν οι λειτουργικές ανάγκες της εκκλησίας.
Μέσα 19ου αι. Ναός Εισοδίων της Θεοτόκου, Μπλαγκόεβγκραντ
Βημόθυρο
Το βημόθυρο, αναπόσπαστο τμήμα του τέμπλου, είναι η θύρα εισόδου που οδηγεί στο χώρο του ιερού, συμβολικά στη Βασιλεία του Θεού. Σχετικές με αυτό το θέμα είναι και οι παραστάσεις: Ο Ευαγγελισμός που σχετίζεται με την έννοια της Ενσάρκωσης του Χριστού, με την οποία άνοιξε η θύρα της Ουράνιας Βασιλείας. Εκτός από τον Ευαγγελισμό στα βημόθυρα εικονίζονται προφήτες και Πατέρες της Εκκλησίας που σχετίζονται με το θέμα της ενσάρκωσης.
Κορυτσά, Αλβανία
Βημόθυρο με ξυλόγλυπτα λαϊκής τέχνης, όπου κυριαρχούν τα φυτικά μοτίβα. Κεντρικό θέμα της εικονογραφίας είναι ο Ευαγγελισμός. Δεξιά και αριστερά απεικονίζονται ο Δαβίδ και ο Σολομών. Στο κάτω μέρος διακρίνουμε τους τρεις Ιεράρχες και τον Άγιο Αθανάσιο.
Βημόθυραπερ. 1750 Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Κιλκίς, Ελλάδα
Βημόθυρο με απλά ξυλόγλυπτα λαϊκής τέχνης, όπου κυριαρχούν τα φυτικά μοτίβα. Στην εικονογραφία ακολουθείται το συνηθισμένο μοτίβο: Ευαγγελισμός, Σολομών και Δαβίδ, ενώ στο κάτω μέρος εικονίζονται Πατέρες της Εκκλησίες (οι Τρεις Ιεράρχες και ο Άγιος Αθανάσιος). Το έργο είναι των μέσων του 19ου αι. και η γραφή είναι σλαβική.
Βημόθυραπερ. 1850 Κειμηλιοφυλάκιο Ι.Μ. Πολυανής και Κιλκισίου
Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Βημόθυρο όπου στα ξυλόγλυπτα κυριαρχεί το θέμα της αμπέλου με τους θεολογικούς συμβολισμούς του. Στην εικονογραφία ακολουθείται το συνηθισμένο μοτίβο: Ευαγγελισμός, Σολομών και Δαβίδ, ενώ στο κάτω μέρος εικονίζονται Πατέρες της Εκκλησίες Βρίσκεται στο καθολικό τςη Ι. Μ. Βλατάδων.
Βημόθυρα17ος αι. Ι.Μ. Βλατάδων, Άνω Πόλη, Θεσσαλονίκη
Ιερά σκεύη
Το Αρτοφόριο συγκαταλέγεται στα ιερά σκεύη της χριστιανικής Εκκλησίας και βρίσκεται στο Ιερό Βήμα του ναού, επάνω στην Αγία Τράπεζα.
Στο Αρτοφόριο φυλάσσεται Σώμα και Αίμα Χριστού σε μερίδες που χρησιμοποιούνται για τη μετάληψη των πιστών σε έκτακτες περιπτώσεις, όταν δεν μπορεί να τελεστεί η Θεία Λειτουργία.
Αθήνα, Ελλάδα
ΠΑΝΩΡΑΙΑ ΜΠΕΝΑΤΟΥ Ξυλόγλυπτο αρτοφόριο µε ζωγραφικό διάκοσµο. Πρόκειται για αρτοφόριο µε ξύλινο πυρήνα, χρυσωµένο και βαµµένο κατά τόπους, εξάπλευρο στην κάτοψη, έχει µέγιστη διάµετρο 40,3 εκ. και συνολικό ύψος 97,5 εκ. Παλαιότερα διέσωζε στην κορυφή σταυρό. Αν και το έργο αγοράστηκε στο Κάιρο, δεν παρουσιάζει καµία οµοιότητα µε δείγµατα ισλαµικής ξυλογλυπτικής και εµφανίζει αναντίρρητη συγγένεια µε έργα του δυτικού µπαρόκ, όπως αυτά υιοθετήθηκαν στην επτανησιακή τέχνη. Το έντονα έξεργο ανάγλυφο, κατά τόπους ολόγλυφο, η µπαρόκ πληθωρική φυτική διακόσµηση και η ζωηρή απόδοση των πτηνών εντάσσονται εύλογα στις τάσεις της επτανησιακής τέχνης του τέλους του 18ου ή των αρχών του 19ου αιώνα.
1808. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.
Κιλκίς, Ελλάδα
Αρτοφόριο Το ιδιαίτερο αυτό ασημένιο αρτοφόριο προέρχεται από την Στενήμαχο και το μετάφεραν στο Κιλκίς, στις αρχές του 20ου αι., οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην πόλη. Κρέμονταν πάνω από την Αγία Τράπεζα του παλιού ναού. Φέρει επιγραφή “1894 Απριλίου 10”.
1894. Κιλκίς, Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου
Προσκυνητάρια
Κατά τον 18ο ακια 19ο αιώνα, οι προσκυνητές που επισκέπτονταν τους Αγίους Τόπους φρόντιζαν, επιστρέφοντας στην πατρίδα τους, να μεταφέρουν ένα αναμνηστικό της επίσκεψης το οποίο, σε περίοπτη θέση να θυμίζει σε όλους το προσκύνημα που πραγματοποίησε ο κάτοχός του. Έτσι, έκαναν την εμφάνισή ους τα ζωγραφικά προσκυνητάρια στα οποία, με συνοπτικό τρόπο, αποδίδεται η χριστιανική τοπογραφία των Αγίων Τόπων. Τα προσκυνητάρια μεταφέρονταν εύκολα σε μορφή κυλίνδρων και λειτουργούσαν ως αναμνηστικά αλλά και ως πνευματικός σύνδεσμος με την Ιερουσαλήμ στην κατ' οίκον λατρεία.
Μακρυνίτσα-Πήλιο, Ελλάδα
Προσκυνητάριο Αγίων Τόπων.Με πολύ συνοπτικό/συμβολικό τρόπο απεικονίζεται στο κέντρο η Ιερουσαλήμ με το Ναό της Αναστάσεως, διάφορες τοποθεσίες που συνδεόνται με τη ζωή του Χριστού, ακόμα και το λιμάνι στο οποίο φτάνουν οι προσκυνητές οι οποίοι κατευθύνονται στην Ιερουσαλήμ.
18ος αι. Μακρυνίτσα, "Οξεία Επίσκεψις"
Ιουδαϊσμός
Εβραϊκές κοινότητες υπήρχαν στις πόλεις των Βαλκανίων από την αρχαιότητα. Μετά τον 15ο αι. και την άφιξη των Σεφαραδιτών Εβραίων από την Ισπανία οι εβραϊκές κοινότητες αυξάνονται στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Καλά οργανωμένες οι κοινότητες και οικονομικά εύρωστες άρχισαν με τον καιρό να χτίζουν τους δικούς τους λατρευτικούς χώρους με μια καλλιτεχνική παράδοση, πάντως, πολύ διαφορετική από αυτήν που υπήρχε στην περιοχή. Πολλές εβραϊκές συναγωγές καταστράφηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, αρκετές όμως επιζούν μέχρι τις μέρες μας θυμίζοντας το παρελθόν.
Αδριανούπολη, Τουρκία
Η Μεγάλη Συναγωγή της Αδριανούπολης είναι η μεγαλύτερη της Τουρκίας και η τρίτη μεγαλύτερη της Ευρώπης, απομεινάρι της άλλοτε μεγάλης εβραϊκής κοινότητας της πόλης (αριθμούσε 20.000 ανθρώπους).Χτίστηκε το 1909 σε νεομαυριτανικό αρχιτεκτονικό στιλ και σχεδιάστηκε από τον γάλλο αρχιτέκτονα Φρανς Ντεπρέ με πρότυπο την αρχιτεκτονική της Συναγωγής της Βιέννης. Το 1983 η συναγωγή εγκαταλείφθηκε αφού τα περισσότερα μέλη της εβραϊκής κοινότητας είχαν μέχρι τότε μεταναστεύσει για το Ισραήλ, την Ευρώπη ή τη Β. Αμερική. Αποκαταστάθηκε το 2015.
