Przemiana wewnętrzna Andrzeja Kmicica

Od watażki do bohatera - wokółprzemiany wewnętrznej Adrzeja Kmicica

Wprowadzenie - przemiana bohatera

Przemiana bohatera literackiego to proces, w którym postać pod wpływem doświadczeń, przeżyć i własnych decyzji zmienia sposób myślenia, hierarchię wartości oraz postępowanie. Literatura często pokazuje, że taka zmiana nie jest łatwa ani szybka – wymaga konfrontacji z własnymi błędami, poczucia winyi odpowiedzialności za innych. Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów bohatera przechodzącego głęboką przemianę jest Andrzej Kmicic z "Potopu" Henryka Sienkiewicza.

Czy doświadczenia życiowe – zwłaszcza te trudne i graniczne, takie jak porażka, cierpienie, wstyd, poczucie winy, miłość czy odpowiedzialność za innych – mogą doprowadzić człowieka do wewnętrznej przemiany?Warto zwrócić uwagę, że literatura bardzo często ukazuje zmianę bohatera jako efekt bolesnej konfrontacjiz własnym sumieniem i konsekwencjami własnych czynów.

Fragment I - pierwszy konflikt sumienia

(1) Jakie cechy charakteru Andrzeja Kmicica ujawniają się w rozmowie z Oleńką? Podaj przykłady z tekstu.

(2) W jaki sposób Kmicic usprawiedliwia swoje czyny w Upiciei Lubiczu?

(3) Jak Oleńka ocenia postępowanie Kmicica i jakie wartości reprezentuje?

Fragment II - ślepa lojalność i tragiczny wybór

(4) Jak Kmicic postrzega księcia Janusza Radziwiłła i dlaczego darzy go tak bezgranicznym zaufaniem?

(5) Dlaczego przysięga złożona na krucyfiks ma dla Kmicica tak ogromne znaczenie? Dlaczego Kmicic czuje się „przeklętym na wieki”?

(6) Przed jakim dylematem stawia Kmicica Oleńka po ogłoszeniu zdrady hetmana?

Fragmenty III-V - przebudzenie sumienia

(7) Jakie wątpliwości moralne dręczą Kmicica po odkryciu zdrady Radziwiłłów?

(8) Jak rozmowa z Bogusławem zmienia postrzeganie rzeczywistości przez Kmicica? Dlaczego to właśnie te słowa stały się impulsem jego przemiany?

(9) Jakie nowe postanowienie podejmuje Kmicic przed krucyfiksem? Porównaj tę przysięgę z przysięgą złożoną Radziwiłłowi?

Fragmenty VI-VII - zerwanie z przeszłością

(10) Przeanalizuj list Kmicica do Janusza Radziwiłła. Jakimi argumentami bohater uzasadnia wypowiedzenie posłuszeństwa?

(11) W jakim celu Kmicic pisze do Wołodyjowskiego? Dlaczego Kmicic podpisuje list pseudonimem „Babinicz”?

(12) W jaki sposób te listy pokazują przemianę bohatera z banity w obrońcę ojczyzny?

Fragmenty VIII-XII - odkupienie win

(13) Jaką rolę odgrywa Kmicic podczas oblężenia klasztoru i jak zmienia się jego status w oczach obrońców?

(14) Jaką rolę odgrywa Kmicic podczas oblężenia Częstochowy? Wymień jego kluczowe zasługi.

(15) Jakie znaczenie dla duchowej przemiany Kmicica ma jego pobytw sanktuarium i kontaktz księdzem Kordeckim?

Fragmenty XIII-XIV - wierność królowi i ojczyźnie

(16) Jak zachowuje się Kmicic podczas obrony króla i co to mówi o jego hierarchii wartości? Dlaczego decyduje się wyznać królowi swoją prawdziwą tożsamość dopiero w obliczu śmierci?

(17) Jak król ocenia postać Kmicica i jego czyny?

(18) Jak reagują inni rycerze (np. Wołody-jowski), gdy dowiadują się, że Babinicz to Kmicic? Dlaczego tak trudno im uwierzyć w jego przemianę?

Fragment XV - triumf i rehabilitacja

(19) Opisz atmosferę panującąw kościele w Upicie przed odczytaniem królewskiego listu. Jak ludzie postrzegają Kmicica?

(20) Jakie konkretne zasługi Kmicica (wymienione w liście) decydują o jego oczyszczeniu z zarzutów?

(21) Jak reaguje Oleńka na wieśćo tym, że Babinicz i Kmicic to ta sama osoba?

Schemat życia bohatera dynamicznego

Andrzej Kmicic to bohater dynamiczny, zmieniający się w trakcie akcji utworu. Zmienia się wewnętrznie. Jego przeżycia doprowadziły do duchowego dojrzewania i przemiany psychicznej.

upadek moralnyi odrzucenie

próba odkupienia win i rehabilitacja

hulaszcza młodość Kmicica

Porównanie Soplicy z Kmicicem

pochodzenie

temperament

"niepospolitość" osobowości

miłość

tajemniczość

przemiana wewnętrzna

PORÓWNANIE BOHATERÓW - WNIOSKI

Poćwicz przed maturą!

Na zakończenie wykonaj jeszcze kilka zadań. (pracuj na podstawie fragmentów dołączonych do prezentacji)

List do Wołodyjowskiego ma na celu ostrzeżenie przyjaciół i sojuszników przed niebezpieczeństwem, jakie stwarza Radziwiłł i jego ludzie. Kmicic informuje o groźbach i planach hetmana, udziela praktycznych wskazówek, jak się chronić, i dba o bezpieczeństwo całej grupy żołnierzy, którzy pozostają lojalni wobec Rzeczypospolitej. Podpisuje się pseudonimem „Babinicz”, aby nie wzbudzać podejrzeń i nie zniechęcać odbiorców listu swoim nazwiskiem. Chce, aby ostrzeżenie zostało przyjęte w pełni poważnie i skutecznie, bez obawy, że jego osobista pozycja lub dotychczasowe konflikty wpłyną na reakcję adresatów.

