Renesans

Renesans

Wiadomości o epoce i jej dziedzictwie Omówienie zadań jawnych na maturę ustną

Opracowanie: Radosława Górska

Spis treści

O epoce

Podstawowe pojęcia

Człowiek renesansu

Europejscy pisarze renesansowi

William Shakespeare

Andrzej Frycz Modrzewski

Mikołaj Rej z Nagłowic

Jan Kochanowski

Reformacja i kontrreformacja

Spis treści

Piotr Skarga

Kazania sejmowe Piotra Skargi

Kazania Piotra Skargi - zadania egzaminacyjne

Żywoty świętych Piotra Skargi

Mikołaj Sęp - Szarzyński

W telegraficznym skrócie

Źródła

Podziękowanie

O epoce

Źródła, wzory, inspiracje  Antyk – filozofia, literatura, sztuka  Biblia – odczytana na nowo w stosunku do kultury średniowiecza  Tradycja narodowa, rodzima – wzrost znaczenia języków narodowych kosztem łaciny Ramy czasowe  Europa: XIV–XVI w.  Polska: koniec XV w. – koniec XVI w.

• 1450 - Gutenberg zakłada pierwszą drukarnię
• 1492 - Kolumb odkrywa Amerykę
• 1517 - Luter ogłasza 95 tez, dając początek reformacji
• 1543 - Kopernik publikuje "O obrotach sfer niebieskich"

Renesans to okres burzliwych przemian kulturowych w Europie. Reformacja, wojny religijne, wojny chłopskie, kolonizacja nowo odkrytych ziem (przez Hiszpanię i Portugalię), rozwój miast i wzrost znaczenia mieszczaństwa, rozwój rzemiosła, handlu, banków, giełd, napływ kruszców z Nowego Świata – wszystkie te zjawiska przyczyniły się do zmiany standardów i stylu życia oraz stały się tłem dla formowania nowego światopoglądu.

O epoce

Nazwa epoki pochodzi od francuskiego słowa renaissance odrodzenie. Rozumiana jest jako odrodzenie się kultury antycznej „Odnowienie ludzkości” dążącej obecnie do wszechstronnego rozwoju.

Hasła renesansu

• Ad fontes !- od źródeł (antycznych, biblijnych)
• Człowiek miarą wszechrzeczy
• Nic, co ludzkie, nie jest mi obce

Wzorce osobowe renesansu: humanista  obywatel-patriota  ziemianin  dworzanin  władca

Podstawowe pojęcia

ŚWIATOPOGLĄD humanizm - prąd umysłowy i kulturalny okresu Odrodzenia, stawiający człowieka w centrum zainteresowania nauki i sztuki, przeciwstawiający się filozofii scholastycznej i kulturze średniowiecznej  reformacja - ruch religijno-społeczny zapoczątkowany w XVI wieku w Niemczech przez Marcina Lutra, który dążył do reformy i odbudowy Kościoła katolickiego; doprowadził do rozłamu w chrześcijaństwie i utworzenia nowych wyznań, zwanych protestanckimi  kontrreformacja - prąd powstały w kościele katolickim wobec zagrożenia reformacją  irenizm - kierunek w teologii chrześcijańskiej, dążący do zniesienia różnic między wyznaniami

Podstawowe pojęcia

CECHY KLASYCYZMU RENESANSOWEGO Kierunek ten czerpał zasady estetyczne z antyku. Cechowały go:  prostota wyrazu, zwięzłość,  harmonia formy, statyczność, spokój,  piękno osiągane przez zastosowanie określonych proporcji,  symetria jako zasada kompozycji,  perspektywa linearna,  zasada decorum – stosowność stylu do tematu,  współistnienie motywów chrześcijańskich z mitologicznymi,  tematyka mitologiczna, religijna, historyczna i dotycząca życia codziennego; portrety,  wprowadzenie erotyki, eksponowanie urody ciała kobiecego i męskiego w akcie,  wprowadzenie realistycznie przedstawionej postaci dziecka na równi z innymi członkami rodziny.

Człowiek renesansu

Okre­śle­nie „człowiek renesansu” ozna­cza oso­bę po­sia­da­ją­cą wie­dzę z wie­lu dzie­dzin, czło­wie­ka wy­bit­nie uzdol­nio­ne­go i wszech­stron­nie wy­kształ­co­ne­go. Czło­wiek re­ne­san­su bar­dzo chęt­nie wy­ko­rzy­stu­je w prak­ty­ce przy­swo­jo­ne in­for­ma­cje i do­sko­na­li swo­je umie­jęt­no­ści. Po­sia­da sze­ro­kie za­in­te­re­so­wa­nia i rzad­ko ogra­ni­cza je je­dy­nie do jed­nej dys­cy­pli­ny. Z ra­cji tego, że po­dob­ną cha­rak­te­ry­sty­ką ob­jąć mo­że­my wie­lu re­pre­zen­tan­tów re­ne­san­su, wy­ra­że­nie to od­no­si się bez­po­śred­nio do na­zwy tej epo­ki.