1909 μ.Χ. Η Μεγάλη Συναγωγή της Αδριανούπολης
Σόφια, Βουλγαρία
Την ίδια περίπου εποχή χτίστηκε η Συναγωγή της Σόφιας σε σχέδια του Αυστριακού αρχιτέκτονα Φρίντριχ Γκρίνανγκερ. Είναι η μεγαλύτερη συναγωγή των Βαλκανίων και μια από τις μεγαλύτερες της Ευρώπης. Όπως και η Συναγωγή της Αδριανούπολης δεν υιοθετεί αρχιτεκτονικά στοιχεία της περιοχής αλλά ακολουθεί το αρχιτεκτονικό στυλ του εκλεκτικισμού και συνδυάζει στοιχεία της Μαυριτανικής αναγέννησης και του Ζετσεσιονισμού ενώ στην πρόσοψή της έχει στοιχεία της βενετσιάνικης αρχιτεκτονικής. Έχει ομοιότητες με την Leopoldstädter Tempel, την εβραϊκή συναγωγή της Βιέννης, που καταστράφηκε κατά την Νύχτα των Κρυστάλλων το 1938.
1905 μ.Χ. Η Μεγάλη Συναγωγή της Σόφιας
Ισλάμ
Από τον 14ο - 15ο αι. περιοχές των Βαλκανίων άρχισαν να πέφτουν στα χέρια των Οθωμανών. Η οθωμανική κατάκτηση και η εισαγωγή του Ισλάμ, είτε με εγκατάσταση τούρκων είτε με εξισλαμισμούς, έφερε την οθωμανική/ισλαμική τέχνη στην περιοχή. Σε πολλούς τομείς βέβαια (όπως η αρχιτεκτονική) οι οθωμανοί ακολούθησαν την βυζαντινή παράδοση προσαρμοσμένη βέβαια στις δικές τους λειτουργικές ανάγκες. Έτσι, τζαμιά χτίστηκαν σε διάφορες περιοχές των Βαλκανίων μαζί με έργα κοινής ωφέλειας (γέφυρες, λουτρά, αγορές κλπ.). Ταυτόχρονα πολλά χριστιανικά έργα τέχνης καταστράφηκαν (όπως τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και εικόνες), πολλά άλλαξαν χρήση (εκκλησίες που μετατράπηκαν σε τζαμιά) και νέοι όροι επιβλήθηκαν από τους κατακτητές (κυρίως όσον αφορά το χτίσιμο εκκλησιών). Η ακμή της οθωμανικής αρχιτεκτονικής τοποθετείται στον 16ο αι. με κύριο εκπρόσωπο τον Μιμάρ Κότζα Σινάν, ενώ κατά τα τέλη του 19ου αι. επιρροές - αναγεννησιακές αλλά και μπαρόκ - έδωσαν διαφορετικό χαρακτήρα στην οθωμανική αρχιτεκτονική.
Κορυτσά, Αλβανία
Το τζαμί Ηλίας Μιραχόρι χτίστηκε κατά τον 15ο αι. όταν εισήχθη, με την κατάκτηση των οθωμανών, το Ισλάμ στην περιοχή. Είναι ένα από τα αρχαιότερα μουσουλμανικά τεμένη στην Αλβανία. Χτίστηκε από τον Ηλία Χότζα (Μιραχόρι), διάσημο Αλβανό γενίτσαρο, που συμμετείχε ενεργά στην Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453). Αρκετά στοιχεία της αρχιτεκτονικής (π.χ. η τοιχοδομία) μαρτυρούν τις βυζαντινές επιρροές που ακόμα, εκείνη την εποχή, ήταν έντονες.
15ος αι. Τζαμί Ηλία Μιραχόρι Κορυτσά
Αδριανούπολη, Τουρκία
Το τέμενος Σελιμιγιέ στην Αδριανούπολη χτίστηκε με εντολή του σουλτάνου Σελίμ, κατά την περίοδο ακμής των Οθωμανών, κατά το διάστημα 1568-1575. Αρχιτέκτονας ήταν ο περίφημος Μιμάρ Σινάν - πιθανότατα ελληνικής καταγωγής - ο σημαντικότερος οθωμανός αρχιτέκτονας. Ως αριστούργημά του θεωρούσε το Τέμενος αυτό που το τελείωσε σε ηλικία 80 περίπου ετών και ισχυρίστηκε πως είχε τον μεγαλύτερο θόλο στον κόσμο. Μετρημένος από το έδαφος ο θόλος είναι κοντύτερος από εκείνον της Αγίας Σοφίας. Μετρημένος από τη βάση του ωστόσο είναι υψηλότερος και κατά μισό περίπου μέτρο μεγαλύτερος σε διάμετρο.
16ος αι. Τέμενος Σελιμιγιέ Αδριανούπολη
Σόφια, Βουλγαρία
Χαρακτηριστικό πράδειγμα πολυθρησκευτικής συνύπαρξης είναι το κέντρο της Σόφια όπου σε πολύ μικρή απόσταση βρίσκονται ο Ναός της Αγίας Κυριακής, η εβραϊκή Συναγωγή και το τέμενος Μπάνια Μπάσι. Το τζαμί σχεδιάστηκε από τον διάσημο Οθωμανό αρχιτέκτονα Μιμάρ Σινάν και ολοκληρώθηκε το 1566, κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης. Το όνομα του τζαμιού προέρχεται από τη φράση Banya Bashi, που σημαίνει πολλά λουτρά.
1566 τέμενος Μπάνια Μπάσι, Σόφια
Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Από τον 19ο αι. ήδη οι Οθωμανοί εγκαταλείπουν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική τους και αρχίζουν να μιμούνται δυτικά/μπαρόκ πρότυπα. Το Γενή Τζαμί στη Θεσσαλονίκη, σε σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Ποζέλι, συνδυάζει τη μουσουλμανική παράδοση με τον αρχιτεκτονικό συρμό του καιρού του (εκλεκτικιστικά στοιχεία που χρησιμοποίησε ο αρχιτέκτονας και σε πολλά άλλα κτίριά του, που σώζονται στην πόλη) Τη δαπάνη για την κατασκευή του ανέλαβαν οι λεγόμενοι Ντονμέδες, οι Εβραίοι δηλαδή που είχαν εξισλαμιστεί. Μετά την ανταλλαγή (1923-1924), στέγασε για μικρό διάστημα πρόσφυγες και από το 1925 έως το 1963 χρησιμοποιήθηκε ως αρχαιολογικό μουσείο της πόλης.
1903 Γενή Τζαμί, Θεσσαλονίκη
Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Καθώς το Ισλάμ αποθάρρυνε την αναπαράσταση ανθρώπων και ζώων ευνοήθηκε η ανάπτυξη της καλλιγραφίας. Η καλλιγραφία κατέχει εξέχουσα θέση στην ισλαμική κουλτούρα και έχει τις ρίζες της στη θρησκεία, καθώς μέσω της γραφής μεταδόθηκε και διασώθηκε ο λόγος του Κορανίου. Έτσι, για τους μουσουλμάνους καλλιγράφους, η τέχνη της γραφής είναι πρωτίστως θρησκευτική εμπειρία και λιγότερο αισθητική. Οι Οθωμανοί, πιστοί στην ισλαμική παράδοση, καλλιέργησαν την καλλιγραφία, παρά την επίδραση της τυπογραφίας και της λιθογραφίας, κυρίως από τον 19ο αι. και μετά.