Bogusław używa metafory „postawy czerwonego sukna”, które każdy ciągnie w swoją stronę. Radziwiłłowie chcą z tego sukna uszczknąć tyle, by starczyło im na „płaszcz”, co oznacza, że ich celem jest wyłącznie własna korzyść, zdobycie władzy i terytoriów (Litwy), a nie dobro państwa.

Kmicic postrzega księcia Janusza Radziwiłła jako postać wyjątkową, godną najwyższego szacunku i lojalności, swojego wodza, ojca i dobrodzieja. Zaufanie, jakim go obdarza, wynika zarówno z osobistej więzi, jaką z Radziwiłłem nawiązał, jak i z przekonania, że jego decyzje są zawsze motywowane dobrem publicznym i ojczyzny. Kmicic widzi w księciu nie tylko przywódcę wojskowego, ale także moralny autorytet, którego słowa i rady mają dla niego ogromną wagę. To poczucie bezpieczeństwa i pewności co do intencji Radziwiłła sprawia, że młody rycerz jest gotów oddać życie w obronie jego osoby, składając przysięgę absolutnej wierności „do ostatniego tchnienia”. Zaufanie Kmicica wynika też z podziwu dla doświadczenia i mądrości księcia oraz z poczucia, że dzięki Radziwiłłowi możliwe jest osiągnięcie większego dobra dla ojczyzny.

Król Jan Kazimierz ocenia Kmicica niezwykle wysoko, dostrzegając w nim zarówno odwagę i zdolności wojskowe, jak i lojalność wobec monarchy i ojczyzny. Widzi w nim człowieka, który z dawnych błędów wyciągnął wnioski i przeszedł wewnętrzną przemianę – z szaleńczego, łatwo ulegającego wpływom rycerza w dojrzałego, odpowiedzialnego obrońcę państwa. Król docenia zarówno jego odwagę w walce, jak i moralną konsekwencję w działaniu, co czyni z Kmicica wzór rycerskiego bohaterstwa i prawdziwego patriotyzmu.

Pierwszy punkt zwrotny w dziejach Kmicica:

• to listy hetmańskie, polecające mu formowanie oddziału
• wówczas nie może już być pociągnięty do odpowiedzialności przez sądy zwykłe, ma możliwość odzyskania dobrego imienia

Oleńka ocenia postępowanie Kmicica jednoznacznie i surowo, stając sięw tym fragmencie głosem sumienia i moralnego ładu. Nazywa jego czyny haniebnymi, niegodnymi kawalera, porównuje je do postępków hajdamakówi rozbójników, a nie rycerzy. Jej krytyka nie wynika z lęku, lecz z głębokiego przywiązania do wartości takich jak uczciwość, sprawiedliwość, poszanowanie ludzkiego życia, prawa i dobrego imienia. Oleńka jasno deklaruje, że nie chce dzielić z Kmicicem hańby ani łez ludzkich,a honor i „cześć imienia” są dla niej ważniejsze niż siła czy pozycja. Reprezentuje postawę opartą na etyce chrześcijańskiej i obywatelskiej odpowiedzialności, przeciwstawiając się brutalnemu indywidualizmowi Kmicica. Jej stanowczość, odwaga i konsekwencja sprawiają,że staje się dla bohatera punktem odniesienia — kimś, kto nie tylkogo ocenia, ale także wyznacza moralny ideał, do którego Kmicicdopiero będzie musiał dorosnąć.

Oba listy wyraźnie ukazują przemianę Kmicica z banity i bezkrytycznie lojalnego rycerza w świadomego obrońcę ojczyzny. W liście do Radziwiłła porzuca lojalność wobec zdradliwego wodza i podejmuje samodzielną decyzję moralną, kierując się obowiązkiem wobec państwa i własnym sumieniem. List do Wołodyjowskiego pokazuje jego odpowiedzialność za innych i aktywne działanie na rzecz dobra wspólnego, a nie osobistej korzyści. Bohater przestaje być biernym narzędziem politycznych intryg i staje się inicjatorem działań patriotycznych, gotowym do walki o sprawiedliwość, bezpieczeństwo i honor Rzeczypospolitej.

Oleńka pełni rolę „zewnętrznego sumienia”bohatera i strażniczki wartości moralnych. To ona uświadamia mu hańbę jego czynów (np. wydarzenia w Upicie i Lubiczu). Stawia mu twarde ultimatum: wybór między hulaszczą kompanią a miłością, wymagając od niego „poczciwości”. Jej słowa „przedarły pancerz pokrywający jego sumienie”, wywołując u Kmicica rzadkie u niego poczucie upokorzenia i wstydu.

Kmicic w liście do Janusza Radziwiłła wypowiada posłuszeństwo, uzasadniając to obowiązkiem wobec ojczyzny i własnym sumieniem. Podkreśla, że nie chce dłużej służyć zdradzieckiemu wodzowi, którego działania narażały Rzeczpospolitą na szkodę, i deklaruje, że będzie bronił prawdy i ścigał zdradę, nawet wobec potęgi Radziwiłłów. List do Wołodyjowskiego ma na celu ostrzeżenie przyjaciół i współtowarzyszy broni przed niebezpieczeństwem, jakie stwarza Radziwiłł, oraz udzielenie im wskazówek, jak się chronić. Kmicic podpisuje się pseudonimem „Babinicz”, aby nie wzbudzać podejrzeń i zapewnić skuteczność przekazu.Oba listy ukazują przemianę Kmicica z banity i bezkrytycznie lojalnego rycerza w świadomego obrońcę ojczyzny. Bohater przestaje być narzędziem zdradliwego wodza i staje się inicjatorem działań patriotycznych, kierując się moralnością, odpowiedzialnością i troską o bezpieczeństwo współtowarzyszy. Listy pokazują jego gotowość do walki w imię sprawiedliwości i dobra Rzeczypospolitej, a także samodzielność w podejmowaniu decyzji w trudnych i niebezpiecznych sytuacjach.