Leonardo da Vinci, Człowiek witruwiański

Człowiek renesansu

Leonardo da Vinci (1452-1519) Włoski malarz, architekt, filozof, muzyk, pisarz, odkrywca, matematyk, mechanik, anatom, wynalazca i geolog; prawdopodobnie najwszechstronniej utalentowany człowiek w historii. Pracował m.in. na dworach rodów Sforzów i Medyceuszy. – autor obrazu „Mona Lisa” i fresku „Ostatnia wieczerza” oraz słynnego szkicu „Człowiek witruwiański”, studium idealnej anatomii ciała ludzkiego – autor pomysłów wielu urządzeń wyprzedzających swoją epokę (m.in. helikoptera, czołgu czy żniwiarki) – prowadził badania nad anatomią, wytrzymałością materiałów, hydrodynamiką i architekturą (przełom w nauce i technice). W polskich zbiorach jest jeden obraz Leonarda da Vinci, „Dama z łasiczką” (wystawiony w Krakowie, własność rodziny Czartoryskich).

Człowiek renesansu

Twórcy renesansowi tworzyli wzorce osobowe, które wiązały się z ich doświadczeniami osobistymi. Jan Kochanowski był w swoim życiu żakiem, dworzaninem (sekretarzem królewskim), ziemianinem, ale zawsze także humanistą, poetą i patriotą. Poeta opisał te liczne zajęcia w autobiograficznej fraszce Do gór i lasów Humanista – człowiek wszechstronnie wykształcony, znający antyczną kulturę i języki (grekę i łacinę), filozof, podróżnik, umiejący korzystać z uciech, ale zachowujący w życiu umiar, pokorny wobec przeciwności losu, patriota, człowiek sprawiedliwy, uczciwy, w swoich działaniach niedbający o wartości materialne. (Jan Kochanowski, Pieśni) Ziemianin – człowiek rozsądny, zapobiegliwy, zaradny, dobry mąż, ojciec, gospodarz, sąsiad, szlachetny pan dla poddanych chłopów, prawdomówny, sprawiedliwy. (Mikołaj Rej, Żywot człowieka poczciwego) Dworzanin – człowiek szlachetnie urodzony, pełen gracji, wdzięku, elegancki, wytworny, elokwentny, wykształcony, znający obyczaje i tradycję, dyskretny. (Łukasz Górnicki, Dworzanin polski)

Człowiek renesansu

Obywatel-patriota – człowiek lojalny wobec władzy świeckiej, zdyscyplinowany, gotów do poświęceń, tolerancyjny, sprawiedliwy i posłuszny prawom, umiejący panować nad emocjami, nieakceptujący przemocy. (Andrzej Frycz Modrzewski, O poprawie Rzeczypospolitej; Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich – postać Antenora) Polak-katolik – człowiek zdolny do poświęceń dla ojczyzny, głęboko wierzący, zwalczający wszelkie herezje, lojalny wobec Kościoła katolickiego, skromny i pokorny, żyjący w zgodzie z sąsiadami, życzliwy dla bliźnich i wspierający potrzebujących. (Piotr Skarga, Żywoty świętych, Kazania sejmowe)

Człowiek renesansu

Okre­śle­nie „człowiek renesansu” ozna­cza oso­bę po­sia­da­ją­cą wie­dzę z wie­lu dzie­dzin, czło­wie­ka wy­bit­nie uzdol­nio­ne­go i wszech­stron­nie wy­kształ­co­ne­go. Czło­wiek re­ne­san­su bar­dzo chęt­nie wy­ko­rzy­stu­je w prak­ty­ce przy­swo­jo­ne in­for­ma­cje i do­sko­na­li swo­je umie­jęt­no­ści. Po­sia­da sze­ro­kie za­in­te­re­so­wa­nia i rzad­ko ogra­ni­cza je je­dy­nie do jed­nej dys­cy­pli­ny. Z ra­cji tego, że po­dob­ną cha­rak­te­ry­sty­ką ob­jąć mo­że­my wie­lu re­pre­zen­tan­tów re­ne­san­su, wy­ra­że­nie to od­no­si się bez­po­śred­nio do na­zwy tej epo­ki.

Europejscy pisarze renesansowi

Erazm z Rotterdamu - holenderski humanista, jeden z największych autorytetów renesansu

"Pochwała głupoty" jest satyrą na renesansowe społeczeństwo, w której Erazm z Rotterdamu skrytykował przywary społeczne, takie jak przekupstwo, hipokryzja, czy rozwiązłe obyczaje kleru. Dowodzi w niej, że głupota jest siłą napędową ludzkich działań, zapewnia władzę i zaszczyty, otwiera drogę do kariery.

Francesco Petrarka - poeta, prawnik, dyplomata, wybitny erudyta, wielbiciel antyku, pisał w języku francuskim

„Sonety do Laury” są owocem uczucia, jakim Francesco Petrarka obdarzył przypadkowo spotkaną kobietę. Ta wielka, platoniczna miłość, którą żył poeta przez ponad dwadzieścia lat, i której „pilnował” po śmierci Laury, była dla niego szczęściem i przekleństwem zarazem, była źródłem jego natchnienia i udręką, motorem do powstania poezji pięknej, wzniosłej, nieśmiertelnej.