19ος αι. Κοράνι Μουσείο Τουρκικής και Ισλαμικής Τέχνης Türk ve İslam Eserleri Müzesi
Βιβλιογραφία / δικτυογραφία
Charles Delvoye - Η Βυζαντινή Τέχνη Το Ημέτερον Κάλλος - Βυζαντινές εικόνες από τη Θεσσαλονίκη - Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών Γιαννουλάτος Aναστάσιος, “Εκκλησία της Αλβανίας: Ιστορική - Πνευματική Παράδοση. Τέχνη” Παπαδημητρίου, Παρασκευή (2007, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), Η εξέλιξη του τύπου και της εικονογραφίας του βημοθύρου από τον 10ο έως και τον 18ο αιώνα Προσκτίσματα Μεταβυζαντινών Ναών - Γ. Σκιαδαρέσης
Βιβλιογραφία / δικτυογραφία
http://makrinitsamuseum.gr/index.php/el/ https://religiousroutes.eu/ https://www.religiousgreece.gr/ https://www.archaiologia.gr/blog https://orthodoxalbania.org https://worldhistory.org/ http://www.artmag.gr/
Βιβλιογραφία / δικτυογραφία
http://odysseus.culture.gr/ http://constantinople.ehw.gr/
BASIC DOSSIER
kioufe
Created on December 12, 2022
Start designing with a free template
Discover more than 1500 professional designs like these:
View
Corporate Illustration Dossier
View
Education Dossier
View
Mobile App Dossier
View
Notes Dossier
View
Futuristic Tech Dossier
View
Crowdfunding Campaign
View
Company Dossier
Explore all templates
Transcript
Θρησκευτική Τέχνη στα Βαλκάνια κατά την δεύτερη χιλιετία
Από την ακμή του Βυζαντίου έως τη συγκρότηση εθνικών κρατών
Η αυγή της α' χιλιετίας, και μετά τις κατακτήσεις του Βασίλειου Β', βρήκε την βαλκανική χερσόνησο ενωμένη στα χέρια των Βυζαντινών. Η αντίληψη της ενότητας ενισχύονταν ακόμα περισσότερο από την ορθόδοξη ταυτότητα όλων των κατοίκων της. Αυτή η ενότητα ήταν φανερή και στην τέχνη. Στην πορεία όμως της 2ης χιλιετίας οι διαφορετικές παραδόσεις των λαών της βαλκανικής, το διαφορετικό πολιτιστικό υπόβαθρο, η διαφορετική γλώσσα και, από τον 15ο αι., μια διαφορετική θρησκεία και ένας νέος κατακτητής, δημιούργησαν διαφορετικές συνιστώσες στην θρησκευτική τέχνη των Βαλκανίων: άλλοτε πιστές στη Βυζαντινή παράδοση, άλλοτε επηρεασμένες από τοπικές συνθήκες και παραδόσεις και άλλοτε εντελώς διαφορετικές λόγω της επιρροής του Ισλάμ ή της Δύσης. Η εξελικτική αυτή πορεία ολοκληρώθηκε τον 20ο αι. με τη δημιουργία των εθνικών κρατών όταν προστέθηκαν και άλλοι λόγοι, ακόμα και πολιτικοί, για τη ρήξη με το πολιτισμικό παρελθόν κάθε λαού. Στο τέλος του 20ου αι. και στις αρχές του 21ου το "άνοιγμα" των συνόρων και η στροφή προς την μελέτη της θρησκευτικής τέχνης του παρελθόντος ανοίγει ένα παράθυρο πολιτιστικής επικοινωνίας των λαών των Βαλκανίων. Στο λεύκωμα αυτό θα παρουσιάσουμε μερικά θρησκευτικά μνημεία του Βαλκανικού χώρου που έχουμε επισκεφθεί με το σχολείο μας ελπίζοντας ότι στο μέλλον, με αφορμή άλλες επισκέψεις, θα προσθέσουμε και άλλα μνημεία που να μαρτυρούν την ιστορία των Βαλκανίων.
Αρχιτεκτονική
Στις αρχές της δεύτερης χιλιετίες η Βυζαντινή αρχιτεκτονική διανύει την περίοδο της ακμής της. Κυριαρχεί ο ρυθμός του εγγεγραμμένου σταυροειδούς, ενώ κοινό γνώρισμα όλων των ναών της εποχής είναι οι σχετικά μικρές διαστάσεις: αυτό δεν είχε να κάνει με την έλλειψη πόρων ή πλούτου αλλά περισσότερο από μια εκλεπτυσμένη αίσθηση. Ίσως είναι μια στροφή προς το αρχαιοελληνικό μέτρο, καθώς η περίδος αυτή χαρακτηρίζεται από την επιστροφή στην αρχαιοελληνική παράδοση. Τα υλικά που κυριαρχούν είναι οι πλίνθοι και οι ακατέργαστες ή λαξευμένες πέτρες, υλικά που εναλλάσσονται προσδίδοντας ένα χαρακτηριστικό αισθητικό αποτέλεσμα. Κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας η αρχιτεκτονική ακολούθησε τις ανάγκες της εποχής: οι Οθωμανοί απαγόρευσαν την δημιουργία ψηλών κτισμάτων με τρούλο. Η οικονομική ευρωστία όμως των κατακτημένων, ιδιαίτερα μετά τον 18ο αι. οδήγησε στην κατασκευή μεγάλων ναών, εξωτερικά με την όψη της βασιλικής (ώστε να μην διαφέρει από τα άλλα κτίρια) με εσωτερικούς θόλους όμως που να δίνουν από το εσωτερικό την εντύπωση τρουλαίου ναού. Την περίοδο αυτή το υλικό που χαρακτηρίζει τις περισσότερες κατασκευές είναι η λαξευμένη πέτρα.
Καστοριά, Ελλάδα
Είναι ο μοναδικός ναός της Καστοριάς με τρούλο και ο μοναδικός που ανήκει στον τύπο του τρίκογχου εγγεγραμμένου σε τετράγωνο. Το κύριο χαρακτηριστικό του ναού είναι ο τρούλος, δυσανάλογα ψηλός σε σχέση με τον όγκο του κτίσματος, ο οποίος έδωσε στον ναό την προσωνυμία "Κουμπελίδικη", από την τουρκική λέξη κουμπές, που σημαίνει τρούλος. Ο τρούλος καταστράφηκε μετά τον βομβαρδισμό της Καστοριάς από τους Ιταλούς το 1940 και αναστηλώθηκε το 1949.
10ος - 11ος αι. Παναγία Κουμπελίδικη, Καστοριά
Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Εγγεγραμμένος σταυροειδής τρουλαίος ναός. Είδος που κυριάρχησε κατά την περίοδο των Παλαιολόγων. Σε αυτή την περίοδο οι ναοί έγιναν μικρότεροι, πιο κομψοί και δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στην εξωτερική τους όψη. Ο συγκεκριμένος ναός είναι χτισμένος από πλίνθους, λόγω των οποίων ονομάστηκε «Κόκκινη Εκκλησία». Η εξωτερική όψη είναι διακοσμημένη με επάλληλα καμπύλα τόξα και αψιδώματα, κόγχες και ημικυκλικούς κίονες, στοιχεία κωνσταντινοπολίτικης επιρροής.
1028 μ.Χ. Παναγία των Χαλκέων, Θεσσαλονίκη
Αθήνα, Ελλάδα
Ο αρχιτεκτονικός της ρυθμός είναι σύνθετος τετρακιόνιος σταυροειδής εγγεγραμμένος. Έχει κτιστεί στη θέση παλαιότερης εκκλησίας την οποία είχε ανεγείρει η Αιλία Ευδοκία, Αθηναία σύζυγος του αυτοκράτορα Θεοδόσιου Β'. Η αρχική εκκλησία είχε χτιστεί με τη σειρά της (όπως συνηθιζόταν) πάνω στα θεμέλια αρχαίου ελληνικού ναού, αφιερωμένου σε γυναικεία θεότητα, πιθανότατα την Αθηνά ή την Δήμητρα. Στο ναό βρίσκονται ενσωματωμένα οικοδομικά στοιχεία όπως κίονες και εντοιχισμένα γλυπτά και επιγραφές του αρχαίου ναού.