Próba odkupienia win:

• świadom głębi swego upadku, w pierwszej kolejności postanawia zemścić się na Bogusławie Radziwille (usiłuje uprowadzić księcia, aby dostarczyć zdrajcę królowi polskiemu)
• wypowiada służbę Januszowi Radziwiłłowi i przysięga mu zemstę za to, że został przez niego oszukany
• symbolem zmiany postawy jest także zmiana imienia - Kmicic przeistacza się w BABINICZA i walczy za ojczyznę, dając wiele dowodów swego patriotyzmu i gotowości do poświęcenia oraz wierności królowi, np.:

- wsławia się w obronie Jasnej Góry, gdzie organizuje obronę klasztoru i z narażeniem życia wysadza szwedzką kolumbrynę - liczne perypetie wojenne u boku księcia Sapiehy i hetmana Czarnieckiego - bohaterska obrona Warszawy (pokonanie wojsk księcia Bogusława Radziwiłła) - uratowanie życia królowi polskiemu w górskim wąwozie Rehabilitacja bohatera:

• Kmicic zostaje zrehabilitowany podczas mszy w Upicie, kiedy to proboszcz odczytuje list króla Jana Kazimierza na temat zasług Andrzeja Kmicica - Babinicza
• czynami patriotycznymi, udziałem w walce ze Szwedami zmazał grzechy z przeszłości i rehabilitacja, jakiej szybko się doczekał, zostaje połączona z nadaniem mu starostwa i pozwala mu zdobyć serce i rękę Oleńki, którą teraz już może poślubić (ona ze łzami szczęścia godzi się być jego żoną)
• Kmicic zyskuje pełną rehabilitację i szczęście osobiste

Jacek Soplica:

• zabójstwo a afekcie Stolika Horeszki
• choć miał powody, nic nie usprawiedliwia tego czynu
• porywczy (najpierw działa, potem myśli)

Andrzej Kmicic:

• spalenie Wołmontowicz
• brawurowe porwanie księcia Bogusława Radziwiłła
• wysadzenie kolumbryny - jest porywczy, gwałtowny, człowiek - gorączka

Podczas oblężenia Kmicic nie tylko dowodzi odwagą i inicjatywą, lecz także wykazuje się strategicznym myśleniem i sprawnością bojową. Jego kluczowe zasługi to: podniesienie ducha obrońców poprzez własny przykład, aktywny udział w przygotowaniach wojennych i organizacji obrony, a przede wszystkim samodzielne wysadzenie kolubryny, co znacząco osłabiło siły wroga i przyczyniło się do obrony klasztoru. Jego bohaterstwo łączy w sobie determinację, odwagę i głębokie poczucie odpowiedzialności za losy ojczyzny.

Podczas obrony króla Kmicic zachowuje się w sposób absolutnie heroiczny i pełen poświęcenia – mimo przerażenia i zagrożenia życia staje w obronie Jana Kazimierza, atakując Szwedów w ich własnym przebraniu. Decyduje się osłonić monarchę, ignorując własne bezpieczeństwo i wyczerpanie fizyczne, co pokazuje, że hierarchię swoich wartości podporządkował dobru ojczyzny i ochronie władcy. Dla Kmicica najważniejsze staje się życie Rzeczypospolitej i bezpieczeństwo monarchy, a nie osobista chwała czy własna korzyść. Ukrywanie prawdziwej tożsamości pod pseudonimem „Babinicz” umożliwia mu działanie w sposób skuteczny i nieprzewidywalny dla wroga; dopiero w obliczu śmierci decyduje się ujawnić swoje nazwisko, by inni mogli właściwie ocenić jego czyny i by sława jego odwagi i poświęcenia była przypisana właściwej osobie.

Jacek Soplica:

• z zarozumialca i butnego zabijaki zmienia się w Księdza Robaka, emisariusza oddanego ojczyźnie, który poświęceniem dla idei wolności oczyścił się z dawnych win, uzyskał przebaczenie i pełną rehabilitację (tę jednak dopiero w chwili śmierci)

Andrzej Kmicic:

• przekonawszy się o zdradzie Radziwiłłów, mści się, ponosząc dramatyczne konsekwencje - a wyszedłszy z życiem przybiera nazwisko Babinicza, dzięki poświęceniu i heroicznym czynom uzyskuje wybaczenie win, sławę i ukochaną kobietę

BOHATER ROMANTYCZNY:

• nieszczęśliwie zakochany, odrzucony kochanek (kocha i jest kochany, ale jego niegodne czyny stają na przeszkodzie szczęśliwemu związkowi)
• przeżywa konflikt tragiczny (w Kiejdanach musi wybrać między honorem rycerskim [złożył przysięgę na wierność Januszowi Radziwiłłowi] a walką u boku przyjaciół o wolność ojczyzny)
• jest buntownikiem (aby zrealizować swoje cele gotów jest popełnić niegodny czyn)
• wielka indywidualność (człowiek nieprzeciętny, zdolny do wielkich czynów)
• patriota (gotów poświęcić się dla kraju, prowadzący samotną walkę o wolność ojczyzny)
• człowiek tajemniczy
• przechodzi przemianę, zaznaczoną zmianą imienia - z paliwody na wiernego królowi i ojczyźnie bojownika o wolność

Fragment I „Potopu” przedstawia Andrzeja Kmicica jako człowieka porywczego, pewnego siebie i jeszcze niedojrzałego moralnie. Bohater ocenia swoje postępowanie według zasady, że rację ma ten, kto dysponuje siłą, dlatego nie widzi nic nagannego w przemocy wobec słabszych. Tłumaczy swoje czyny wojenną rzeczywistością, głodem żołnierzy oraz obowiązkami dowódcy, umniejszając krzywdę wyrządzoną niewinnym ludziom i przerzucając winę na podwładnych. Jest przy tym przekonanyo własnej bezkarności i lekceważy zarówno prawo, jak i opinię innych.Postawa Oleńki wyraźnie kontrastuje z zachowaniem Kmicica– potępia ona jego czyny jako niegodne rycerza i przypominao wartościach takich jak uczciwość, szacunek dla ludzkiego życia, honori odpowiedzialność za własne działania. Rozmowa ta staje się dla Kmicica pierwszym bolesnym spotkaniem z własnym sumieniem: choć próbuje się bronić, odczuwa wstyd i wewnętrzny niepokój, co zapowiada początek jego przyszłej przemiany.