Europejscy pisarze renesansowi

Giovanni Boccaccio - włoski poeta, prozaik, znawca kultury antycznej, komentator Dantego, przyjaciel Petrarki

Dekameron, czyli Księga dziesięciu dni, jest zbiorem krótkich historii opowiadanych przez siedem panien i trzech młodzieńców. Kiedy we Florencji wybucha zaraza, znajdują oni schronienie w wiejskiej posiadłości. Tu przez dziesięć dni pobytu umilają sobie czas opowiastkami: zabawnymi, wzruszającymi, często frywolnymi, w których jednak zawsze tryumfują spryt i mądrość. Snując barwne historie o namiętnościach, miłosnych fortelach i zawodach, ukazuje Boccaccio koloryt epoki i kreśli obraz obyczajowości czternastowiecznej Italii. Dekameron to jednak nie tylko zbiór sławiących radość życia opowieści. To również kompozycyjny majstersztyk, zawierający m. in. nowelę "Sokół", niezmiennie uznawaną za wzorzec gatunkowy nowożytnej nowelistyki.

Europejscy pisarze renesansowi

NIcolo Machiavelli - prawnik, filozof, pisarz społeczny i polityczny, historyk i dyplomata florencki, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli renesansowej myśli politycznej

"Książę" traktat filozoficzny, w którym Machiavelli udawadnia, że polityka nie ma nic współnego z moralnością, a podstęp i przemoc bywają często najskuteczniejszymi instrumentami władzy. Stąd pochodzi przekonanie, że cel uświęca środki.

François Rabelais - francuski pisarz satyryczny, duchowny i lekarz. Wszechstronnie wykształcony, przyjaciel wielu ówczesnych humanistów europejskich, przeszedł do historii jako autor jednej książki, zarazem popularnej i budzącej kontrowersje: Gargantui i Pantagruela.

Europejscy pisarze renesansowi

Michel Montaigne - francuski pisarz i filozof-humanista, jeden z głównych przedstawicieli renesansu. Montaigne uważany jest za twórcę eseju (od jego dzieła "Essais"), jako nowego gatunku literackiego.

„Próby”, czyli po francusku Essais, to jedno z najważniejszych dzieł renesansu, stanowiące wyraz fascynacji piętnasto- i szesnastowiecznych myślicieli filozofią antyczną. Niemało jest tutaj też w nich myśli zaczerpniętych ze stoicyzmu, jak i sceptycyzmu, choć od czasu do czasu pojawia się także aspekt hedonistyczny. Same utwory przypominają filozoficzne przemyślenia i refleksje. Dotyczą Boga, szczęścia, wychowania i przyjaźni. Autor podejmuje także rozmyślania nad naturą ludzką i bieżącymi wydarzeniami politycznymi. Jawi się on jako człowiek wyjątkowo tolerancyjny, wykształcony i otwarty na innych.

Europejscy pisarze renesansowi

Thomas More, Tomasz Morus – sir, święty Kościoła katolickiego , angielski myśliciel, pisarz i polityk, członek Izby Lordów . Stworzył wizję państwa idealnego ( utopia ). Nie uznał legalności małżeństwa Henryka VIII i jego drugiej żony – Anny Boleyn oraz nie zgodził się uznać króla za głowę Kościoła w Anglii , za co został skazany na ścięcie.

"Utopia" to spisana przez T. Morusa opowieść Rafała Hytlodeusza, postaci fikcyjnej, podróżnika, który odkrył nieznaną dotąd wyspę Utopię. Pierwsza część opowieści Hytlodeusza poświęcona jest krytyce ówczesnej Anglii. W drugiej Hytlodeusz rysuje obraz wyspy Utopii, pomyślany jako wskazanie możliwości życia alternatywnego wobec dominującego w Anglii.

William Shakespeare

Anglia Szekspira - Anglia elżbietańska 1558 - początek panowania królowej Elżbiety 1564 - urodził się Szekspir 1587 - ścięcie Marii Stuart, królowej Szkocji 1603 - epidemia dżumy w Anglii - śmierć królowej Elżbiety 1613- pożar "The Globe" 1616 - śmierć Szekspira

EPOKA ELŻBIETAŃSKA - jeden z najbardziej malowniczych okresów w dziejach Anglii. Królowa Elżbieta I - córka Henryka VIII i Anny Boleyn - rządziła doskonale. Jej panowanie to czasy stabilizacji politycznej i dobrobytu. Anglia stała się supermocarstwem, a kościół anglikański otrzymał niezależność.

Teatr elżbietański

Biografia Szekspira

William Shakespeare, Makbet

MAKBET Dramat oparty został na przekazach historycznych dotyczących króla szkockiego Makbeta. Jest archetypiczną opowieścią o niebezpieczeństwach związanych z żądzą władzy i zdradą przyjaciół. Obecny tu wątek jest charakterystyczny dla średniowiecznego moralitetu: główny bohater ulega pokusie władzy, następuje jego stopniowy upadek moralny aż do popełnienia zbrodni. Zostaje za to ukarany, tj.traci wewnętrzny spokój i poczucie sensu życia. Akcja tragedii rozgrywa się w średniowiecznej Szkocji . Czas akcji to prawdopodobnie wiek XI. Głównym zagadnieniem, na które Szekspir zwraca uwagę, jest stosunek człowieka do zła. Autor uważa, że każde zło wyrządzone innym powraca, a winowajcę musi spotkać kara. Dramatopisarz stworzył w Makbecie studium psychologiczne człowieka opętanego żądzą władzy i nieustannie nękanego wyrzutami sumienia.

