Bohaterska obrona Jasnej Góry

Bohaterska obrona Jasnej Góry

Tło historyczne "Potopu"

Tłem historycznym "Potopu" jest najazd szwedzki. W powieści ukazane zostały wydarzenia oraz postacie z tego okresu.

Świat przedstawiony określają wypadki wojenne: oblężenia, potyczki, klęski, zwycięstwa. Kluczowym momentem jest obrona Jasnej Góry.

akcja główna

1655

1656

Jak Sienkiewicz przygotwywał się do pisania powieści?

czytaj więcej

Najważniejsze wydarzenia potopu szwedzkiego

1. Wkroczenie wojsk szwedzkich do Polski latem 1655 r. w liczbie ok. 40 000 (Wielkopolska i Litwa)

2. Kapitulacja:

a) wielkopolskiego pospolitego ruszenia pod Ujściem 25 VII 1655 r.

b) poddanie Poznania Szwedom pod wpływem Krzyszfota Opalińskiego, wojewody poznańskiego, i innych magnatów

c) poddanie Szwedom Litwy przez Janusza Radziwiłła, wojewodę wileńskiego (Kiejdany 20 X 1655 r.)

d) Warszawy (wrzesień) i Krakowa (październik) 1655 r.

czytaj więcej

Klęski i zwycięstwa wojenne Polaków

Wydarzenia wojenne zakończone:

zwycięstwem Polaków

klęską Polaków

WNIOSKI

Analiza fragmentu I – doświadczenie sacrum

1) W jaki sposób autor różnicuje reakcje szlachty i chłopów na widok obrazu?

2) Na czym polega wewnętrzna przemiana Andrzeja Kmicica w tym fragmencie?

3) Zinterpretuj słowa księdza o „naprawianiu dusz”. Jak odnoszą się one do sytuacji Polski?

4) Jaką funkcję pełni motyw Matki Boskiej w tym fragmencie?

Analiza fragmentu II – portret lidera i wspólnoty

1) Wymień dwa aspekty działalnościo. Kordeckiego opisane we fragmencie.

2) Do kogo o. Kordecki wysyłał listy i jaki był cel tej korespondencji?

3) Kto bierze udział w procesji na murach i co to mówi o obrońcach?

4) Jak natura reaguje na modlitwę obrońców podczas procesji?

Analiza fragmentu III – obraz wroga

1) Jaką metaforą Sienkiewicz określa nadciągającą armię szwedzką? Wyjaśnij jej znaczenie.

2) Z jakich formacji składa się wojsko szwedzkie i co świadczy o jego profesjonalizmie?

3) Dlaczego autor nazywa widok szwedzkiego pochodu „pięknym”?

4) Jakie znaczenie ma kontrast między wojskiem a obrońcami Jasnej Góry?

Analiza fragmentu IV – piekło bitwy

1) Wypisz wyrazy dźwiękonaśladowcze (onomatopeje) użyte w opisie walki i wyjaśnij, w jaki sposób Sienkiewicz, posługując się nimi, oddaje chaos i grozę oblężenia Jasnej Góry.

2) Do jakiej mitycznej postaci porównany jest huk dział pod koniec fragmentu?

3) Dlaczego zakonnicy wychodzą z proce-sją i relikwiami w samym środku walki?

4) Jakie przesłanie płynie z tego fragmentu?

Podsumowanie

Obrona Jasnej Góry w „Potopie” to wydarzenie, w którym militaria ustępują sferze duchowej. Klasztor jako sacrum jednoczy naród i odmienia jednostki, co symbolizuje metamorfoza Kmicica. Kluczowy jest ksiądz Kordecki, łączący wiarę z dyplomacją. Sienkiewicz kontrastuje nieludzką armię szwedzką („niezmierny wąż”) z determinacją obrońców. Mimo „piekła” bitwy, zwycięstwo stanowi triumf wartości chrześcijańskich.

Przesłanie utworu daje nadzieję: wspólnota zjednoczona wokół świętości przetrwa każde zagrożenie.

Poćwicz przed maturą!