Przed odczytaniem królewskiego listu w kościele panowała atmosfera skupienia, pobożności i oczekiwania. Ludzie byli jeszcze nieliczni i cicho obserwowali mszę. Kmicic, zmieniony wojną, chorobą i długim okresem przemian, wyglądał zupełnie inaczej – miał chudą, wynędzniałą twarz i długą brodę, co sprawiało, że nikt go nie rozpoznał. Wzbudzał wśród wiernych raczej wrażenie zwykłego przejezdnego szlachcica niż bohatera wojennego. Cisza, skupienie i poczucie sacrum wzmagały znaczenie chwili, podkreślając moment moralnego i publicznego uznania jego zasług.

Jacek Soplica:

• silny charakter
• bogactwo uczuć: od miłości do nienawiści, od zemsty do pojednania, od buty do pokory
• ofiarny w boju, odważny
• świetny konspirator
• wyposażony w dar pozyskiwania ludzi "dla sprawy"

Andrzej Kmicic:

• dusza rogata
• skrajność uczuć, ale przeżyciami wewnętrznymi równy uniesieniom romantycznych herosów
• butny i zarozumiały, ale też szaleńczo odważny, zdecydowany na czyny niemożliwe do zrealizowania

Przed odczytaniem królewskiego listu w kościele w Upicie panowała atmosfera skupienia, pobożności i oczekiwania. Kmicic, zmieniony wojną i chorobą, był ledwie rozpoznawalny, a ludzie myśleli, że to jakiś przejezdny szlachcic. W tej ciszy i skupieniu nagłe pojawienie się Oleńki wzbudziło dodatkowe napięcie emocjonalne, podkreślając znaczenie chwili. List królewski wymienia liczne zasługi Kmicica, które decydują o jego oczyszczeniu z zarzutów: obrona Jasnej Góry, wysadzenie działa burzącego, ratowanie króla podczas napaści Szwedów, udział w bitwach, schwytanie księcia Bogusława, ochrona miast i wsi przed wrogiem oraz nieustanne służenie ojczyźnie. Dzięki tym czynom królewski dekret przywraca mu honor, czyści imię i uznaje go za wzór rycerstwa i obrońcę Rzeczypospolitej. Oleńka, dowiadując się, że Babinicz i Kmicic to ta sama osoba, reaguje emocjonalnie – najpierw zaskoczeniem i zdumieniem, a następnie gestem czułości i uznania, przyciskając jego rękę do ust wobec zgromadzonych, co symbolicznie potwierdza akceptację przemiany bohatera i jego moralne oczyszczenie.

Na podstawie fragmentu IV wyjaśnij, jakiej metafory użył Bogusław Radziwiłł, aby opisać swój stosunek do Rzeczypospolitej. Co ta metafora mówi o intencjach Radziwiłłów?

Drugi punkt zwrotny w dziejach Kmicica:

• to rozmowa z Bogusławem Radziwiłłem w Pilwiszkach, do którego udał się z poufnymi listami od Janusza Radziwiłła
• Kmicic poznaje zdradziecką politykę Radziwiłłów, uświadamia sobie, że był wykorzystywany
• uświadamia sobie tragiczną pomyłkę, którą popełnił; uświadamia sobie tragizm swej sytuacji, więc postanawia oczyścić się z win

Na podstawie fragmentu I, wyjaśnij, jaką rolęw procesie przemiany Kmicica odgrywa postać Oleńki Billewiczówny.

Na podstawie fragmentu XV opisz stan emocjonalny Oleńki po wysłuchaniu listu królewskiego. Do czego porównuje ona swoje wcześniejsze zaślepienie?

W liście do Janusza Radziwiłła Kmicic uzasadnia wypowiedzenie posłuszeństwa przede wszystkim obowiązkiem wobec ojczyzny i własnym sumieniem. Podkreśla, że nie chce dłużej służyć zdrajcom i zaprzańcom, nawet jeśli wcześniej złożył przysięgę na krucyfiksie wobec hetmana. Argumentuje, że Radziwiłł wykorzystał go jak „ślepy miecz” do rozlewania bratniej krwi, wprowadzając w błąd i zmuszając do działań sprzecznych z dobrem Rzeczypospolitej. Kmicic odwołuje się do boskiego sądu i sprawiedliwości, deklarując, że będzie bronił prawdy i ścigał zdradę, nawet w obliczu potęgi Radziwiłłów, kierując się moralną pewnością, że jego postępowanie jest słuszne. List ma charakter zarówno moralny, jak i polityczny – jest manifestem oporu wobec zdrady i deklaracją walki w imię ojczyzny.

Król w liście wyraźnie wymienia liczne zasługi Kmicica, które uzasadniają jego rehabilitację i oczyszczenie z wcześniejszych podejrzeń: obronę Jasnej Góry, w tym wysadzenie działa burzącego, ratowanie króla Jana Kazimierza podczas spotkania z Szwedami, udział w kolejnych bitwach przeciwko wrogowi, schwytanie zdradliwego księcia Bogusława, chronienie miast i wsi przed napaścią wroga, a także nieustanną, heroiczna służbę ojczyźnie i królowi. Te czyny pokazują, że jego wcześniejsze błędy wynikały z nieświadomego działania pod wpływem zdradliwego księcia, a nie z własnej zdrady, co potwierdza królewska decyzja o przywróceniu honoru.