Cytaty

Geneza

Czas i miejsca akcji

Bohaterowie

Interpretacja

Streszczenie

Motto

William Shakespeare, Makbet - zadania

1. Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 2. Wina jako motyw literacki. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 3. Literacki wizerunek tyrana. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 4. Motyw władzy. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 5. Wizerunek kobiety w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 6. Rola postaci fantastycznych i zjawisk nadprzyrodzonych w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst

3 i 4

1 i 2

William Shakespeare, Romeo i Julia

Najsłynniejsza miłość świata – tak zwykło się mówić o uczuciu, jakie połączyło literacką parę, Romea i Julię. Historia ich romantycznej i tragicznej zarazem miłości nie przestaje inspirować. Liczne wersje teatralne, filmowe i musicalowe nie poprzestają na wiernym odtworzeniu akcji dramatu Williama Shakespeare’a. Bohaterowie pokazywani są nie tylko w realiach z przełomu XVI i XVII stulecia, lecz także jako członkowie amerykańskich gangów albo przedstawiciele subkultury punkowej czy skinowskiej… Na czym polega tragizm tytułowych bohaterów tragedii? Nie jest to klasyczny, antyczny typ tragizmu. Tam bohater jest marionetką wplątaną w takie zawiłości losu, że cokolwiek zrobi, będzie fatalnie – właściwie nic od niego nie zależy. Romeo i Julia sami podejmują decyzję co do swoich czynów. Niemniej są w sytuacji tragicznej – jeśli zdecydują się być ze sobą narażą się na gniew rodziców, jeśli nie – będą nieszczęśliwi. Ich czyny doprowadzą w końcu do katastrofy – ale nie tyle będzie ona wypełnieniem losu, co tragiczną pomyłką.

William Shakespeare, Romeo i Julia

Najważniejsze przesłanie Szekspirowskiej tragedii Najwyższą wartością, jaką otrzymuje człowiek od losu, jest miłość. Miłość to dobro – nie wolno jej niszczyć dla żadnych ziemskich norm. Waśń to zło – prowadzi do zniszczenia uczucia i tragedii.

"Bo miłość nie zna żadnych tam i granic".

„Ponurą zgodę ranek ten skojarzył; Słońce się z żalu w chmur zasłonę tuli; Smutniejszej bowiem los jeszcze nie zdarzył, Jak ta historia Romea i Julii”.

William Szekspir, Romeo i Julia

Charakterystyka

Streszczenie

Czas i miejsce akcji

Nawiązania

Motywy

William Shakespeare, Hamlet

Hamlet to jeden z najbardziej znanych dramatów oraz najczęściej wystawianych w teatrze utworów. Akcja rozgrywa się na zamku w Elsynor w Danii, gdzie w niewyjaśnionych okolicznościach ginie król, tytułowy bohater. Po jego śmierci władzę przejmuje jego brat Klaudiusz, który żeni się z wdową po Hamlecie. Do zamku wraca syn zabitego, również Hamlet, któremu objawia się duch zmarłego ojca. Wyjawia mu kto go zabił oraz prosi syna o pomszczenie. Przed Hamletem stoi trudny wybór: czy pomścić swojego ojca, czy żyć jakby nic się nie stało?

Być uczciwym w dziejach tego świata na jedno wychodzi, co być wybranym między tysiącami.

William Szekspir, Hamlet

Cytaty

Charakterystyka

Streszczenie

Czas i miejsce akcji

Nawiązania

Motywy

Andrzej Frycz Modrzewski

Andrzej Frycz Modrzewski (ok. 1503-1572) - wybitny polski pisarz polityczny epoki renesansu pochodzenia drobnoszlacheckiego, od 1547 r. sekretarz Zygmunta II Augusta; najważniejszymi dziełami Andrzeja Frycza Modrzewskiego były traktaty O karze za mężobójstwo i O poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć; (O obyczajach, O prawach, O wojnie, O Kościele i O szkole); Modrzewski w swoich dziełach zawarł zarówno krytykę słabości państwa, jak i konkretne propozycje reform; postulował m.in. uniezależnienie państwa od papiestwa, demokratyzacji Kościoła katolickiego, zrównanie wszystkich wobec prawa, szacunek dla każdego stanu oraz tolerancję i wolność myślenia.

Mikołaj Rej z Nagłowic

Mikołaj Rej (1505-1569) - pisarz, jeden z głównych przedstawicieli polskiej literatury renesansowej, zwany ojcem literatury polskiej; Mikołaj Rej kilkakrotnie był posłem na sejm, a wyraz swoim poglądom dawał również w literaturze - np. w Krótkiej rozprawie między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem; ok. 1541 r. przeszedł na kalwinizm, a w 1557 r. wydał dzieło Postylla Pańska, w którym zawarł pochwałę kalwinizmu i krytykę katolicyzmu; renesansowy światopogląd zaprezentował w traktacie Wizerunek własny żywot poczciwego, a w Żywocie człowieka poczciwego zawarł wyidealizowany obraz ziemiańskiego.

„A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”

Mikołaj Rej, Zwierzyniec

Uwaga: W zacytowanym fragmencie utworu Reja nie ma porównania Polaków do gęsi. Chodzi o to, że Polacy posługują się nie łaciną (czyli oficjalnym językiem pisanym gęsim piórem) a własnym jezykiem polskim.