Na zakończenie wykonaj jeszcze kilka zadań. (pracuj na podstawie fragmentów dołączonych do prezentacji)

Szlachta reaguje w sposób sarmacki, używając łaciny (Salve Regina), co podkreśla ich wykształcenie i status. Chłopi natomiast zwracają się do Maryi prostymi, emocjonalnymi apostrofami („Panienko Najświętsza!”, „Panno Złota!”), co ukazuje ich serdeczną, ludową pobożność.

Kmicic przeżywa stan mistycznej ekstazy; traci kontakt z rzeczywistością („zapomniał się”, „przestał rozeznawać, kim jest”). Jego ręce, dotąd służące walce, wznoszą się w geście modlitwy. Doświadcza spokoju, który gasi jego wcześniejsze zwątpienia. To moment przełomowy. Kmicic doświadcza głębokiego wstrząsu duchowego, uświadamia sobie własne grzechy i zwątpienie. Rodzi się w nim pokora, wiara i nadzieja, które prowadzą do jego moralnej odnowy.

Słowa te oznaczają, że Jasna Góra jest miejscem odnowy moralnej narodu. Sugerują, że klęski wojenne były skutkiem upadku ducha, a zwycięstwo nad Szwedami („ciemnością”) jest możliwe tylko poprzez powrót do „prawdziwego światła”, czyli wartości chrześcijańskich i jedności.

• Przede wszystkim Matka Boska ukazana jest jako najwyższa opiekunka i obrończyni narodu. Wierni zwracają się do niej bezpośrednio, prosząc o ratunek, pomoc i pocieszenie, co pokazuje, że w sytuacji zagrożenia widzą w niej ostatnią instancję nadziei. Jej obecność daje poczucie bezpieczeństwa wobec realnego niebezpieczeństwa ze strony wojsk szwedzkich.
• Motyw ten pełni także funkcję jednoczącą społeczeństwo. Wspólna modlitwa do Matki Boskiej łączy wszystkich – szlachtę, chłopów, kobiety i chorych – niezależnie od pochodzenia i stanu. Wobec jej obrazu zanikają podziały społeczne, a wspólnota narodowa i religijna staje się silniejsza.
• Istotna jest również funkcja duchowej przemiany bohaterów, zwłaszcza Kmicica. Kontakt z sacrum, którego symbolem jest Matka Boska, prowadzi do jego wewnętrznego nawrócenia: bohater uświadamia sobie własne grzechy, porzuca zwątpienie i odnajduje wiarę oraz nadzieję.
• Motyw Matki Boskiej ma ponadto wymiar symboliczny i patriotyczny. Jest znakiem Bożej opieki nad Polską i zapowiedzią zwycięstwa moralnego nad wrogiem. Jej obecność sugeruje, że obrona Jasnej Góry nie jest jedynie wydarzeniem militarnym, lecz także walką w imię wyższych wartości.

Kordecki łączy funkcję duchową (odprawianie nabożeństw, modlitwa za wszystkich) z funkcją polityczno-organizacyjną (zasiadanie na radach, pisanie listów dyplomatycznych do dowódców i króla). Kordeckiego cechuje nadludzki spokój porównany do „kamiennych posągów” oraz cicha rezygnacja połączona z niemal wesołością w oczach. Jego obecność przynosi ludziom „pogodę na twarzach” i uzdrawia „chore dusze”.

Pisał m.in. do Wittenberga (o miłosierdzie nad klasztorem), do Jana Kazimierza(by ratować naród) oraz do dowódców szwedzkich (Sadowskiego, Wrzeszczowicza), starając się odwieść ich od ataku.Cel był pragmatyczny: wykorzystanie wszelkich „ziemskich środków ratunku”.

W procesji idą zakonnicy, szlachta o „podgolonych głowach”, niewiasty, chłopi w sukmanach oraz dzieci. Pokazuje to pełną solidarność stanową i wiekową w obliczu zagrożenia – Jasna Góra jednoczy cały naród. Procesja wzmacnia morale obrońców, jednoczy wspólnotę i symbolicznie oddaje twierdzę pod opiekę Boga. Jest wyrazem wiary, ale też manifestacją duchowej siły wobec wroga.