11ος αι. μ.Χ. Μονή Καπνικαρέας, Αθήνα
Βέροια, Ελλάδα
Μονόχωρη ξυλόστεγη βασιλική. Ο ναός σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή κτίστηκε χορηγία του Ξένου Ψαλιδά το 1314/15. Ο ναός με χρυσόβουλο του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β΄ δόθηκε στον μοναχό Ιγνάτιο Καλόθετο ώστε να αποτελέσει καθολικό μονής. Ο ναός είναι μονόχωρος και ξυλόστεγος, με κόγχη στο ιερό που έχει τη σπάνια μορφή ημιεξαγώνου. Τον 18ο αιώνα στις τρεις πλευρές του προστέθηκε κλειστό περίστωο, που την δεκαετία του 1950 κατεδαφίστηκε και αντικαταστάθηκε από το σύγχρονο, τοξωτό.
1314/15 Ι.Ν. Ναός Αναστάσεως Σωτήρος Χριστού, Βέροια
Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Η Μονή της Χώρας (Ἐκκλησία του Ἅγιου Σωτῆρος ἐν τῃ Χώρᾳ) στην Κων/πολη, μετατράπηκε από τους Οθωμανούς σε τζαμί το 16ο αιώνα. Από το 1947 λειτούργησε ως μουσείο, ωστόσο μετά την απόφαση του τουρκικού Ανώτατου Δικαστηρίου το 2019 , μετατράπηκε σε τζαμί. Ο πυρήνας του οικοδομήματος του καθολικού της Μονής της Χώρας, είναι σταυρόσχημος και στεγάζεται από μεγάλο κεντρικό τρούλο σε ψηλό τύμπανο. Ο ναός χτίστηκε μεταξύ των ετών 1077 και 1081 πάνω σε παλαιότερα κτίσματα του 6ου και του 9ου αιώνα. Στους παλαιολόγειους χρόνους, ο Θεόδωρος Μετοχίτης πρόσθεσε τον εξωνάρθηκα και το νότιο παρεκκλήσιο, προσθήκες χαρακτηριστικές στην υστεροβυζαντινή ναοδομία
14ος αιώνας Μονή της Χώρας, Κωνσταντινούπολη
Μοσχόπολη, Αλβανία
Τον 17ο αι. ανεγείρονται περισσότεροι ναοί, λόγω της οικονομικής ανάπτυξης, με βελτιωμένη αρχιτεκτονική και διακόσμηση. Η έμφαση κυρίως δίνεται στον εσωτερικό χώρο, ενώ εξωτερικά το οικοδόμημα παραμένει απλό, προφανώς για να μην προκαλεί τους αλλόθρησκους κατακτητές. Ο Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Μοσχόπολη είναι η μεγαλύτερη βασιλική της πόλεως, ενώ χρησίμευε και ως καθεδρικός ναός. Από την κτητορική επιγραφή μαρτυρείται ότι ο ναός ανεγέρθηκε και ιστορήθηκε το έτος 1712. Χαρακτηριστικό της εποχής και το ξύλινο "χαγιάτι" στη βόρεια πλευρά που εδώ το βλέπουμε μισογκρεμισμένο Ο ναός είναι ρυθμού τρίκλιτης βασιλικής, με τόξα και θόλους.
18ος αιώνας Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου, Μοσχόπολη
Δοϊράνη, Βόρεια Μακεδονία
Παρόμοιας αρχιτεκτονικής είναι και ο Ι.Ν. Προφήτη Ηλία στη Δοϊράνη. Ο ναός είναι ρυθμού τρίκλιτης βασιλικής, με τόξα και θόλους. Εξωτερικά οι θόλοι δεν διακρίνονται αλλά το κτίριο φαίνεται να έχει σαμαρωτή στέγη. Πιθανότατα οι απαγορεύσεις των οθωμανών δεν επέτρεπαν στις εκκλησίες να είναι διακριτά κτίρια με τρούλους. Για τους ίδιους, πιθανότατα, λόγους το κωδωνοστάσιο είναι σχετικά κοντό - δεν ξεπερνάει το ύψος της εκκλησίας.
1848 μ.Χ. Ι.Ν. Προφήτη Ηλία, Δοϊράνη
Σόφια, Βουλγαρία
Κατά τις αρχές του 20ου αι. η βυζαντινή παράδοση παρέμεινε ζωντανή στις χώρες των Βαλκανίων, οι οποίες όμως ακολούθησαν η κάθε μία τον δικό της δρόμο προσπαθώντας να "παντρέψουν" τη βυζαντινή τους παράδοση με τις πολιτικές επιλογές του 20ου αι. Ο καθεδρικός Ναός Αγίου Αλεξάνδρου Νέφσκι, χτισμένος σε νεοβυζαντινό ρυθμό, ξεκίνησε να χτίζεται το 1882 και ολοκληρώθηκε το 1912, προς τιμή των Ρώσων στρατιωτών που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού Πολέμου του 1877-78. Η κατασκευή και διακόσμησή του έγιναν από ομάδα της Βούλγαρων, Ρώσων, Αυστροούγγρων και άλλων Ευρωπαίων καλλιτεχνών, αρχιτεκτόνων και εργατών, σε σχέδια του Αλέξανδρου Πομεράντσεφ, Ρώσου αρχιτέκτονα
1912 μ.Χ. Καθεδρικός Ναός Αλέξανδρου Νέφσκι, Σόφια
Σόφια, Βουλγαρία
Η Ρωσική επιρροή στην Βουλγαρία φαίνεται εντονότερα στον Ι.Ν. Αγίου Νικολάου στη Σόφια. Η εκκλησία χτίστηκε στη θέση του Σαράι Τζαμί, το οποίο καταστράφηκε το 1882, μετά την απελευθέρωση της Βουλγαρίας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Χτίστηκε ως η επίσημη εκκλησία της παρακείμενης Ρωσικής Πρεσβείας, καθώς και της ρωσικής κοινότητας στη Σόφια. Ο ναός σχεδιάστηκε από τον Ρώσο αρχιτέκτονα Μιχαήλ Πρεομπραζένσκι, με τους χαρακτηριστιούς κρεμμυδόσχημους τρούλους του ακολουθούν την παραδοσιακή ρωσική ναοδομία.
1914 μ.Χ. Ι. Ναός Αγίου Νικολάου, Σόφια
Τοιχογραφίες
Μετά την εικονομαχία στην αγιογράφηση των ναών εφαρμόζεται ένας κοινός κανόνας, ο οποίος με κάποιες εξαιρέσεις ακολουθείται. Κάθε μέρος του ναού αποκτά συμβολική σημασία και μία ξεχωριστή θεματολογία στην εικονογράφηση. Μετά την Άλωση διατηρήθηκαν τα βασικά χαρακτηριστικά της Παλαιολόγειας παράδοσης, καθώς όμως περνούσαν τα χρόνια άρχισαν να φαίνονται, όλο κι πιο έντονα, στοιχεία της δυτικής, κυρίως, τέχνης, ιδιαίτερα στις περιοχές που είχαν στενή σχέση με τη Δύση (νησιωτική και Δυτική Ελλάδα, Αλβανία κλπ.)
Κορυτσά, Αλβανία
Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό των ναών ακολουθούσαν αυστηρά ένα συγκεκριμένο τυπικό: χαμηλά (ψηλότερα όμως από το ύψος των πιστών) άγιοι και αγίες ολόσωμοι ή σε μετάλλια. Ψηλότερα παραστάσεις αφηγηματικού χαρακτήρα, οι οποίες με το πέρασμα των αιώνων αποκτούν εντονότερα και μια τρίτη διάσταση, "το βάθος". Στη διπλανή εικόνα βλέπουμε την Κοίμηση της Θεοτόκου (όπως συνηθίζεται, πάνω από την έξοδο του κυρίως ναού) και πιο πάνω σκηνές από τη ζωή του Ιησού.
15ος -16ος αι. (;) Ι.Ν. Αγίου Ιωάννη, Μπομποστίτσα
Κορυτσά, Αλβανία
Σύμφωνα με τους μελετητές, η μόνη εκτός Κωνσταντινούπολης σωζόμενη παράσταση της Παναγίας με την επωνυμία «ἡ Χώρα τοῦ Ἀχωρήτου» απαντάται στον Άγιο Δημήτριο στη Μπομποστίτσα. Η παράσταση αυτή καθώς και κάποια άλλα στοιχεία της εικονογραφίας συσχετίζουν τον ναό αυτό με την Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη. Η παράσταση καταλαμβάνει μία μικρή, επίπεδου βάθους, τοξωτή κόγχη της δυτικής πρόσοψης, πάνω από την είσοδο του ναού.