Jan Kochanowski

Jan Kochanowski (1530-1584) - najwybitniejszy poeta renesansu; Kochanowski był starannie wykształcony - studiował w Krakowie, Królewcu i we Włoszech; przez krótki czas był dworzaninem Zygmunta II Augusta, po czym wrócił do swojego dworu w Czarnolesie; pisał liryki religijne (np. Czego chcesz od nas, Panie), pieśni patriotyczne (np. Pieśń o spustoszeniu Podola przez Tatarów), poetyckie utwory o charakterze publicystycznym (Satyr, albo Dziki Mąż) oraz pochwały życia na wsi (np. Pieśń świętojańska o Sobótce); Jan Kochanowski był również autorem przejmujących Trenów, w których dał wyraz rozpaczy po śmierci córki, Fraszek, Pieśni i tragedii w stylu antycznym - Odprawa posłów greckich.

Świadectwo dumnej postawy poety i świadomości własnego geniuszu.

I wdarłem się na skałę pięknej Kalijopy, Gdzie dotychmiast nie było znaku polskiej stopy.

Jan Kochanowski, JEGO MIŁOŚCI MEMU MIŁOŚCIWEMU PANU PANU PIOTROWI MYSZKOWSKIEMU Z ŁASKI BOŻEJ BISKUPOWI KRAKOWSKIEMU ETC

Jan Kochanowski

Pieśń IX z Ksiąg pierwszych, w której pojawiają się słowa: „Chwalę szczęście stateczne:/ Nie chce li też być wieczne,/ Spuszczę, com wziął, a w cnotę własną się ogarnę/ I uczciwej chudoby bez posagu pragnę”. Pochwała cnoty i skromnego, lecz pełnego godności życia w zgodzie z samym sobą i otaczającym światem. Pojawiają się tu niemalże wszystkie słowa klucze Kochanowskiego: cnota, sława, nagroda. Poeta zapewnia: „Nie umiem ja, gdy w żagle/ Uderzą wiatry nagle,/ Krzyżem padać i świętych przenajdować dary,/ Aby łakomej wodzie tureckie towary/ Bogactwa nie przydały […]”. To ideały mądrości stoickiej. Szczęściem jest życie zgodne ze wskazaniami cnoty – gwarantuje ono bowiem spokój i poczucie wolności. Trzeba zachować dystans wobec przeciwności losu – nie jesteśmy w stanie przewidzieć przyszłości ani kierować własnym losem w takim stopniu, jak byśmy chcieli: „U Fortuny to snadnie,/ Że kto stojąc upadnie”. Umiar i cnota są niby pancerz, który skutecznie broni przed przeciwnościami losu.

Jan Kochanowski

Pieśń V z Ksiąg wtórych (Pieśń o spustoszeniu Podola) Plastyczny i sugestywny opis wojennych zniszczeń, porwanych kobiet i dzieci. Wyraz żalu i smutku, pewnego dramatyzmu, ale chyba też chęć zawstydzenia niefortunnych obrońców ojczyzny: „Wieczna sromota i nienagrodzona/ Szkoda, Polaku!”. Poeta odwołuje się do wydarzenia historycznego – napaści Tatarów na Polskę w roku 1575, której skutkiem, prócz śmierci wielu żołnierzy i licznych spustoszeń, było także uprowadzenie dużej liczby jeńców cywilnych. Dlatego wiersz ma charakter apelu – o męstwo, odwagę, patriotyzm. Zawiera także mądrą radę – trzeba zwiększyć wydatki na obronę państwa, na armię: „Skujmy talerze na talery, skujmy,/ A żołnierzowi pieniądze gotujmy!”. Kończy się pesymistycznie: Polacy nie umieją wyciągać wniosków z własnych porażek i błędów, więc prawdopodobnie wszystko zostanie po staremu. Końcowy wniosek ma charakter przysłowia: „Nową przypowieść Polak sobie kupi,/ Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi”.

Jan Kochanowski

Treny Jana Kochanowskiego Treny Jana Kochanowskiego uznawane są za najdojrzalsze dzieło poety. Należy patrzeć na nie jako na całość – ma bowiem przemyś­laną kompozycję. Jest to cykl 19 utworów żałobnych poświęconych zmarłej córeczce poety. Zbiór trenów traktujemy jako jedno wielkie dzieło, bowiem ich kolejność i układ nie są przypadkowe. Tren to gatunek żałobny (funeralny) poświęcony zwykle zmarłemu wodzowi czy ważnemu mężowi stanu. Tu – zostały napisane w hołdzie i bólu po stracie ukochanego dziecka – Urszulki. A jednak cykl ma dwoje bohaterów. Pierwszym jest Urszulka – jej portret i wspomnienie o niej. Drugim – sam ojciec i jego rozpacz – tu utwór staje się wyrazem wielkiego bólu ojcowskiego i jego refleksji filozoficznej.