Reakcja natury ma znamiona cudu: wiatr cichnie, niebo błękitnieje, a słońce rozlewa łagodne światło. Sugeruje to, że Bóg słucha pieśni wiernych i bierze ich pod „ochronę skrzydeł bożych”.

Sacrum i przemiana w obliczu Jasnogórskiej Pani Fragment I ukazuje Jasną Górę jako przestrzeń sacrum, która ma moc jednoczenia narodu i odmieniania ludzkich losów. Sienkiewicz różnicuje reakcje stanów: szlachta manifestuje pobożność poprzez łacińskie śpiewy, podczas gdy chłopi wyrażają ją emocjonalnymi, polskimi apostrofami. Mimo tych różnic, wspólna modlitwa do Matki Boskiej – postrzeganej jako najwyższa Opiekunka i instancja nadziei – zaciera podziały społeczne, tworząc solidarną wspólnotę. Kluczowym elementem jest metamorfoza Andrzeja Kmicica; bohater, doświadczając mistycznej ekstazy, porzuca zwątpienie na rzecz pokory i wiary. Akt odsłonięcia obrazu, skąpany w „brylantowym świetle” i potężnej muzyce, nabiera cech objawienia. Zgodnie ze słowami zakonnika, klasztor staje się miejscem „naprawiania dusz”. Sugeruje to, że odrodzenie moralne Polaków i powrót do wartości chrześcijańskich są niezbędnymi warunkami zwycięstwa nad szwedzką „ciemnością”.

Augustyn Kordecki – charyzmatyczny lider i symbol jednościFragment II kreuje postać księdza Kordeckiego jako charyzmatycznego przywódcę, który w obliczu zagrożenia harmonijnie łączy sferę duchową z pragmatyzmem. Z jednej strony cechuje go nadludzki spokój i żarliwa modlitwa, która uzdrawia „chore dusze” i wlewa ufność w serca obrońców . Z drugiej strony przeor aktywnie wykorzystuje „ziemskie środki ratunku”, prowadząc intensywną dyplomację i korespondencję z królem Janem Kazimierzem oraz szwedzkimi dowódcami. Centralnym punktem fragmentu jest procesja na murach, która staje się manifestacją zjednoczonego narodu. Udział zakonników, szlachty, chłopów i dzieci symbolizuje pełną solidarność stanową i pokoleniową . Duchową potęgę tego aktu podkreśla reakcja natury – nagłe uciszenie wiatru i wypogodzenie nieba interpretowane jest jako znak Bożej przychylności . Postać Kordeckiego, promieniująca nieziemskim blaskiem, staje się filarem oporu, udowadniając, że autorytet lidera jest kluczowy dla utrzymania morale wspólnoty.

• Armia jest nazwana „niezmiernym wężem” o „stalowej łusce”. Metafora ta podkreśla grozę, drapieżność, nieludzki charakter najeźdźcy oraz ogromną liczbę wojska, które wije się wzdłuż drogi.
• Określenie armii mianem „niezmiernego węża” sugeruje płynność i niebezpieczeństwo. Opis, w którym wąż „przypełzał”, „skręcał się” i „rozkręcał” , oddaje sposób poruszania się ogromnych kolumn wojska, które elastycznie dopasowują się do ukształtowania terenu, osaczając twierdzę.
• „Stalowa łuska” , którą migocze wąż, to w rzeczywistości blask zbroi, hełmów i broni. Metafora ta sugeruje, że armia szwedzka jest jednolitym, opancerzonym organizmem, pozbawionym ludzkich odruchów – to zimna, stalowa machina wojenna.
• Wąż posiada „straszliwe dzwona”, co jest nawiązaniem do grzechotnika. W literaturze motyw węża niemal zawsze niesie konotacje negatywne: kojarzy się z podstępem, szatanem i śmiertelnym zagrożeniem. Sienkiewicz używa tego obrazu, by podkreślić, że Szwedzi nie są zwykłym przeciwnikiem, lecz ucieleśnieniem złowrogiej siły.
• Podczas gdy procesja na murach odbywa się w słońcu, które „rozlało łagodne, bladozłote” światło , szwedzki wąż „ciemniał i pełzł”. To zestawienie światła (Jasna Góra) z mrokiem i „czarnymi cielskami” armat buduje manichejską wizję walki dobra ze złem.