Μέσα 14ου αι. (?) Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου, Μπομποστίτσα
Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Η Μακεδονική σχολή αγιογραφίας γεννήθηκε στα αγιογραφικά εργαστήρια της Κωνσταντινούπολης. Η διαμόρφωσή της, όμως, έγινε στη Μακεδονία και συγκεκριμένα στη Θεσσαλονίκη, η οποία εκείνη την περίοδο είχε και εκείνη πολλά αγιογραφικά εργαστήρια. Ονομάσθηκε Μακεδονική σχολή, εξαιτίας των διασωζόμενων έργων αυτής της τεχνοτροπίας, τα οποία βρίσκονται στη Μακεδονία. Χαρακτηριστικά της σχολής αυτής αποτελούν ο ρεαλισμός και η ελευθερία.
Μέσα 14ου αι. (?) Ι.Μ. Βλατάδων, Άνω Πόλη, Θεσσαλονίκη
Μονή Ρίλα, Βουλγαρία
«Εκείνος που έχει ιδή εμέ, έχει ιδή τον Πατέρα» έλεγε ο Ιησούς (Ιωάννης 14.9). Η 7η Οικουμενική σύνοδος και η μεγάλη σύνοδος στη Μόσχα το 1666-667 απαγόρευσαν κατηγορηματικά την απεικόνιση του Θεού Πατέρα. Δεν είναι λίγες όμως οι περιπτώσεις στις οποίες απεικονίζεται ο Θεός-Πατέρας: Στην Μονή της Ρίλα, στις τοιχογραφίες του εξωτερικού χώρου (του 1846) παριστάνεται ολόκληρη η ιστορία του προπατορικού αμαρτήματος και της πτώσης με τη μορφή του Θεού πατέρα να δεσπόζει στον τρούλο αλλά να εμφανίζεται και σε όλες τις σκηνές που αφηγούνται το περιστατικό. Στα μέσα του 19ου αι. οι βυζαντινές επιρροές έχουν περιοριστεί και, φυσικά, η γραφή παντού είναι κυριλική.
1846 Μονή Ρίλα, Βουλγαρία
Βέροια, Ελλάδα
Ο Ναός της Αναστάσεως του Σωτήρος στη Βέροια διακοσμείται με εξαίρετης τέχνης αγιογραφίες του 1315, έργα του Γεωργίου Καλλιέργη από τη Θεσσαλονίκη, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της αναγέννησης της ζωγραφικής την εποχή των Παλαιολόγων. Μάλιστα, στην κτητορική επιγραφή του ναού αναφέρεται ως ο καλύτερος ζωγράφος της Μακεδονίας. Εσωτερικά χωρίζεται σε τρεις ζώνες. Στην κατώτερη παριστάνονται ολόσωμοι άγιοι, στη μεσαία και στενότερη ζώνη προτομές ευαγγελιστών, προφητών και αγίων, και στην ανώτερη ζώνη εικονογραφούνται σκηνές του Δωδεκαόρτου, πλην της Πεντηκοστής.
1314/15 Ι.Ν. Ναός Αναστάσεως Σωτήρος Χριστού, Βέροια
Ψηφιδωτά
Στη βυζαντινή περίοδο η ψηφιδογραφία έγινε η πιο προσφιλής ζωγραφική τεχνοτροπία υποσκελίζοντας κάθε άλλη πλαστική μορφή και κυρίως τη γλυπτική. Η βυζαντινή ψηφιδογραφία αντανακλά τη δύναμη τον πλούτο και τον αισθητικό προβληματισμό της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Αν και τα Βυζαντινά ψηφιδωτά εξελίχθηκαν από παλαιότερες Ελληνιστικές πρακτικές και τεχνοτροπίες, οι τεχνίτες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας σημείωσαν σημαντικές τεχνικές εξέλιξης και ανέπτυξαν την τέχνη των ψηφιδωτών σε μία μοναδική και ισχυρή μορφή προσωπικής και θρησκευτικής έκφρασης, που άσκησε σημαντική επιρροή στην παγκόσμια τέχνη.
Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Μερικά από τα καλύτερα δείγματα των ψηφιδωτών της βυζαντινής τέχνης διατηρούνται μέχρι τις μέρες μας στη Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη. Ο ψηφιδωτός διάκοσμος του ναού και οι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου αναδεικνύουν το υψηλό ποιοτικά επίπεδο, την ιδεολογική κατεύθυνση, την αναβίωση των κλασικών γραμμάτων και την καλλιτεχνική καταξίωση της Αναγέννησης των Παλαιολόγων κατά το 14ο αιώνα. Υπεύθυνος για την προσθήκη του εξωνάρθηκα, του νότιου παρεκκλησίου, καθώς και για το διάκοσμο του ναού που περιλάμβανε τα ψηφιδωτάήταν ο Θεόδωρος Μετοχίτης, ο οποίος κληροδότησε στη μονή σημαντική περιουσία, χτίζοντας παράλληλα νοσοκομείο και δωρίζοντας σε αυτή την αξιόλογη συλλογή βιβλίων του,
14ος αιώνας Μονή της Χώρας (σημ. Kariye Çamii), Κωνσταντινούπολη
Φορητές εικόνες
Οι φορητές εικόνες είναι δημιουργία στενά συνδεδεμένη με το Βυζάντιο. Η αρχή των φορητών εικόνων βρίσκεται στις νεκρικές προσωπογραφίες της Αιγύπτου. Αργότερα στην Μ. Ασία και στη Συρία υπήρχε διαδεδομένη η πίστη ότι με την απεικόνιση ιερών προσώπων και μαρτύρων αφ' ενός αποδίδεται σεβασμός στο εικονιζόμενο πρόσωπο, αφ' ετέρου επιδιώκεται η επίκληση του για την ικανοποίηση των προσωπικών αναγκών των πιστών. Η ιδιαίτερη σημασία που απέκτησαν με αυτόν τον τρόπο οι εικόνες συνιστούν και τη διαφορά που έχουν από τα άλλα έργα ζωγραφικής: Δεν απεικονίζονται απλά σκηνές θρησκευτικού περιεχομένου, αλλά προβάλλεται μια θεολογία.
Φορητές εικόνες
Οι αλλαγές που επέφερε η Άλωση του 1453 σε όλους τους τομείς επηρέασε και την εικονογραφία. Πολλοί καλλιτέχνες κατέφυγαν στην Δύση ή στα Βενετοκρατούμενα νησιά όπου υπήρξε αλληλεπίδραση ή και αφομοίωση στοιχείων της βυζαντινής θεολογικής τέχνης και της δυτικότροπης θρησκευτικής. Έτσι, κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας διαμορφώθηκαν δύο ρεύματα: το ένα πιστό στην παραδοσιακή βυζαντινή ζωγραφική και το άλλο επηρεασμένο από τις τεχνικές και την εικονογραφία της δυτικής ζωγραφικής που καταλήγει σε εκκοσμικευμένη ζωγραφική.
Μεσημβρία, Βουλγαρία
Η Μεσημβρία (Nessembar) υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα προπύργια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και αντικείμενο διαμάχης ανάμεσα στους Βυζαντινούς και τους Βουλγάρους. Όπως είναι φυσικό, η σημαντική αυτή πόλη αποτέλεσε δίοδο του Βυζαντινού πολιτισμού προς το εσωτερικό της Βουλγαρίας σε όλο το πρώτο μισό της 2ης χιλιετίας και πρότυπο (αρχιτεκτονικής αλλά και ζωγραφικής) για τους τεχνίτες της περιοχής. Αμφιπρόσωπη εικόνα του Χριστού από τον Ι.Ν. Αγίου Στεφάνου στην Μεσημβρία. 11ος -12ος αι.