VII

VIII

IX

XI

XIX

Jan Kochanowski

Treny Jana Kochanowskiego Filozofia renesansu wydaje się jasna, optymistyczna, pełna spokoju i harmonii. I taką była – w przypadku Kochanowskiego – do czasu wielkiej, osobistej tragedii. Śmierć córki uczyniła pustki nie tylko w domu poety – także w jego duszy, w jego uporządkowanym świecie ­wartoś­ci. Krach musiał być potężny, skoro Kochanowski czuje się „ze stopni ostatnich zrzucony”, posuwa się nawet do zwątpienia w życie przyszłe. Kryzys mija, przychodzi uspokojenie zwieńczone maksymą: „Ludzkie przygody ludzkie noś” (znoś po ludzku). Mimo to – pęknięcie na gładkiej, renesansowej filozofii, zapowiada lęk, obawy i rozterki epoki następnej – baroku. Treść filozoficzna jest w Trenach misternie zgrana z kompozycją. Klasyczny tren miał swoją wewnętrzną logikę: zaczynał się od pochwały cnót zmarłego, potem pokazywano ogrom straty, demonstrowano swój żal – by w końcu zamieścić pocieszenie i pouczenie.

Jan Kochanowski

Treny Jana Kochanowskiego Cały ten porządek został rozpisany na cykl 19 trenów. Pierwsze są bardziej opisowe, poeta przywołuje obraz córeczki, jej talent, jej rzeczy i wygląd. Obserwujemy narastanie opisywanego cierpienia, które apogeum przyjmuje w Trenie IX i X. Tu następuje punkt tragicznego załamania i niemal buntu przeciw Bogu. Po tym przesileniu powoli nadchodzi uspokojenie. Pocieszenie i powrót do Boga przynosi Sen (Tren XIX). We śnie przychodzi do poety matka z Urszulką na ręku. Gatunek Tren – to gatunek żałobny (funeralny) poświęcony zwykle zmarłemu wodzowi czy ważnemu mężowi stanu. Tu – zostały napisane w hołdzie i bólu po stracie ukochanego dziecka – Urszulki. Klasyczny tren miał swoją wewnętrzną logikę: zaczynał się od pochwały cnót zmarłego, potem pokazywano ogrom straty, demonstrowano swój żal – Kochanowski rozłożył te prawidłowości na całość cyklu.

Jan Kochanowski

Psałterz DawidowyPsalm to liryczna pieśń o charakterze modlitewnym, wywodząca się z kultury hebrajskiej. Nazwa psalmu pochodzi z języka greckiego psalmos i oznacza dosłownie „dźwięk instrumentu strunowego”. Te poetyckie modlitwy skierowane do Boga jako Stwórcy i Pana człowieka oraz świata wykonywane były przez chóry w świątyni jerozolimskiej przy wtórze strunowych instrumentów muzycznych. Zbiór psalmów określa się terminem „psałterz” (z greckiego psalterion - rodzaj instrumentu strunowego), liczy on 150 utworów wchodzących w skład Starego Testamentu (Księga Psalmów). Jan Kochanowski wydał swe tłumaczenie psalmów w 1579 r. w Drukarni Łazarzowej w Krakowie, pracował nad tym dziełem 8 lat. Zadedykował je wybitnemu humaniście, biskupowi i politykowi - Piotrowi Myszkowskiemu. Dodać należy, że Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego nie jest prostą translacją, czyli tłumaczeniem tekstu biblijnego, lecz jego poetycką parafrazą.

Jan Kochanowski

Jan Kochanowski

Jan Kochanowski

Odprawa posłów greckich jest pierwszym polskim nowożytnym dramatem. Zdarzenia przedstawione w utworze dotyczą jednego niewielkiego epizodu z historii wojny trojańskiej, tj., opisu greckiego poselstwa wysłanego do Troi w przeddzień wojny. Los Troi zależy od starcia dwóch skrajnie odmiennych postaw obywatelskich: demagogicznej, nastawionej na zaspokojenie własnych potrzeb (reprezentant-Parys) oraz rozważnej, mającej na uwadze przede wszystkim dobro państwa (reprezentant-Antenor). Utwór ma charakter moralnego pouczenia obywateli o ważności postaw etycznych wobec spraw państwowych.

Dramat

Interpretacja

Charakterystyka

Dramat polityczny

Pieśń XIV

Streszczenie

Jan Kochanowski

Odprawa posłów greckich - zadania egzaminacyjne

1. Tragiczny los jednostki i zbiorowości jako motyw literacki. Omów zagadnienie na podstawie Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 2. Inspiracje mitologiczne i ich znaczenie w utworze literackim. Omów zagadnienie na podstawie Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 3. Motyw władzy w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 4. Rola kostiumu historycznego w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Reformacja i kontrreformacja

Kryzysy w Kościele i dążenie do przyznania prymatu władzy soborowej przed papieską zaowocowały nurtem reformacyjnym, który miał dostosować praktyki religijne do oczekiwań nowoczesnego renesansowego społeczeństwa. Głównym założeniem ruchu był powrót do Pisma Świętego jako nieskażonego i jedynego źródła wiary, odrzucenie hierarchicznej struktury Kościoła i dążenie do bezpośredniego obcowania ludzkiej jednostki z Bogiem. Początku reformacji upatruje się w wystąpieniu Marcina Lutra, który w 1517 roku w Wittenberdze ogłosił tezy sprzeciwiające się nadużyciom w odpłatnym przyznawaniu odpustów, wzywające do pokuty, wskazujące żal za grzech (a nie mamonę) jako drogę do odpuszczenia winy i kary czyśćcowej oraz podnoszące znaczenie Ewangelii w drodze do zbawienia.