Składa się z jazdy i czworoboków piechoty z dzidami.O profesjonalizmie świadczy „pochód regularnego wojska”, porządek defilady oraz sprawne rozdzielanie się oddziałów w celu zajmowania okolicznych budowli.

Epitet „piękny” odnosi się do estetyki militarnej – regularności, blasku zbroi i potęgi. Sienkiewicz docenia siłę wroga, by tym bardziej wywyższyć późniejszy sukces nielicznych obrońców. Wojsko jest dobrze zorganizowane, regularne i zdyscyplinowane. Widać wyraźny podział na jazdę, piechotę i artylerię, co podkreśla profesjonalizm wroga.

• Przede wszystkim uwypukla skrajną nierówność sił. Szwedzi zostają przedstawieni jako potężna, doskonale zorganizowana armia: liczna, regularna, wyposażona w artylerię i zaplecze wojenne. Obrońcy Jasnej Góry pozostają w domyśle nieliczni i słabsi militarnie, co potęguje poczucie zagrożenia.
• Kontrast ten buduje napięcie i dramaturgię wydarzeń. Im większa potęga wroga, tym bardziej dramatyczna staje się sytuacja klasztoru i tym silniej czytelnik odczuwa niepewność losów oblężenia.
• Ma on również wymiar ideowy i symboliczny. Zestawienie siły militarnej Szwedów z duchową siłą obrońców sugeruje, że o wyniku walki nie zdecydują wyłącznie liczebność i broń, lecz wiara, jedność i morale. Dzięki temu przyszłe zwycięstwo obrońców zostaje przedstawione jako cud i znak opieki Bożej, a nie efekt przewagi militarnej.
• W szerszym sensie kontrast ten podkreśla patriotyczne przesłanie powieści: nawet słabszy naród, jeśli jest zjednoczony i wierny swoim wartościom, może przeciwstawić się potężnemu najeźdźcy.

Obraz wroga – potęga szwedzkiej machiny wojennejFragment III koncentruje się na kreacji wizerunku armii szwedzkiej, wykorzystując sugestywną metaforę animalistyczną. Najeźdźcy zostają przyrównani do „niezmiernego węża” o „stalowej łusce”, co podkreśla ich drapieżność, płynność ruchu oraz nieludzki, mechaniczny charakter . „Straszliwe dzwona” i „złowrogie cielska” armat budują atmosferę grozy, kojarzącą się z demoniczną siłą. Sienkiewicz podkreśla profesjonalizm wroga poprzez opis regularnego pochodu zdyscyplinowanej jazdy i piechoty, nazywając ten widok „pięknym” w sensie estetyki militarnej. Kluczowe znaczenie ma kontrast między potęgą najeźdźcy a nielicznymi obrońcami. Zestawienie militarnej dominacji Szwedów z duchową siłą klasztoru uwypukla skrajną nierówność sił i buduje napięcie. Taki zabieg służy idei „pokrzepienia serc” – pokazuje, że zwycięstwo nad tak zorganizowaną, stalową machiną nie jest wynikiem przewagi technicznej, lecz cudem wiary i jedności narodowej.

Piekło bitwy i triumf duchaFragment IV przedstawia kulminacyjny moment oblężenia Jasnej Góry jako naturalistyczny i dynamiczny obraz „piekła”. Sienkiewicz po mistrzowsku operuje onomatopejami (m.in. „huk”, „wycia kul”, „szczękanie”, „trzaskanie”), które nakładając się na siebie, pozwalają czytelnikowi niemal usłyszeć chaos i grozę walki . Monumentalność starcia podkreślają metafory, takie jak porównanie huku dział do „oddechu zdyszanego smoka”, co nadaje bitwie wymiar nadludzki i niemal baśniowy. W samym centrum tego zniszczenia pojawia się procesja z relikwiami,która ma „egzorcyzmować tumany” dymu i ukrzepiać walczących. Takie połączenie modlitwy z walką zbrojną stanowi główne przesłanie fragmentu: zwycięstwo nie zależy wyłącznie od technologii militarnej, lecz od moralneji duchowej determinacji. Obrona klasztoru staje się symbolem oporu całego narodu, udowadniając, że wspólnota zjednoczona wokół wartości takichjak wiara i honor jest zdolna przetrwać nawet w obliczu skrajnego, „piekielnego” zagrożenia.

