Co już wiemy o częściach zdania?

Porozmawiajmy o...

JĘZYKU

Temat: Co już wiemy o częściach zdania?

Monika Szkliniarz

CZĘŚCI ZDANIA

Pamiętajcie, że w zdaniu pojedynczym możemy wskazać główne części zdania (orzeczenie i podmiot), a także części drugorzędne - określenia (przydawkę, dopełnienie i okolicznik).

Orzeczenie to jedna z dwóch głównych części zdania. Nazywa czynności lub stany. Odpowiada na pytania: co robi?, co się z nim dzieje? Funkcję orzeczenia w zdaniu pełni najczęściej czasownik w formie osobowej. Takie orzeczenie nazywamy orzeczeniem czasownikowym. Orzeczenie odpowiada również na pytania: jaki jest?, kim (czym) jest?. Taką konstrukcję nazywamy orzeczeniem imiennym. Orzeczenie imienne składa się z dwóch części: łącznikai orzecznika.

ORZECZENIE IMIENNE

ORZECZENIE CZASOWNIKOWE

- składa się z dwóch części: łącznika + orzecznika; - łącznikiem jest: BYĆ, STAĆ SIĘ, ZOSTAĆ; - orzecznikiem może być wyraz informujący o tym, kim lub czym jest podmiot, jakie ma cechy albo w jakim stanie się znajduje; może być to: rzeczownik: (zostanie) strażakiem; przymiotnik: (jest) miły; liczebnik porządkowym: (był) pierwszy; przysłówrk: (nie będzie) łatwo; wyrażenie przyimkowe: (jest) ze stali.

- to najczęściej czasownik w formie osobowej np. śpiewa, tańczymy; - czasem wyrazy typu: trzeba, można, warto razem z bezokolicznikami np. warto zaznaczyć, trzeba pomyśleć.

Podmiot to jedna z dwóch głównych części zdania. Informuje o wykonawcy czynności. Odpowiada na pytania: kto?, co? Funkcję podmiotu w zdaniu pełni najczęściej rzeczownik w mianowniku lub zaimek. Przykłady: Mały kotek szybko wskoczył na płot. Szczęście mu sprzyjało.

RODZAJE PODMIOTÓW

- to najczęściej rzeczowniki w mianowniku (np. Ten dom jest piękny.); - bywa też zaimkiem, przymiotnikiem, liczebnikiem, a nawet bezokolicznikiem (np.: Oni zawsze dobrze się bawią.; Ciężko chorzy leżą w szpitalu.; Cieszyć się z życia może każdy.

- w zdaniach, w których jest mowa o braku lub nadmiarze czegoś funkcję podmiotu pełni rzeczownik w dopełniaczu - kogo? czego? np. Miłości nie kupisz za żadne pieniądze. (czego? D.) Od rana w rzece przybywa wody. (czego? D)

PODMIOT LOGICZNY

PODMIOT GRAMATYCZNY

- niekiedy w funkcji podmiotu występuje kilka rzeczowników, np. Tomek, Romek i Zenek wybrali się do kina. - to rzeczownik z wyrażeniem przyimkowym np. Paweł z tatą pojechali na mecz.

- niekiedy wykonawcy domyślamy się z formy orzeczenia lub z treści poprzedniego zdania: Jeżeli się nauczycie (kto? - WY), otrzymacie dobrą ocenę. (kto? - WY)

PODMIOT DOMYŚLNY

PODMIOT SZEREGOWY

Przydawka to część zdania, która informuje o właściwościach, cechach kogoś lub czegoś, np. starsza pani, piękny obraz. Określa rzeczowniki. Najczęściej odpowiada na pytania: jaki? (np. miły człowiek), który? (np. pierwszy dzień), czyj? (np. płaszcz mamy), ile? (np. dwoje dzieci), czego? (np. kropla wody), z czego? (np. dach z blachy). Może być wyrażona: przymiotnikiem (realistyczny obraz), rzeczownikiem (wiersz poetki), liczebnikiem (pięcioro uczniów), zaimkiem (moje książki), wyrażeniem przyimkowym (szalik z wełny).

Dopełnienie to część zdania, która jest określeniem czasownika i należy do grupy orzeczenia, np. przyjmować (kogo?) gości. Odpowiada na pytania przypadków, oprócz mianownika i wołacza: kogo?, czego?, np. nie czuł winy, komu?, czemu?, np. przyglądał się koleżance, kogo?, co?, np. napisał wiersz, (z) kim?, (z) czym?, np. szedł z bratem, (o) kim?, (o) czym?, np. marzył o wakacjach.

Okolicznik to część zdania, która informuje o okolicznościach związanych z wykonywaniem czynności, m.in. o czasie, miejscu, sposobie, np. jutro wyjeżdża, wyjeżdża na wakacje, będzie się tam świetnie bawić. Okolicznik najczęściej jest wyrażony przysłówkiem, zaimkiem przysłownym lub wyrażeniem przyimkowym, np. dobrze wybrała, tak myślał, zamieszkają w hotelu.

RODZAJE OKOLICZNIKA

sposobu (pytanie: jak?)

czasu (pytanie: kiedy?)

miejsca (pytania: gdzie?, którędy?)

warunku(pytanie: pod jakim warunkiem?)

przyczyny(pytanie: dlaczego?)

celu(pytania: po co?, w jakim celu?)

stopnia i miary(pytanie: jak bardzo?)

przyzwolenia (pytania: mimo co?, mimo czego?)

DziĘKUję za udział w lekcji.