Najważniejsze odłamy chrześcijaństwa powstałe w wyniku reformacjito luteranizm, kalwinizm, anglikanizm i antytrynitaryzm.

Reformacja i kontrreformacja

Arianie (tzw. bracia polscy, radykalny i postępowy odłam reformacji wyłoniony z Kościoła kalwińskiego) przyczynili się do rozwoju polskiej kultury – organizowali szkoły, prowadzili drukarnie, zajmowali się pracą naukową, zredagowali i wydali między innymi pierwszą polską gramatykę Piotra Statoriusa-Stojeńskiego (1568) i słownik łacińsko-polski Jana Mączyńskiego (1564). Uchwałą sejmową z 1658 roku arianie zostali skazani na wygnanie z kraju.

Wewnętrzną reformę Kościoła katolickiego podjęto dopiero w połowie XVI wieku, gdy było już za późno na powstrzymanie protestantyzmu i odzyskanie utraconych pozycji. Zwołany w 1544 (a obradujący do 1563) roku sobór trydencki przyniósł pewną odnowę katolicyzmu – uznano Wulgatę za autentyczny tekst Biblii, na którym opierać się miały przekłady narodowe, zatroszczono się o wykształcenie duchownych, usunięto wiele nadużyć i powołano zakon jezuitów, którego głównym zdaniem było przeciwdziałanie reformacji. Umożliwiło to stworzenie wersji humanizmu katolickiego i wywołało falę rekonwersji.

Piotr Skarga i jego Kazania sejmowe

Szczególną rolę w zwalczaniu ruchów reformacyjnych sobór trydencki przeznaczył zakonowi jezuitów. Zgromadzenie to, założone przez Ignacego Loyolę, do największego rozkwitu doszło w XVII wieku, opanowując szkolnictwo. Jezuici prowadzili liczne kolegia i akademie (w Polsce do najsławniejszych należała wileńska i lwowska).

Jednym z wybitnych przedstawicieli Zgromadzenia Ignacego Loyoli był Piotr Skarga, nadworny kaznodzieja króla Zygmunta III Wazy, który napisał Kazania sejmowe, ogłoszone w Krakowie w 1597 roku, jako dodatek do drugiego wydania Kazań na niedziele i święta.

Streszczenie

Gatunek

Problematyka

Kazania Piotra Skargi

Zbiór składa się z ośmiu kazań. Autor porusza w nich ważne dla funkcjonowania i przyszłości państwa polskiego tematy polityczne, społeczne i kulturalne. Kazania stanowią przykład publicystyki politycznej, której głównym zadaniem jest wpłynięcie na opinię publiczną poprzez użycie odpowiednich środków perswazyjnych, figur retorycznych – pouczających. Autor krytykuje przede wszystkim złotą wolność i anarchię szlachecką, opowiada się za wzmocnieniem władzy królewskiej oraz zwiększeniem roli kościoła w życiu społecznym i politycznym. Skarga dowodził, że tylko jedność religijna zapewni spójność narodu. W Kazaniach po raz pierwszy pojęcie ojczyzna nabrało nowoczesnego znaczenia.

Retoryczny charakter Kazań sejmowych potwierdza emocjonalny ton wypowiedzi, wyraźne nakierowanie na odbiorcę, silna funkcja impresywna, obfitość figur retorycznych (pytania retoryczne, wyliczenia, paralelizmy składniowe, anafory, wykrzyknienia, apostrofy), wykorzystanie toposów, użycie sentencji i cytatów biblijnych o charakterze sentencji, retoryczna organizacja wypowiedzi i elementy prozy okresowej.

Kazania Piotra Skargi - zadania egzaminacyjne

1. Obraz Polski i Polaków. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Kazań sejmowych Piotra Skargi. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. 2. Refleksje o polskich wadach narodowych. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Kazań sejmowych Piotra Skargi. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst

Wady Polaków

Konteksty

Obraz Polski

Żywoty świętych Piotra Skargi

Żywoty Świętych Starego i Nowego Testamentu słusznie nazywano bestsellerem epoki staropolskiej. Wydane po raz pierwszy w 1579 r., za życia Piotra Skargi doczekały się aż siedmiu edycji. Skarga szybko zdał sobie sprawę, że hagiografia, a zwłaszcza pięknie spisana hagiografia, stać się może nie tylko doskonałym narzędziem edukacyjnym, ale i potężną bronią w polemikach międzywyznaniowych. Z tego właśnie względu jezuita nieustannie poprawiał i rozbudowywał swoje opus. Dziś czytelnicy mogą odnaleźć w nim wzorce katolików doby kontrreformacji, a jednocześnie delektować się niezrównaną polszczyzną.

Mikołaj Sęp Szarzyński

Mikołaj Sęp-Szarzyński herbu Junosza (ok. 1550 – ok. 1581) – polski poeta przełomu epok renesansu i baroku, piszący zarówno w języku polskim, jak i w łacińskim, tłumacz Ludwika z Grenady; najznakomitszy obok Jana Kochanowskiego twórca literatury staropolskiej. Uważany czasami za prekursora polskiego baroku (wspólnie ze Sebastianem Grabowieckim) i najwybitniejszego przedstawiciela nurtu metafizycznego w poezji polskiej tego okresu. Autor liryków patriotycznych, refleksyjno-filozoficznych sonetów, pieśni, epitafiów i erotyków utrzymanych w duchu manieryzmu.