Dylemat, przed którym staje Kmicic po ogłoszeniu zdrady hetmana, jest dramatyczny i moralnie skomplikowany. Z jednej strony, młody rycerz jest związany absolutną przysięgą wobec Radziwiłła, złożoną nawet na krucyfiksie, co nakłada na niego obowiązek bezwzględnej wierności wobec wodza. Z drugiej strony, ogłoszona zdrada hetmana wobec Rzeczypospolitej stawia Kmicica w sytuacji konfliktu między lojalnością wobec przełożonego a obowiązkiem wobec ojczyzny i własnym poczuciem honoru. Oleńka, obserwując dramatyczny moment, jednoznacznie wskazuje moralną konieczność wyboru między osobistym zobowiązaniem a dobrem publicznym, zmuszając Kmicica do konfrontacji z własnym sumieniem i do decyzji, która może kosztować go życie, honor i miłość. W tym momencie rycerz staje przed tragicznym wyborem między posłuszeństwem wobec wodza a patriotycznym obowiązkiem wobec Rzeczypospolitej.

BOHATER NIEROMANTYCZNY:

• z własnej winy traci ukochaną (przez jego niegodne czyny doprowadza do odrzucenia przez Oleńkę)
• jego młodzieńczy bunt nie ma podłoża romantycznego, nie jest samotny, odrzucony - to raczej szlachcic typowy dla XVII wieku (typowy SARMATA - paliwoda, warchoł, pieniacz, człowiek dumny, pyszny, mściwy, choć zdolny do wyższych uczuć)
• nie popełnia samobójstwa
• jego perypetie kończą się szczęśliwie - zostaje zrehabilitowany, odzyskuje Oleńkę
• postać realistyczna - jego czyny są prawdopodobne

Nowe postanowienie Kmicica przed krucyfiksem jest pełne zdecydowania i gorącego moralnego zaangażowania. Zobowiązuje się odpokutować za swoje wcześniejsze błędy, ślubując Chrystusowi, że będzie gnębić zdrajców, ścigać ich ogniem i mieczem, aż do wyczerpania swoich sił. Ta przysięga różni się zasadniczo od wcześniejszej przysięgi wobec Radziwiłła – tam Kmicic oddawał życie i lojalność wodzowi, niezależnie od moralnych konsekwencji jego działań, wiążąc swoją wierność osobą Radziwiłła. Tym razem przysięga jest skierowana ku wyższemu celowi moralnemu – służbie ojczyźnie i sprawiedliwości – a nie wobec jednostki. Zyskuje charakter aktywnej odpowiedzialności i zobowiązania do walki z zdradą, a nie bezkrytycznej lojalności wobec osoby. Jest to moment, w którym Kmicic przekształca swój moralny chaos w świadomy wybór patriotyczny i heroiczny, kierując swoje działania ku dobru wspólnemu, a nie osobistemu.

Podsumowanie:

• Kmicic z hulaszczego zawadiaki, warchoła, awanturnika i sługi zdrajcy przemienia się w prawego, wiernego królowi i ojczyźnie bojownika o wolność swojego narodu, człowieka zdolnego do pełnej poświęcenia służby Rzeczypospolitej, człowieka, który potrafi postawić obowiązek służby dla kraju ponad głosem serca losy Kmicica symbolizują
• losy ojczyzny, a jego przemianę można odczytywać jako symbol odrodzenia moralnego szlachty podczas najazdu szwedzkiego
• jego moralnemu upadkowi odpowiada upadek narodu, który przez swą lekkomyślną kapitulację wtrącił w wielką otchłań, zapomniał o swoich obowiązkach; zatriumfowała w nim prywata i anarchia; dopiero dzięki bohaterstwu mas ludowych odniósł ostateczne zwycięstwo nad Szwedami
• jego upadek moralny zbiega się czasowo z upadkiem Rzeczypospolitej, a jego wewnętrzna przemiana z jego odnową

Oleńka przeżywa wstrząs, ogromną radość połączoną z poczuciem winy. Porównuje swoje wcześniejsze niedowierzanie Andrzejowi do grzechu – czuje, że nie była godna jego poświęcenia, ponieważ zwątpiła w jego zdolność do poprawy, podczas gdy on dokonywał czynów nadludzkich.

Przysięga złożona na krucyfiks ma dla Kmicica ogromne znaczenie, ponieważ łączy wierność wobec księcia z religijnym i moralnym zobowiązaniem wobec Boga. Dotyczy ona nie tylko wierności osobistej, ale także odpowiedzialności przed najwyższym autorytetem moralnym – Chrystusem – co nadaje jej charakter absolutny i nienaruszalny. Kmicic, stojąc przed tym świętym symbolem, zdaje sobie sprawę, że jego zobowiązanie nie może być złamane, a jego lojalność zostaje potwierdzona w kontekście religijnym, co wzmaga wagę przysięgi. Jednak po ogłoszeniu przez Radziwiłła poparcia dla Karola Gustawa, Kmicic czuje się „przeklętym na wieki”, ponieważ dostrzega, że przez własną przysięgę i wierność wobec księcia nieumyślnie znalazł się w sytuacji sprzecznej z dobrem ojczyzny i moralnym obowiązkiem wobec Rzeczypospolitej. Przysięga, która miała umocnić jego wierność, nagle staje się źródłem wewnętrznego konfliktu i poczucia winy – stał się narzędziem zdrady wobec własnego kraju, mimo że jego intencje były czyste.