Widok Przenajświętszego Sakramentu „krzepi walczących”. Zakonnicy egzorcyzmują dymyi tumany, by nie przeszkadzały obronie, co łączy walkę fizycznąz duchową interwencją.

Fragment ukazuje, że wiara, jedność i gotowość do poświęcenia są siłą zdolną przeciwstawić się nawet największej przemocy i przewadze militarnej wroga. Sienkiewicz pokazuje, iż obrona Jasnej Góry nie jest zwykłym starciem zbrojnym, lecz walką o wartości, takie jak religia, honor i tożsamość narodowa. Opis połączenia modlitwy z walką zbrojną podkreśla, że zwycięstwo obrońców wynika nie tylko z ich wysiłku fizycznego, lecz przede wszystkim z moralnej i duchowej determinacji. Dzięki temu obrona Jasnej Góry nabiera wymiaru symbolicznego – staje się znakiem oporu całego narodu oraz dowodem, że wspólnota zjednoczona wokół wspólnych wartości może przetrwać nawet w obliczu skrajnego zagrożenia.

W opisie walki pojawiają się liczne wyrazy i określenia dźwiękonaśladowcze, m.in.: huk, grzmot, wycia kul, świst, szczękanie pocisków, chrobot, trzaskanie, głuche uderzenia, wybuchy, chybot granatów. Nagromadzenie tych słów oddaje ogromny hałas pola walki i sprawia, że czytelnik niemal „słyszy” bitwę. Sienkiewicz tworzy obraz całkowitego chaosu i grozy. Dźwięki nakładają się na siebie, nie ma chwili ciszy ani wytchnienia, co podkreśla bezlitosny charakter wojny i potęguje wrażenie piekła rozgrywającego się wokół klasztoru.

Huk dział staje się gęsty jak „oddech zdyszanego smoka”. Porównanie to nadaje walce charakteru nadludzkiego,niemal baśniowego starciadobra ze złem.

Na podstawie fragmentu I wyjaśnij, jakie znaczenie dla zgromadzonych w kaplicy miało odsłonięcie obrazu.

Odsłonięcie obrazu wywołało u wiernych potężne poruszenie emocjonalne, objawiające się jękiem, płaczem i krzykiem. Było to spotkanie z sacrum, które dawało im poczucie nadziei i opieki w obliczu zagrożenia, co widać w błagalnych okrzykach chłopów i szlachty.

1. Budowanie postawy spokoju i pogody ducha – Kordecki mimo zmęczenia promieniował ufnością, co sprawiało, że ludzie przy nim „zdrowieli” na duszy i odzyskiwali nadzieję. 2. Aktywność religijna połączona z militarną – przeor nie tylko celebrował nabożeństwa i procesje, ale także zasiadał na radach wojennych i pisał listy do dowódców, dbając o ziemskie środki ratunku

Obaj bohaterowie przeżywają stan mistycznego uniesienia i całkowitego oddania się Bogu. Kmicic klęczy w „upojeniu i zachwycie”, czując, że jego dusza leci z głosami organów. Kordecki ma na ustach „nieziemski uśmiech szczęścia” i duszą przebywa w niebie, mimo trwającego wokół zagrożenia. Podobieństwem jest pełne zaufanie wyższej mocy, które pozwala im zapomnieć o ziemskim strachu.

Wymień dwa sposoby, w jakie przeor Kordecki budował morale obrońców klasztoru. Odwołaj się do fragmentu II.