11ος - 12ος αι. Προέλευση Μεσημβρία, Βουλγαρία Κρύπτη Καθεδρικού Ναου Αλεξάνδρου Νέφσκι, Σόφια, Βουλγαρία
Μπεράτι, Αλβανία
Οι βυζαντινές εικόνες ακολουθούν μια συγκεκριμένη τυπολογία για κάθε άγιο, ανάλογη με τον βίο του ή το μαρτύριό του. Εδώ ο Άγιος Αθανάσιος παριστάνεται να κρατά στο αριστερό του χέρι ιερό βιβλίο ενώ φορά το ωμοφόριον καθώς υπήρξε Θεολόγος και Πατριάρχης Αλεξανδρείας. Εικονίζεται (όπως πάντα) σε μεγάλη ηλικία και η στάση του είναι αυστηρά μετωπική.
15ος αι. (;) Προέλευση Μπεράτι, Αλβανία Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Κορυτσά, Αλβανία
Η τεχνοτροπία της εποχής της Μακεδονικής Δυναστείας και ιδιαίτερα των Παλαιολόγων (μέσα 13ου – τέλη 14ου αι.), που άνθησε στην Κωνσταντινούπολη και στην Θεσσαλονίκη, έχει επηρεάσει βαθιά την τέχνη σε όλα τα Βαλκάνια, μέχρι την περιοχή της Κορυτσάς. Ιδιαίτερα επιβλητική σε κάλλος είναι η μορφή του αρχαγγέλου Μιχαήλ της Μπόρια Κορυτσάς (14ος αι.). Ο Αρχάγγελος απεικονίζεται κρατώντας ρομφαία και τη σφαίρα του κόσμου.
14ος αι. Προέλευση Μπόρια, Αλβανία Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Κιλκίς, Ελλάδα
Μια φορητή εικόνα αρκετά μεγάλων διαστάσεων (με τρία ενωμένα κομμάτια ξύλου) που απεικονίζει ένα σπάνιο, για φορητή εικόνα, θέμα: Η Ημέρα της Κρίσεως. Αριστερά κάτω εικονίζεται ο Παράδεισος (με τους τέσσερις ποταμούς του) ενώ από πάνω νέφη αγίων. Στο δεξί μέρος βλέπουμε το βάραθρο της κόλασης και ξεχωρίζει ο Βύθιος Δράκων που καταπίνει τον πύρινο ποταμό τής Κολάσεως, μαζί με τις ψυχές των αμαρτωλών που καίγονται εντός του.
18ος αι. Προέλευση Κειμηλιοφυλάκιο Ι.Μ. Πολυανής και Κιλκισίου
Λούσνιε, Αλβανία
Η Σταύρωση, του Κοστάντιν Σπαταράκου, 1744 Ο Κοστάντιν Σπαταράκου (Kostandin Shpataraku, 1736-1767), ήταν Αλβανός Ορθόδοξος εικονογράφος και αγιογράφος της μεταβυζαντινής περιόδου και πιο συγκεκριμένα του 18ου αιώνα. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από έναν συνδυασμό πίστεως προς τις βυζαντινές παραδόσεις και αναγεννησιακών επιρροών. Θεωρείται ως εκ των σημαντικότερων εκπροσώπων της αλβανικής τέχνης της μεσαιωνικής περιόδου, μαζί με τους Ονούφρι και Δαβίδ Σεληνιτζιώτη.
1744 μ.Χ. Προέλευση Μονή Παναγίας, Λούσνιε, Αλβανία Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Στην Κωνσταντινούπολη, κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας η βυζαντινή παράδοση συνέχιζε χωρίς σημαντικές εξωτερικές επιρροές. Η Μεταμόρφωση, μνημειακή εικόνα από τον ομώνυμο ναό στον Γαλατά της Κωνσταντινούπολης. Το σχήμα της υποδεικνύει ότι προορίζονταν για κάποιο οξυκόρυφο τύμπανο της εκκλησίας. Τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά συσχετίζουν το έργο με αγιορείτικα εργαστήρια που ακολουθούν την κρητική αγιογραφική παράδοση
περ. 1600 μ.Χ. Προέλευση Ι. Ν. Μεταμορφώσεως Γαλατάς, Κωνσταντινούπολη, Τουρκία Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα
Τέμπλα
Μέχρι τον 14ο αιώνα τα τέμπλα στις εκκλησίες ήταν μαρμάρινα. Από τον 14ο αι. και μετά, και κυρίως στη μεταβυζαντινή περίοδο, η χρήση ξύλινων τέμπλων γενικεύεται και αξιοποιούνται οι τεχνικές δυνατότητες του ξύλου. Τα ανάγλυφα ξεφεύγουν από τις επίπεδες εγχαράξεις και αποκτούν μεγαλύτερο βάθος.
Οι ξυλογλύπτες, όπως και οι λιθογλύπτες, ήταν πλανόδιοι καλλιτέχνες και μαζί με τα σύνεργα της τέχνης τους, μετέφεραν παντού τις ίδιες τεχνικές και τους ίδιους διακοσμητικούς και αισθητικούς κανόνες. Από την Ήπειρο και το Μέτσοβο ως τα νησιά του Αιγαίου και τα Επτάνησα οι σκαλιστάδες ή ταλιαδόροι μετέφεραν την τέχνη τους σε όλα τα Βαλκάνια που απέκτησαν έτσι ένα ενιαίο στυλ τόσο στην εκκλησιαστική όσο και στην κοσμική ξυλογλυπτική.
Καστοριά, Ελλάδα
Τμήμα του ξυλόγλυπτου τέμπλου.Κάτω από τον σταυρό οι δράκοι, συνηθισμένοι στην λαϊκή παράδοση, οι οποίοι συμβολίζουν το κακό που έχει νικηθεί, και στο στόμα τους κρατούν τα "λυπηρά" - την Παναγία και τον Άγιο Ιωάννη που θρηνούν για τον σταυρωμένο Χριστό. Δύο μικρότεροι δράκοι εμφανίζονται και στην πιο κάτω ξυλόγλυπτη ζώνη, δεξιά και αριστερά του σταυρού.
19ος αι. (;) Άγιος Νικόλαος Καρίβης, Καστοριά
Κορυτσά, Αλβανία
Ξυλόγλυπτο τέμπλο που βρίσκεται στο Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς. Η πυραμίδα στο πάνω μέρος είναι κατεστραμμένη με αποτέλεσμα να μην φαίνεται ο σταυρός και η βάση του.Πιο κάτω έχουμε δύο ζώνες: τα αποστολικά και το δωδεκάορτο. Οι δεσποτικές εικόνες έχουν σαφώς δυτικές επιδράσεις, ενώ η εικόνα δίπλα στην Παναγία μαρτυρά ότι το τέμπλο προέρχεται από ναό αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Τα θωράκια στο κάτω μέρος δεν είναι ξυλόγλυπτα αλλά ζωγραφισμένα.
18ος αι. (;) Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Μπλαγκόεβγκραντ (Άνω Τζουμαγιά), Βουλγαρία
Ξυλόγλυπτο τέμπλο που βρίσκεται στον Ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου.Έχει μήκος 12,5 μ. ενώ το ύψος του φτάνει τα 7 μέτρα. Τα πρώτα τέμπλα δεν ήταν τόσο ψηλά. Από την Άλωση και αργότερα (όταν κυριάρχησε το ξύλο) τα τέμπλα γίνονταν όλο και ψηλότερα και μερικές φορές έφταναν μέχρι την οροφή. Η υπερύψωση αυτή του τέμπλου που συντελείται σταδιακά σε βάθος αιώνων δεν γίνεται για αισθητικούς λόγους αλλά προκειμένου να εξυπηρετηθούν οι λειτουργικές ανάγκες της εκκλησίας.
Μέσα 19ου αι. Ναός Εισοδίων της Θεοτόκου, Μπλαγκόεβγκραντ
Βημόθυρο
Το βημόθυρο, αναπόσπαστο τμήμα του τέμπλου, είναι η θύρα εισόδου που οδηγεί στο χώρο του ιερού, συμβολικά στη Βασιλεία του Θεού. Σχετικές με αυτό το θέμα είναι και οι παραστάσεις: Ο Ευαγγελισμός που σχετίζεται με την έννοια της Ενσάρκωσης του Χριστού, με την οποία άνοιξε η θύρα της Ουράνιας Βασιλείας. Εκτός από τον Ευαγγελισμό στα βημόθυρα εικονίζονται προφήτες και Πατέρες της Εκκλησίας που σχετίζονται με το θέμα της ενσάρκωσης.