Podczas obrony króla Kmicic wykazuje się niebywałą odwagą i poświęceniem, stawiając dobro ojczyzny i bezpieczeństwo monarchy ponad własnym życiem. Początkowo ukrywa swoją prawdziwą tożsamość, podpisując się jako „Babinicz”, by dopiero w obliczu śmierci ujawnić nazwisko i pozwolić, aby jego bohaterstwo zostało docenione. Król Jan Kazimierz wysoko ocenia jego odwagę, lojalność i moralną przemianę, widząc w Kmicicu wzór patriotyzmu. Współtowarzysze, w tym Wołodyjowski, początkowo nie wierzą w jego przemianę, jednak dokonane czyny ostatecznie przekonują ich o autentyczności jego przemiany. Fragmenty XIII–XIV ukazują ostateczne ukształtowanie Kmicica jako bohatera narodowego – od lekkomyślnego szlachcica do świadomego i odważnego obrońcy króla i ojczyzny.

Jacek Soplica:

• unieszczęśliwia bohatera (Stolnik nie oddał mu ręki córki, chociaż młodzi się kochali)
• odmowa unieszczęśliwiła oboje: Jacka i Ewę

Andrzej Kmicic:

• niegodnymi postępkami zdobył złą sławę i stracił miłość ukochanej
• odzyskał ją, kiedy odmienił postawę życiową i charakter, a wierną służbę ojczyźnie oczyścił się z piętna zdrajcy

Hulaszcza młodość Andrzeja Kmicica:

• pospolity hulaka, awanturnik (ceni sobie swawolne życie i dobraną kompanię)
• człowiek porywczy, gwałtowny (pierwszy do "bitki i wypitki", co psuje mu reputację; gorąca krew [gorączka] wrze w nim zawsze
• straszny w gniewie
• popada w konflikty z otoczeniem
• łamie prawo
• bezlitosny dla wrogów, szczery i oddany dla przyjaciół
• butny i dumny
• nawykł do ryzyka o gwałtów
• zabijaka, wychowany na potyczkach pogranicznych
• swym zachowaniem oraz zachowaniem swojej kompanii w Lubiczu (strzelanie do portretów przodków Billewiczów), a następnie w Upicie i w Wołmontowiczach (rzeź w karczmie i spalenie Wołmontowicz, siedziby Butrymów), popada w dramatyczny konflikt z otoczeniem, traci stopniowo dobre imię, Oleńkę i zaufanie przyjaciół
• ponownie staje w ostrej kolizji z prawem, porywając narzeczoną (pokonany przez Wołodyjowskiego w pojedynku oraz ciężko ranny nie ma już właściwie żadnego wyjścia)

Podczas oblężenia klasztoru na Jasnej Górze Kmicic odgrywa rolę kluczowego obrońcy i inicjatora bohaterskich działań, które podnoszą morale żołnierzy i mieszkańców klasztoru. Jego odwaga i inicjatywa, zwłaszcza podczas wysadzenia kolubryny, ukazują go jako żołnierza niezwykłej brawury i skuteczności, zdolnego do podejmowania ryzyka w imię dobra ojczyzny. W oczach obrońców jego status zmienia się diametralnie – z anonimowego, choć dzielnego wojownika, staje się legendarnym bohaterem, którego czyn zostaje zapamiętany i sławiony jako wzór męstwa i poświęcenia.

Inni rycerze, w tym Wołodyjowski, początkowo reagują zdumieniem i niedowierzaniem, gdy dowiadują się, że Babinicz to Kmicic. Trudno im uwierzyć w jego przemianę, ponieważ przez wcześniejsze lata znali go jako lekkomyślnego, szaleńczego i nieraz moralnie wątpliwego współpracownika Radziwiłłów. Nagłe objawienie odwagi, rozwagi i wierności królestwu u Kmicica kontrastuje z jego dawnym wizerunkiem, co wzbudza podziw, ale też niedowierzanie. Z czasem jednak jego czyny i osobista odwaga w obronie króla i ojczyzny przekonują współtowarzyszy broni, że przemiana była autentyczna i głęboka, a Kmicic stał się wzorem prawdziwego bohatera narodowego, który nie tylko zdobywa sławę wojenną, ale również moralnie odpokutowuje swoje dawne błędy.

Rehabilitacja to proces przywracania komuś wcześniejszych praw, pozycji, zdrowia lub honorupo tym, jak zostały one utracone, naruszone albo niesłusznie odebrane. Może dotyczyć zdrowia fizycznego (np. po wypadku czy chorobie), ale też pozycji społecznej, moralnej lub prawnej– tak jak w przypadku Kmicica, którego królewski list oczyścił z zarzutów i przywrócił do godności i szacunku. NOTATKA:Rehabilitacja to przywrócenie poprzedniego stanu lub uznanie kogoś za niewinnego i godnego szacunku.

Wnioski:

• Konstruując postać Andrzeja Kmicica, Sienkiewicz sięgnął po schemat bohatera romantycznego. W dużej mierze był on wzorowany na Jacku Soplicy - głównym bohaterze "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza.
• Obaj są szlachcicami, którzy muszą się "wyszumieć", skłonni do kontrowersyjnych zachowań, naiwni wobec arystokratów. Obaj przechodzą przemianę wewnętrzną, zaznaczoną zmianą imienia i dzięki patriotycznym czynom zostają zrehabilitowani.
• Kreacja głównego bohatera "Potopu" nie w pełni realizuje schemat romantyczny. Była to zresztą część pisarskiego planu, realizującego koncepcję wzmacniania uczuć narodowych, ideę "pokrzepienia serc".