Poeta przełomu epok

Sonet V

Sonet IV

W telegraficznym skrócie

Podstawowe wyznaczniki epoki:

• odejście od średniowiecznego uniwersalizmu i ascezy;
• odrodzenie ludzkości, odnowienie antyku;
• zainteresowanie człowiekiem i jego miejscem w świecie;
• powstanie nowożytnego piśmiennictwa, intensywny rozwój sztuki, a zwłaszcza rozkwit malarstwa, rzeźby i architektury;
• epoka wielkich odkryć geograficznych i przełomowych wynalazków (wynalezienie druku);
• powstanie utworów w językach narodowych (a nie, jak dotąd po łacinie);

W telegraficznym skrócie

Główne tematy, motywy i koncepcje renesansu:

• Liczne nawiązania do antyku, zasada powrotu do źródeł, moda na twórczość Horacego, Wergiliusza, Terencjusza, powrót do filozofii epikurejczyków i stoików, nauka łaciny i greki na uniwersytetach.
• Zwrot ku indywidualnemu człowiekowi i jego problemom, (hasło: człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce – Terencjusz), opisywanie uczuć człowieka, zaś świata jako pola ludzkiej aktywności.
• Afirmacja życia we wszystkich jego przejawach, widzenie świata jako miejsca pełnego harmonii i porządku.
• Humanizm – z łac. humanus, czyli „ludzki”; główny prąd ideowy epoki stawiający człowieka w centrum zainteresowania (antropocentryzm) wszystkich nauk, a także literatury i sztuki.
• Reformacja.

W telegraficznym skrócie

Główne tematy, motywy i koncepcje renesansu:

• W literaturze nastąpiło odejście od aminowości na rzecz jednostkowej sławy wzorem Horacego, który w swej twórczości upatrywał źródło wiecznej sławy i trwania (por. Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych Jana Kochanowskiego).
• Motyw wsi, jako miejsca spokojnego i bezpiecznego, najodpowiedniejszego dla harmonijnego rozwoju człowieka, który poprzestaje na małym, żyje w zgodzie z przyrodą (por. Żywot człowieka poczciwego Mikołaja Reja)
• Motyw Fortuny – bogini losu, której atrybutem jest koło, na które jedni wchodzą, a inni zeń spadają.
• Motyw Arkadii – krainy wiecznej szczęśliwości, którą można odnaleźć na ziemi, szczególnie na wsi.
• Motyw radości życia, wynikającej z kontaktów z naturą oraz z zabawy; najlepszym sposobem na osiągnięcie szczęścia było zachowanie umiaru, tzw. złotego środka.

W telegraficznym skrócie

Główne tematy, motywy i koncepcje renesansu:

• Motyw miłości duchowej i zmysłowej (m.in. sonety Petrarki poświęcone Laurze).
• Motyw sprawowania władzy, poszukiwania idealnej formuły państwa, w którym panowałaby wśród obywateli równość i sprawiedliwość (por. twórczość Piotra Skargi, Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Jana Kochanowskiego).

Gatunki renesansu:

• fraszka (nawiązująca do starożytnych epigramatów i anakreontyków);
• pieśń – utwór liryczny o poważnej tematyce, podzielony na strofy;
• tren – utwór elegijnych poświęconych zmarłej osobie, zaliczany do liryków żałobnych, (najczęściej wybitnej – w polskiej twórczości nowatorsko gatunek ten wykorzystał Kochanowski, poświęcając cykl trenów zmarłej córce – Urszulce);
• nowela – za wzór tego niewielkiego utworu epickiego o ograniczonych wątkach i silnie wyznaczonym punkcie kulminacyjnym uważa się nowelę Sokół Boccaccia;

W telegraficznym skrócie

Gatunki renesansu:

• sonet – utwór liryczny mający swe korzenie we Włoszech, składa się zawsze z 14 wersów, ma budowę stroficzną (dwie strofy czterowersowe i dwie trójwersowe o odpowiednim układzie rymów);
• kazanie – gatunek literatury stosowanej, z założenia forma ta przeznaczona jest do publicznego wygłoszenia. Nadawcą kazania jest duchowny, a odbiorcami wierni. Celem utworu jest przekazanie nauki moralnej i religijnej (np. Kazania sejmowe Piotra Skargi).

Źródła

Literatura powszechna według Jana Tomkowskiego, Świat Książki, 2000 Ziomek Jerzy, Renesans, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999 https://view.genial.ly/5ecbe45721cf0a0d8a3169bb/presentation-psalm-13-i-47 https://zpe.gov.pl/ https://opracowania.pl/opracowania/liceum/jezyk-polski/lektury https://parenting.pl/ https://eszkola.pl/jezyk-polski/ https://aleklasa.pl/liceum/ https://lektury.gov.pl/ https://ostatnidzwonek.pl/renesans/ https://klp.pl/

Dziękuję za uwagę

Skontaktuj się ze mną i podziel się swoją opinią.

Po więcej materiałów zapraszam na stronę

zapiskipolonistki.pl