Κορυτσά, Αλβανία
Βημόθυρο με ξυλόγλυπτα λαϊκής τέχνης, όπου κυριαρχούν τα φυτικά μοτίβα. Κεντρικό θέμα της εικονογραφίας είναι ο Ευαγγελισμός. Δεξιά και αριστερά απεικονίζονται ο Δαβίδ και ο Σολομών. Στο κάτω μέρος διακρίνουμε τους τρεις Ιεράρχες και τον Άγιο Αθανάσιο.
Βημόθυραπερ. 1750 Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar
Κιλκίς, Ελλάδα
Βημόθυρο με απλά ξυλόγλυπτα λαϊκής τέχνης, όπου κυριαρχούν τα φυτικά μοτίβα. Στην εικονογραφία ακολουθείται το συνηθισμένο μοτίβο: Ευαγγελισμός, Σολομών και Δαβίδ, ενώ στο κάτω μέρος εικονίζονται Πατέρες της Εκκλησίες (οι Τρεις Ιεράρχες και ο Άγιος Αθανάσιος). Το έργο είναι των μέσων του 19ου αι. και η γραφή είναι σλαβική.
Βημόθυραπερ. 1850 Κειμηλιοφυλάκιο Ι.Μ. Πολυανής και Κιλκισίου
Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Βημόθυρο όπου στα ξυλόγλυπτα κυριαρχεί το θέμα της αμπέλου με τους θεολογικούς συμβολισμούς του. Στην εικονογραφία ακολουθείται το συνηθισμένο μοτίβο: Ευαγγελισμός, Σολομών και Δαβίδ, ενώ στο κάτω μέρος εικονίζονται Πατέρες της Εκκλησίες Βρίσκεται στο καθολικό τςη Ι. Μ. Βλατάδων.
Βημόθυρα17ος αι. Ι.Μ. Βλατάδων, Άνω Πόλη, Θεσσαλονίκη
Ιερά σκεύη
Το Αρτοφόριο συγκαταλέγεται στα ιερά σκεύη της χριστιανικής Εκκλησίας και βρίσκεται στο Ιερό Βήμα του ναού, επάνω στην Αγία Τράπεζα. Στο Αρτοφόριο φυλάσσεται Σώμα και Αίμα Χριστού σε μερίδες που χρησιμοποιούνται για τη μετάληψη των πιστών σε έκτακτες περιπτώσεις, όταν δεν μπορεί να τελεστεί η Θεία Λειτουργία.
Αθήνα, Ελλάδα
ΠΑΝΩΡΑΙΑ ΜΠΕΝΑΤΟΥ Ξυλόγλυπτο αρτοφόριο µε ζωγραφικό διάκοσµο. Πρόκειται για αρτοφόριο µε ξύλινο πυρήνα, χρυσωµένο και βαµµένο κατά τόπους, εξάπλευρο στην κάτοψη, έχει µέγιστη διάµετρο 40,3 εκ. και συνολικό ύψος 97,5 εκ. Παλαιότερα διέσωζε στην κορυφή σταυρό. Αν και το έργο αγοράστηκε στο Κάιρο, δεν παρουσιάζει καµία οµοιότητα µε δείγµατα ισλαµικής ξυλογλυπτικής και εµφανίζει αναντίρρητη συγγένεια µε έργα του δυτικού µπαρόκ, όπως αυτά υιοθετήθηκαν στην επτανησιακή τέχνη. Το έντονα έξεργο ανάγλυφο, κατά τόπους ολόγλυφο, η µπαρόκ πληθωρική φυτική διακόσµηση και η ζωηρή απόδοση των πτηνών εντάσσονται εύλογα στις τάσεις της επτανησιακής τέχνης του τέλους του 18ου ή των αρχών του 19ου αιώνα.
1808. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.
Κιλκίς, Ελλάδα
Αρτοφόριο Το ιδιαίτερο αυτό ασημένιο αρτοφόριο προέρχεται από την Στενήμαχο και το μετάφεραν στο Κιλκίς, στις αρχές του 20ου αι., οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην πόλη. Κρέμονταν πάνω από την Αγία Τράπεζα του παλιού ναού. Φέρει επιγραφή “1894 Απριλίου 10”.
1894. Κιλκίς, Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου
Προσκυνητάρια
Κατά τον 18ο ακια 19ο αιώνα, οι προσκυνητές που επισκέπτονταν τους Αγίους Τόπους φρόντιζαν, επιστρέφοντας στην πατρίδα τους, να μεταφέρουν ένα αναμνηστικό της επίσκεψης το οποίο, σε περίοπτη θέση να θυμίζει σε όλους το προσκύνημα που πραγματοποίησε ο κάτοχός του. Έτσι, έκαναν την εμφάνισή ους τα ζωγραφικά προσκυνητάρια στα οποία, με συνοπτικό τρόπο, αποδίδεται η χριστιανική τοπογραφία των Αγίων Τόπων. Τα προσκυνητάρια μεταφέρονταν εύκολα σε μορφή κυλίνδρων και λειτουργούσαν ως αναμνηστικά αλλά και ως πνευματικός σύνδεσμος με την Ιερουσαλήμ στην κατ' οίκον λατρεία.
Μακρυνίτσα-Πήλιο, Ελλάδα
Προσκυνητάριο Αγίων Τόπων.Με πολύ συνοπτικό/συμβολικό τρόπο απεικονίζεται στο κέντρο η Ιερουσαλήμ με το Ναό της Αναστάσεως, διάφορες τοποθεσίες που συνδεόνται με τη ζωή του Χριστού, ακόμα και το λιμάνι στο οποίο φτάνουν οι προσκυνητές οι οποίοι κατευθύνονται στην Ιερουσαλήμ.
18ος αι. Μακρυνίτσα, "Οξεία Επίσκεψις"
Ιουδαϊσμός
Εβραϊκές κοινότητες υπήρχαν στις πόλεις των Βαλκανίων από την αρχαιότητα. Μετά τον 15ο αι. και την άφιξη των Σεφαραδιτών Εβραίων από την Ισπανία οι εβραϊκές κοινότητες αυξάνονται στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Καλά οργανωμένες οι κοινότητες και οικονομικά εύρωστες άρχισαν με τον καιρό να χτίζουν τους δικούς τους λατρευτικούς χώρους με μια καλλιτεχνική παράδοση, πάντως, πολύ διαφορετική από αυτήν που υπήρχε στην περιοχή. Πολλές εβραϊκές συναγωγές καταστράφηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, αρκετές όμως επιζούν μέχρι τις μέρες μας θυμίζοντας το παρελθόν.
Αδριανούπολη, Τουρκία
Η Μεγάλη Συναγωγή της Αδριανούπολης είναι η μεγαλύτερη της Τουρκίας και η τρίτη μεγαλύτερη της Ευρώπης, απομεινάρι της άλλοτε μεγάλης εβραϊκής κοινότητας της πόλης (αριθμούσε 20.000 ανθρώπους).Χτίστηκε το 1909 σε νεομαυριτανικό αρχιτεκτονικό στιλ και σχεδιάστηκε από τον γάλλο αρχιτέκτονα Φρανς Ντεπρέ με πρότυπο την αρχιτεκτονική της Συναγωγής της Βιέννης. Το 1983 η συναγωγή εγκαταλείφθηκε αφού τα περισσότερα μέλη της εβραϊκής κοινότητας είχαν μέχρι τότε μεταναστεύσει για το Ισραήλ, την Ευρώπη ή τη Β. Αμερική. Αποκαταστάθηκε το 2015.
1909 μ.Χ. Η Μεγάλη Συναγωγή της Αδριανούπολης
Σόφια, Βουλγαρία
Την ίδια περίπου εποχή χτίστηκε η Συναγωγή της Σόφιας σε σχέδια του Αυστριακού αρχιτέκτονα Φρίντριχ Γκρίνανγκερ. Είναι η μεγαλύτερη συναγωγή των Βαλκανίων και μια από τις μεγαλύτερες της Ευρώπης. Όπως και η Συναγωγή της Αδριανούπολης δεν υιοθετεί αρχιτεκτονικά στοιχεία της περιοχής αλλά ακολουθεί το αρχιτεκτονικό στυλ του εκλεκτικισμού και συνδυάζει στοιχεία της Μαυριτανικής αναγέννησης και του Ζετσεσιονισμού ενώ στην πρόσοψή της έχει στοιχεία της βενετσιάνικης αρχιτεκτονικής. Έχει ομοιότητες με την Leopoldstädter Tempel, την εβραϊκή συναγωγή της Βιέννης, που καταστράφηκε κατά την Νύχτα των Κρυστάλλων το 1938.