Upadek moralny Kmicica i odrzucenie przez społeczeństwo:

• oddaje się pod komendę Janusza Radziwiłła
• po złożeniu przysięgi na wierność Januszowi Radziwiłłowi bohater traci dobre imię (gdy Radziwiłł na uczcie Kiejdanach oświadcza gościom o oddaniu Litwy Szwedom, Kmicic staje oniemiały i rozpacza, zdając sobie sprawę z tego, co zrobił, ale buławy nie rzucił i na czele oddziału konnicy tłumił bunt żołnierzy uwięzionych przez Radziwiłła oficerów - Skrzetuskiego, Wołodyjowskiego i Zagłoby, rozbijając przeciwników księcia)
• Kmicic tym czynem ściąga na siebie hańbę i zyskuje miano zdrajcy ojczyzny (jest uznany za zdrajcę, chociaż nim naprawdę nie jest, zdrada jego jest nieświadoma - był to efekt manipulacji księcia Janusza Radziwiłła)
• nie potrafi samodzielnie ocenić sytuacji, rozeznać się w prawdziwych intencjach książęcej polityki (wierzy nadal, że służąc Radziwiłłowi, przyczynia się do ratowania ojczyzny, dlatego w dalszym ciągu wypełnia gorliwie jego polecenia)
• jest naiwny, łatwo nim manipulować (wierzy, że u boku Radziwiłła broni ojczyzny)

Po odkryciu zdrady Radziwiłłów Kmicica dręczą głębokie wątpliwości moralne. Jego lojalność wobec księcia Radziwiłła, wobec którego złożył przysięgę nawet na krucyfiksie, nagle wchodzi w konflikt z obowiązkiem wobec ojczyzny. Kmicic odczuwa ogromne poczucie winy i wstydu, zdaje sobie sprawę, że poprzez swoją wcześniejszą wierność nieświadomie wspierał zdradę, a tym samym zagrażał Rzeczypospolitej. W jego sumieniu rodzi się pytanie o granice lojalności: czy powinien pozostać wierny wodzowi, który zdradza kraj, czy działać zgodnie z własnym poczuciem honoru i patriotyzmu. Te wątpliwości wzmacniają poczucie wewnętrznego rozdarcia i dramatycznego dylematu – Kmicic dostrzega, że dotychczasowe decyzje pociągnęły za sobą hańbę, sromotę i krzywdę zarówno dla niego, jak i dla Oleńki oraz ojczyzny.

W rozmowie z Oleńką w fragmencie I „Potopu” ujawnia się złożony, ale jeszcze bardzo niedojrzały charakter Andrzeja Kmicica. Przede wszystkim widać jego porywczość, gwałtowność i skłonność do przemocy, które traktuje jako coś naturalnego i wręcz usprawiedliwionego pozycją żołnierza. Opowiadając o wydarzeniach w Upicie, mówio zabitych i rannych niemal bez emocji, używając brutalnych, lekceważących sformułowań („kto weźmie szablą po łbie, to i spokojny jak trusia”), co świadczyo znieczulicy moralnej i braku empatii wobec krzywdy słabszych. Jednocześnie Kmicic jest chełpliwy i dumny, przekonany o własnej sile i bezkarności — podkreśla, żew Rzeczypospolitej „kto ma szablę w garści”, ten może wszystko, i otwarcie lekceważy prawo oraz opinię publiczną. Ważną cechą bohatera jest też pycha i buta, widocznaw pogardliwym stosunku do „obywatelstwa” i w przeświadczeniu, że nie musi liczyć się z sądami ani z opinią innych. Jednocześnie jednak w rozmowie pojawia się rysa, zapowiedź przyszłej przemiany: Kmicic potrafi się zawstydzić (np. gdy Oleńka wspomina o wydarzeniach w Lubiczu), a jej słowa „przedzierają pancerz jego sumienia”, co dowodzi, że nie jest całkowicie pozbawiony moralnej wrażliwości.

Podczas pobytu w Częstochowie Kmicic przeżywa głęboką przemianę duchową. Widok kościoła jasnogórskiego wzbudza w nim poczucie nadziei, otuchy i siły, jakiej dawno nie doświadczał, co pozwala mu przezwyciężyć wcześniejsze zwątpienia i zmartwienia. Kontakt z księdzem Kordeckim oraz spowiedź całego życia umożliwiają mu odkupienie win, przyjęcie pokuty i moralne oczyszczenie, co pozwala skierować energię ku dobrym uczynkom i obronie ojczyzny.W czasie oblężenia klasztoru Kmicic staje się kluczowym obrońcą, wykazując niezwykłą odwagę, inicjatywę i sprawność bojową. Bierze aktywny udział w przygotowaniach wojennych, podnosi morale żołnierzy i podejmuje niezwykle ryzykowne działania, jak samodzielne wysadzenie kolubryny, które znacząco osłabia wroga. Dzięki tym czynom jego status w oczach obrońców zmienia się z dzielnego, lecz anonimowego wojownika w legendarną postać bohatera, który zdobywa powszechne uznanie i podziw. Fragmenty pokazują, że duchowa przemiana Kmicica łączy się z jego bohaterstwem – zdobywa siłę moralną i fizyczną, a jego działania stają się wyrazem zarówno odwagi, jak i odpowiedzialności za losy ojczyzny. Kmicic przekształca się w świadomego obrońcę Rzeczypospolitej, łącząc odwagę wojownika z moralnym obowiązkiem, honorowym postępowaniem i wiernością wartościom religijnym.

Jacek Soplica:

• zubożały szlachcic, ale o dużym prestiżu w środowisku: znakomity strzelec
• zdolności przywódcze: rządził trzystoma kreskami na sejmiku

Andrzej Kmicic:

• zamożny szlachcic: majątki rodowe, łupy wojenne
• sława znakomitego i brawurowego wodza, cenionego przez zwierzchników, uwielbianego przez podwładnych

Pobyt w sanktuarium i kontakt z księdzem Kordeckim odgrywają kluczową rolę w duchowej przemianie Kmicica. Spotkanie z Jasną Górą wzbudza w nim uczucia nadziei, otuchy i duchowej siły, które pozwalają mu przezwyciężyć wcześniejsze wątpliwości i poczucie winy. Rozmowy i spowiedź u księdza Kordeckiego umożliwiają mu odkupienie przeszłych win, uzyskanie duchowego rozgrzeszenia oraz ugruntowanie poczucia moralnej misji. Dzięki temu Kmicic staje się nie tylko bohaterem fizycznym, lecz także duchowym obrońcą ojczyzny, łącząc w sobie odwagę, honor i moralną odpowiedzialność.