Stwórz konspekt wypowiedzi na temat:Sposoby przedstawiania władcy w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej fragmentu "Potopu" Henryka Sienkiewicza oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego. Pan Andrzej ujrzał twarz wymizerowaną, żółtą i przezroczystą jak wosk kościelny. Oczy królewskie były wilgotne, a powieki zaczerwienione. Rzekłbyś, całe losy kraju odbiły się na tej szlachetnej twarzy, tyle w niej było bólu, cierpienia, troski. Noce bezsenne, rozdzielane między modlitwę a zmartwienie, zawody okrutne, tułactwo, opuszczenie, upokorzony majestat tego syna, wnuka i prawnuka potężnych królów, gorycz, którą tak obficie napawali go właśni poddani, niewdzięczność kraju, dla którego gotów był krew i życie poświęcić, wszystko to można było jak w księdze w tym obliczu wyczytać. A jednak biła z niego nie tylko rezygnacja zdobyta przez wiarę i modlitwę, nie tylko majestat króla i bożego pomazańca, ale taka dobroć wielka, niewyczerpana, iż widać było, że dość będzie największym odstępcom, najbardziej winnym wyciągnąć tylko ręce do tego ojca, a ten ojciec przyjmie, przebaczy i krzywd własnych zapomni. Kmicicowi na jego widok zdawało się, że ktoś mu żelazną dłonią ścisnął serce. Żal zawrzał w gorącej duszy junaka. Skrucha, litość i cześć oddech zaparły mu w gardle, poczucie winy niezmiernej podcięło mu kolana, aż drżeć począł na całym ciele, i nagle nowe, nieznane uczucie powstało mu w piersi. Oto w jednej chwili pokochał tak ten bolesny majestat, że uczuł, iż nie ma nic droższego na ziemi całej od tego ojca i pana, że gotów za niego poświęcić krew, życie, znieść torturę i wszystko w świecie. Chciałby się do tych nóg rzucić, kolana objąć i prosić o odpuszczenie win. Szlachcic, zuchwały warchoł, zmarł w nim w jednej chwili, a urodził się regalista oddany duszą całą swemu królowi. - To nasz pan! nasz pan nieszczęsny! – powtarzał sobie, jakby ustami chciał dać świadectwo temu, co widziały jego oczy, a czuło serce. Tymczasem Jan Kazimierz po ewangelii klęknął znowu, ręce rozłożył, oczy wzniósł ku górze i pogrążył się w modlitwie. Ksiądz wreszcie odszedł, począł się ruch w kościele, król klęczał ciągle.

Porównaj postawę Kmicica (fragment I) i postawę księdza Kordeckiego (fragment IV) podczas nabożeństw. Wskaż jedno podobieństwo.

Zapoznaj się z obrazem Januarego Suchodolskiego.

Zadanie: Wyjaśnij, jakie znaczenie dla losów głównego bohatera ,,Potopu'' Henryka Sienkiewicza ma sytuacja, której ilustrację mógłby stanowić obraz Januarego Suchodolskiego.

Dzięki udziałowi w obronie klasztoru Kmicic / bohater został zrehabilitowany jako obrońca ojczyzny i zdobył miłość Oleńki.

Z jakich powodów klasztor jasnogórski miał ogromne znaczenie strategiczne w czasie potopu szwedzkiego?

Rozstrzygnij, czy fragmenty „Potopu” realizują założenia literatury pisanej „ku pokrzepieniu serc”. Uzasadnij odpowiedź jednym argumentem.a) Rozstrzygnięcie: ……… b) Uzasadnienie: ………

a) Tak. b) Sienkiewicz pokazuje, że mimo ogromnej przewagi technicznej i liczebnej Szwedów (armaty, regularne wojsko), obrońcy Jasnej Góry posiadają niezwyciężoną siłę ducha. Tekst sugeruje, że wiara i zjednoczenie wszystkich stanów wokół wspólnej wartości (religii/ojczyzny) są w stanie zdziałać cuda i „naprawić dusze” narodu w momencie największego kryzysu.