1905 μ.Χ. Η Μεγάλη Συναγωγή της Σόφιας
Ισλάμ
Από τον 14ο - 15ο αι. περιοχές των Βαλκανίων άρχισαν να πέφτουν στα χέρια των Οθωμανών. Η οθωμανική κατάκτηση και η εισαγωγή του Ισλάμ, είτε με εγκατάσταση τούρκων είτε με εξισλαμισμούς, έφερε την οθωμανική/ισλαμική τέχνη στην περιοχή. Σε πολλούς τομείς βέβαια (όπως η αρχιτεκτονική) οι οθωμανοί ακολούθησαν την βυζαντινή παράδοση προσαρμοσμένη βέβαια στις δικές τους λειτουργικές ανάγκες. Έτσι, τζαμιά χτίστηκαν σε διάφορες περιοχές των Βαλκανίων μαζί με έργα κοινής ωφέλειας (γέφυρες, λουτρά, αγορές κλπ.). Ταυτόχρονα πολλά χριστιανικά έργα τέχνης καταστράφηκαν (όπως τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και εικόνες), πολλά άλλαξαν χρήση (εκκλησίες που μετατράπηκαν σε τζαμιά) και νέοι όροι επιβλήθηκαν από τους κατακτητές (κυρίως όσον αφορά το χτίσιμο εκκλησιών). Η ακμή της οθωμανικής αρχιτεκτονικής τοποθετείται στον 16ο αι. με κύριο εκπρόσωπο τον Μιμάρ Κότζα Σινάν, ενώ κατά τα τέλη του 19ου αι. επιρροές - αναγεννησιακές αλλά και μπαρόκ - έδωσαν διαφορετικό χαρακτήρα στην οθωμανική αρχιτεκτονική.
Κορυτσά, Αλβανία
Το τζαμί Ηλίας Μιραχόρι χτίστηκε κατά τον 15ο αι. όταν εισήχθη, με την κατάκτηση των οθωμανών, το Ισλάμ στην περιοχή. Είναι ένα από τα αρχαιότερα μουσουλμανικά τεμένη στην Αλβανία. Χτίστηκε από τον Ηλία Χότζα (Μιραχόρι), διάσημο Αλβανό γενίτσαρο, που συμμετείχε ενεργά στην Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453). Αρκετά στοιχεία της αρχιτεκτονικής (π.χ. η τοιχοδομία) μαρτυρούν τις βυζαντινές επιρροές που ακόμα, εκείνη την εποχή, ήταν έντονες.
15ος αι. Τζαμί Ηλία Μιραχόρι Κορυτσά
Αδριανούπολη, Τουρκία
Το τέμενος Σελιμιγιέ στην Αδριανούπολη χτίστηκε με εντολή του σουλτάνου Σελίμ, κατά την περίοδο ακμής των Οθωμανών, κατά το διάστημα 1568-1575. Αρχιτέκτονας ήταν ο περίφημος Μιμάρ Σινάν - πιθανότατα ελληνικής καταγωγής - ο σημαντικότερος οθωμανός αρχιτέκτονας. Ως αριστούργημά του θεωρούσε το Τέμενος αυτό που το τελείωσε σε ηλικία 80 περίπου ετών και ισχυρίστηκε πως είχε τον μεγαλύτερο θόλο στον κόσμο. Μετρημένος από το έδαφος ο θόλος είναι κοντύτερος από εκείνον της Αγίας Σοφίας. Μετρημένος από τη βάση του ωστόσο είναι υψηλότερος και κατά μισό περίπου μέτρο μεγαλύτερος σε διάμετρο.
16ος αι. Τέμενος Σελιμιγιέ Αδριανούπολη
Σόφια, Βουλγαρία
Χαρακτηριστικό πράδειγμα πολυθρησκευτικής συνύπαρξης είναι το κέντρο της Σόφια όπου σε πολύ μικρή απόσταση βρίσκονται ο Ναός της Αγίας Κυριακής, η εβραϊκή Συναγωγή και το τέμενος Μπάνια Μπάσι. Το τζαμί σχεδιάστηκε από τον διάσημο Οθωμανό αρχιτέκτονα Μιμάρ Σινάν και ολοκληρώθηκε το 1566, κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης. Το όνομα του τζαμιού προέρχεται από τη φράση Banya Bashi, που σημαίνει πολλά λουτρά.
1566 τέμενος Μπάνια Μπάσι, Σόφια
Θεσσαλονίκη, Ελλάδα
Από τον 19ο αι. ήδη οι Οθωμανοί εγκαταλείπουν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική τους και αρχίζουν να μιμούνται δυτικά/μπαρόκ πρότυπα. Το Γενή Τζαμί στη Θεσσαλονίκη, σε σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Ποζέλι, συνδυάζει τη μουσουλμανική παράδοση με τον αρχιτεκτονικό συρμό του καιρού του (εκλεκτικιστικά στοιχεία που χρησιμοποίησε ο αρχιτέκτονας και σε πολλά άλλα κτίριά του, που σώζονται στην πόλη) Τη δαπάνη για την κατασκευή του ανέλαβαν οι λεγόμενοι Ντονμέδες, οι Εβραίοι δηλαδή που είχαν εξισλαμιστεί. Μετά την ανταλλαγή (1923-1924), στέγασε για μικρό διάστημα πρόσφυγες και από το 1925 έως το 1963 χρησιμοποιήθηκε ως αρχαιολογικό μουσείο της πόλης.
1903 Γενή Τζαμί, Θεσσαλονίκη
Κωνσταντινούπολη, Τουρκία
Καθώς το Ισλάμ αποθάρρυνε την αναπαράσταση ανθρώπων και ζώων ευνοήθηκε η ανάπτυξη της καλλιγραφίας. Η καλλιγραφία κατέχει εξέχουσα θέση στην ισλαμική κουλτούρα και έχει τις ρίζες της στη θρησκεία, καθώς μέσω της γραφής μεταδόθηκε και διασώθηκε ο λόγος του Κορανίου. Έτσι, για τους μουσουλμάνους καλλιγράφους, η τέχνη της γραφής είναι πρωτίστως θρησκευτική εμπειρία και λιγότερο αισθητική. Οι Οθωμανοί, πιστοί στην ισλαμική παράδοση, καλλιέργησαν την καλλιγραφία, παρά την επίδραση της τυπογραφίας και της λιθογραφίας, κυρίως από τον 19ο αι. και μετά.
19ος αι. Κοράνι Μουσείο Τουρκικής και Ισλαμικής Τέχνης Türk ve İslam Eserleri Müzesi
Βιβλιογραφία / δικτυογραφία
Charles Delvoye - Η Βυζαντινή Τέχνη Το Ημέτερον Κάλλος - Βυζαντινές εικόνες από τη Θεσσαλονίκη - Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών Γιαννουλάτος Aναστάσιος, “Εκκλησία της Αλβανίας: Ιστορική - Πνευματική Παράδοση. Τέχνη” Παπαδημητρίου, Παρασκευή (2007, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), Η εξέλιξη του τύπου και της εικονογραφίας του βημοθύρου από τον 10ο έως και τον 18ο αιώνα Προσκτίσματα Μεταβυζαντινών Ναών - Γ. Σκιαδαρέσης
Βιβλιογραφία / δικτυογραφία
http://makrinitsamuseum.gr/index.php/el/ https://religiousroutes.eu/ https://www.religiousgreece.gr/ https://www.archaiologia.gr/blog https://orthodoxalbania.org https://worldhistory.org/ http://www.artmag.gr/
Βιβλιογραφία / δικτυογραφία
http://odysseus.culture.gr/ http://constantinople.ehw.gr/