Kmicic darzy księcia Janusza Radziwiłła bezgranicznym zaufaniem, ponieważ widzi w nim nie tylko wodza i przyjaciela, ale także moralny autorytet, którego decyzje zawsze zmierzają do dobra ojczyzny. Z jego strony wynika to z osobistej więzi, podziwu dla doświadczenia księcia oraz przekonania, że Radziwiłł działa w interesie Rzeczypospolitej. Przysięga złożona na krucyfiks ma dla Kmicica ogromne znaczenie, ponieważ łączy lojalność wobec księcia z obowiązkiem wobec Boga, nadając jego wierności charakter absolutny i nienaruszalny. Jednak po ujawnieniu zdrady Radziwiłła Kmicic czuje się „przeklętym na wieki”, gdyż przysięga, która miała go zobowiązywać do lojalności, nagle staje się źródłem wewnętrznego konfliktu między obowiązkiem wobec wodza a obowiązkiem wobec ojczyzny. Oleńka stawia Kmicica przed tragicznym dylematem: musi wybrać między wiernością wobec Radziwiłła a lojalnością wobec ojczyzny, konfrontując się z własnym sumieniem i poczuciem honoru. Fragment pokazuje dramatyczny konflikt moralny bohatera, w którym lojalność osobista i obowiązek patriotyczny wchodzą ze sobą w bezpośrednią sprzeczność.

Rozmowa z Bogusławem staje się dla Kmicica kluczowym momentem, który pozwala mu na nowo uporządkować własne myśli i wątpliwości. Bogusław, objaśniając motywy działań Radziwiłłów, przedstawia zdradę hetmana jako świadome działanie mające na celu własne korzyści przy jednoczesnym pozornym dbaniu o dobro ojczyzny. To porównanie do „sukna, z którego każdy ciągnie, ile mu potrzeba” pozwala Kmicicowi zrozumieć, że zdrada nie jest dziełem chaosu czy zmylenia, lecz przemyślanym manewrem politycznym. Dzięki tym wyjaśnieniom Kmicic odzyskuje poczucie klarowności moralnej: widzi wreszcie, kto jest prawdziwym wrogiem ojczyzny, a kto działa w jej interesie, nawet jeśli pozornie wydaje się sprzyjać Radziwiłłom. Te słowa stają się impulsem przemiany Kmicica, bo pozwalają mu wyrwać się z paraliżu wynikającego z lojalności wobec zdradliwego wodza i podjąć świadomą decyzję o działaniu w imię ojczyzny.

Oleńka reaguje najpierw zaskoczeniem i chwilowym przerażeniem, gdy rozpoznaje Kmicica, wcześniej znanego jej jako Babinicza. Następnie, świadoma jego przemiany i wielkich zasług, przezwycięża pierwsze emocje i okazuje mu gest czułości oraz uznania, przyciskając jego rękę do ust wobec zgromadzonych ludzi. Jej reakcja symbolizuje zarówno moralną akceptację przemiany Kmicica, jak i osobiste wyrażenie wdzięczności i miłości, co podkreśla jego pełne odkupienie i przywrócenie honoru w oczach społeczeństwa i ukochanej.

Jacek Soplica:

• tajemniczość jest cechą Jacka, skrytego pod kapturem Księdza Robaka
• nie poznają go nawet najbliżsi, wśród których działa w ostatnim okresie życia

Andrzej Kmicic:

• tajemnica kryje Kmicica, chroniąc go przed zemstą Radziwiłłów i nieświadomymi jego dobrych intencji polskimi patriotami (Częstochowa, pobyt na Śląsku i króla Jana Kazimierza, przeprawa przez góry)

Po odkryciu zdrady Radziwiłłów Kmicic przeżywa kryzys moralny – jego lojalność wobec Radziwiłła wchodzi w konflikt z obowiązkiem wobec ojczyzny, a sumienie potępia go za nieświadome wspieranie zdrady. Rozmowa z Bogusławem pozwala mu zrozumieć prawdziwe motywy hetmana i odzyskać klarowność moralną. Nowa przysięga przed krucyfiksem różni się od wcześniejszej – Kmicic zobowiązuje się służyć ojczyźnie i ścigać zdrajców, kierując swoje działania ku dobru wspólnemu. Fragmenty III–V ukazują jego przemianę: od bezkrytycznej lojalności wobec wodza do świadomej służby ojczyźnie, podkreślając znaczenie sumienia, honoru i odpowiedzialności.

Kmicic usprawiedliwia swoje czyny w Upicie i Lubiczu przede wszystkim logiką siły i żołnierskiego obyczaju. Tłumaczy, że żołnierze byli głodni i działali w obronie własnych interesów, a przemoc przedstawia jako coś nieuniknionego w realiach wojny. Podkreśla, że mieszczanie „mieli słuszność wedle prawa”, ale zaraz dodaje, że„kto ma szablę, ten ma zawsze lepszą rację”, co pokazuje jego przekonanie, że prawo moralne i cywilne ustępuje przed prawem silniejszego. Wydarzenia w Lubiczu bagatelizuje, tłumacząc je pijaństwem i „ochotą” żołnierzy, a odpowiedzialność przerzuca częściowo na swoich oficerów, których nazywa „bezrozumnymi”, choć jednocześnie ich broni. W ten sposób Kmicic unika pełnej odpowiedzialności za swoje czyny i stara się zachować obraz samego siebie jako człowieka honoru, mimo że fakty temu przeczą.