Sposób ujęcia klęski Polaków w ,,Potopie'': 1655

• kapitulacja (Ujście, Kiejdany, Warszawa, Kraków, Widawa, Żarnów) - opis zdrady magnatów, kontrastujący z patriotyzmem szlachty; wzmianka w paru zdaniach o klęsce

1656

• Malbork - opis porażki w trzech zdaniach
• Warszawa (lipiec) - krótki opis szczególnie dwóch pierwszych, zwycięskich dni bitwy i zaledwie wzmianka o ostatniej klęsce Polaków w trzecim dniu
• Gołąb - podkreślenie w powieści waleczności Polaków i krótka informacja o klęsce

Sposób ujęcia zwycięstw Polaków w ,,Potopie'': 1655

• Nowy Sącz - autor umieszcza relację o licznych zwycięstwach Polaków nad Szwedami
• Częstochowa - obszerny opis obrony klasztoru - poświęcenie tej bitwie 8 rozdziałów, nadanie opisowi szczególnego znaczenia, wyróżnionego spośród innych; zwycięska bitwa stała się punktem zwrotnym w wojnie ze Szwedami;
• powrót króla, Zamość - opisany szeroko jako wielki triumf, obszerna relacja z podkreśleniem klęski Szwedów

1656

• Warszawa (30 czerwca) - długi opis zwycięstwa Polaków (przemilczenie w tym rozdziale faktu odbicia miasta przez Szwedów w lipcu tego roku; umieszczenie krótkiej informacji o tym znacznie dalej w tekście)
• osaczenie Szwedów w widłach Wisły i Sanu; Warka - szeroki opis szarży Czarnieckiego
• zmagania na Litwie i w Prusach; Prostki - obszerny opis

1657

• wyjście wojsk szwedzkich do Danii; wypędzenie Rakoczego - stwarzanie wrażenia wszechogarniającego Polskę spokoju; optymizm autora powieści;

• Autor powieści dokładniej opisał bitwy zwycięskie niż przegrane. Niektóre klęski pominął milczeniem, inne opisał sprawozdawczo w paru zdaniach. Szczególne znaczenie nadał obronie Jasnej Góry, miejsca świętego dla Polaków. Wojna jako profanum stała się sacrum w obronie wiary i wolności.
• Dostrzegł w historii XVII w. analogię do dziejów Polski z XIX w.
• Podporządkował prawdę historyczną idei ,,ku pokrzepieniu serc''.
• Podkreślił trwałość wartości walk niepodległościowych, wbrew pozytywistycznym hasłom realizmu politycznego.
• Wojna w wydaniu Sienkiewicza uchyla ważność rzeczy pospolitych, kłopotów codziennych, a podnosi wartość poświęcenia, aktywności, przygody. Pomaga w sprawdzaniu się ludzi, kształtowaniu charakterów.

3. Ucieczka Jana Kazimierza na Śląsk i wydanie w Opolu (20 listo-pada 1655 roku) uniwersału wzywającego naród do walki ze Szwedami4. Partyzantka chłopów na Podkarpaciu, odbicie Szwedom Nowego Sącza (grudzień 1655 r.) 5. Obrona Częstochowy (19 listopada - 27 grudnia 1655 r.) 6. Powrót króla i złożenie ślubów w katedrze lwowskiej 7. czerwiec - lipiec 1656 r. - bitwy pod Warszawą (30 czerwca zajęcie jej przez Polaków; 28 - 30 lipca ponowne zajęcie jej przez Szwedów na kilka tygodni) 8. Stopniowe wycofywanie się Szwedów z ziem Polski i Litwy, wypierane przez wojska Stefana Czarnieckiego 9. Ostateczne zakończenie zmagań nastąpiło 3 maja 1660 r. pokojem oliwskim.

obrona Jasnej Góry moment przełomowy w wojnie

Sienkiewicz rzetelnie przygotowywał się do pisania powieści: studiował kroniki, listy, herbarze, notatki, prace historyczne, pamiętniki. Szczególne znaczenie miały dla pisarza ,,Pamiętniki'' Jana Chryzostoma Paska - to skąd zaczerpnął obrazy pojedynków, bójek, awantur, sceny wojenne, na tym utworze wzorował język i styl.Sienkiewicz wprowadził do swojej powieści nie tylko wydarzenia wojenne, ale także autentyczne postacie. Są to m.in.: król Polski Jan Kazimierz, królowa Maria Kazimiera, Radziwiłłowie, król szwedzki Karol Gustaw, ksiądz Kordecki. Postacie fikcyjne natomiast często mają swe historyczne pierwowzory.