8.I.8

Temat: Podstawowe prawa dziedziczenia

Cel lekcji: Dowiesz się na czym polega dziedziczenie cech

Nacobezu z podstawy programowej. Uczeń:

• przedstawia dziedziczenie jednogenowe, posługując się podstawowymi pojęciami genetyki: fenotyp, genotyp, gen, allel, homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność

Ludzie od dawna zastanawiali się, w jaki sposób rodzice przekazują swoje cechy potomstwu Odpowiedź na to pytanie poznaliśmy dzięki pracy wielu naukowców Pierwszym z nich był żyjący w XIX wieku GREGOR MENDEL Sformułował on PODSTAWOWE PRAWA DZIEDZICZENIA, na których opiera się cała współczesna genetyka

Geny mogą wystepować w różnych wersjach!

Organizmy diploidalne mają dwa zestawy chromosomów - JEDEN OD MAMY, A DRUGI OD TATY

W zestawach tych znajdują się odpowiadające sobie chromosomy, czyli CHROMOSOMY HOMOLOGICZNE

Zawarte w nich GENY są odpowiedzialne za TE SAME CECHY, na przykład za BARWĘ WŁOSÓW

chromosomy homologiczne

chromosom od mamy

chromosom od taty

wersja genu odpowiedzialna za jasny kolor włosów

wersja genu odpowiedzialna za ciemny kolor włosów

Jednak w każdym chromosomie GENY te mogą różnić się od siebie Na przykład w jednym chromosomie może być wersja genu warunkująca wystąpienie ciemnych włosów, a w drugim chromosomie - wersja warunkująca wystąpienie jasnych włosów Wersje tego samego genu nazywamy ALLELAMI

Dzisiaj wiemy, że nie jest to tak proste, że za kolor włosów odpowiada tylko jeden gen Nie - za to odpowiada wiele genów…. ale dzisiaj zrobimy uproszczenie i omówimy dziedziczenie jednogenowe

chromosom od mamy

chromosom od taty

Allel warunkujący jasny kolor włosów

Allel warunkujący ciemny kolor włosów

A SKĄD WIADOMO, KTÓRA CECHA POJAWI SIĘ U DZIECKA?

Bo ALLELE mogą być DOMINUJĄCE I RECESYWNE Chociaż w DNA możemy mieć dwa różne allele jednego genu, często występuje u nas cecha warunkowana tylko przez jeden z nich Dzieje się tak, ponieważ niektóre allele - nazywane dominującymi - maskują obecność innych - zwanych recesywnymi

• ALLELE DOMINUJĄCE odpowiadają za wystąpienie cech dominujących

(maskują obecność innych) - zaznacza się je dużą literą np.: A

• ALLELE RECESYWNE odpowiadają za wystąpienie cech recesywnych

(są zamaskowane) - zaznacza się je małą literką np.: a

Ciemny kolor włosów jest cechą dominującą, a jasny kolor włosów - cechą recesywną

FENOTYP I GENOTYP Możliwe do zaobserwowania cechy organizmu, na przykład kolor włosów, oczu czy kształt uszu, to jego FENOTYP Powstają one pod wpływem działania genów oraz środowiska

GENOTYP to zespół wszystkich genów organizmu Nazywamy tak również zapis alleli pojedynczych genów, na przykład Aa

Genotyp decyduje o Twoim fenotypie!

Fenotyp dziewczyny ze zdjęcia to m.in. rude, lekko kręcone włosy, niebieskie oczy i jasny kolor skóry Zależy on od genotypu i czynników środowiska, na przykład latem kolor skóry dziewczyny może być ciemniejszy, jeśli będzie się ona opalać

Rodzaje organizmów wg genetyki

Ty jako organizm diploidalny możesz uzyskać od rodziców dwa takie same allele lub dwa inne allele jakiegoś genu!

HETEROZYGOTY I HOMOZYGOTY Organizm diploidalny może mieć DWA RÓŻNE LUB DWA IDENTYCZNE allele jednego genu Jeśli osobnik ma dwa różne allele, nazywamy go HETEROZYGOTĄ -jego genotyp zapisuje się Aa Natomiast jeśli ma dwa identyczne allele, nazywamy go HOMOZYGOTĄ -jego genotyp zapisuje się AA lub aa

Jeżeli ma dwa takie same allele recesywne to nosi nazwę HOMOZYGOTY RECESYWNEJ (aa), a jak ma takie same allele dominujące to nosi nazwę HOMOZYGOTY DOMINUJĄCEJ (AA)

PRAWO CZYSTOŚCI GAMET Podstawowe prawo dziedziczenia mówi, że w każdej gamecie organizmu diploidalnego (komórce jajowej i plemniku) znajduje się tylko jeden allel danego genu Prawo to jest nazywane prawem czystości gamet lub pierwszym prawem Mendla - od nazwiska jego odkrywcy -Gregora Mendla

GREGOR MENDEL - OJCIEC GENETYKI Czeski zakonnik Gregor Mendel przez wiele lat prowadził badania na różnych odmianach grochu zwyczajnego Rozpoczął od wyhodowania tzw. czystych linii, czyli osobników, u których konkretna cecha, na przykład biały kolor kwiatów, utrzymuje się z pokolenia na pokolenie Następnie krzyżował, czyli kojarzył ze sobą, osobniki o odmiennych cechach i obserwował powstałe potomstwo

Czerwona barwa kwiatów grochu zwyczajnego jest cechą dominującą, natomiast biała - recesywną

Gregor Mendel dziś jest nazywany ojcem genetyki, jednak doceniono go dopiero po jego śmierci

W jaki sposób określić prawdopodobieństwo otrzymania pewnych cech po rodzicach?

Do tego służą KRZYŻÓWKI GENETYCZNE? diagram który nam powie co powstanie z połączenia genotypu mamy i taty i jaki będzie miało genotyp i fenotyp potomstwo

Podsumowanie wiadomości

Gratuluję dotrwałeś/aś do końca…

Do przygotowania filmu/prezentacji/grafonotki/quizu wykorzystałam:

• zasoby Internetu (giphy.pl, gfycat.pl)
• treści i zdjęcia oraz fragmenty tekstów pochodzące z podręczników różnych wydawnictw (Nowa Era, MAC i inne)

Dziękuję za uwagę