La Cantinela de Santa Eulalia

La Cantinela de Santa Eulalia

Eulalia fue una buena muchacha. Bello el cuerpo tenía, más bella tenía el alma. Los enemigos de Dios quisieron vencerla, Quisieron que al diablo sirviese. Ella no escucha los malos consejos Que a renegar al Dios de lo alto la instan, Ni oro, ni plata, ni alhajas, Ni las amenazas del rey, ni sus súplicas, No hay cosa que a esta muchacha Pueda hacerla no amar el servicio de Dios. Por eso delante de Maximino la llevan, Quien entonces era rey de los paganos. Él le ordenó, ella no le hizo caso, Que del nombre de cristiana abjurase. Ella reúne todas sus fuerzas: Sufrir prefiere todas las torturas Antes que perder la virginidad; Por ello murió con todo su honor. En el fuego la echaron, que rápido ardiese. Como culpa no tiene, el fuego no quema. Aceptarlo no quiere el rey pagano. Con la espada ordenó la cabeza cortarle. La joven ninguna resistencia opone: Quiere el suelo dejar, quiere ir a ver a Cristo. En forma de blanca paloma al cielo se vuela. Roguemos todos que por nos interceda Para que Cristo tenga piedad de nosotros Luego de nuestra muerte, y a él nos haga ir Por su clemencia.

Buona pulcelle fut Eulalia; Bel avret corps, bellezour anima. Voldrent la veintre li Deo inimi; Voldrent la faire diavle servir. 5 Elle non eskoltet les mals conselliers, qu'elle Deo raneiet chi maent sus en ciel. Ne por or ned argent ne paramenz, Por manatce, regiel, ne preiement, Neule cose non la povret omque pleier 10 La polle sempre non amast lo Deo menestier; Et por o fut presentede Maximiien, Chi rex eret a cels dis sovre pagiens . El li enortet, dont lei nonq chielt, Qued elle fuiet lo nom chritiien. 15 Ell' ent adunet lo suon element. Melz sostiendreiet les empedemetz Qu'elle perdese sa virginitet. Por o s'furet morte a grand honestet. Enz en l'fou la getterent, com arde tost. 20 Elle colpes non avret, por o no s'coist. Aczo no s'voldret condreidre li rex pagiens ; Ad une spede li roveret tolir lo chief. La domnizelle celle kose non contredist, Volt lo seule lazsier, si ruovet Krist. 25 In figure de colomb volat a ciel. Tuit oram que por nos degnet preier, Qued avuiset de nos Christus mercit Post la mort, et a lui nos laist venir Par souue clementia.

Contexto

Buona pulcelle fut Eulalia; Bel avret corps, bellezour anima. Voldrent la veintre li Deo inimi; Voldrent la faire diavle servir. 5 Elle non eskoltet les mals conselliers, qu'elle Deo raniet chi maent sus en ciel. Ne por or ned argent ne paramenz, Por manatce, regiel, ne preiement, Neule cose non la povret omque pleier 10 La polle sempre non amast lo Deo menestier; Et por o fut presentede Maximiien, Chi rex eret a cels dis sovre pagiens . El li enortet, dont lei nonq chielt, Qued elle fuiet lo nom chritiien. 15 Ell' ent adunet lo suon element. Melz sostiendreiet les empedemetz Qu'elle perdese sa virginitet. Por o s'furet morte a grand honestet. Enz en l'fou la getterent, com arde tost. 20 Elle colpes non avret, por o no s'coist. Aczo no s'voldret condreidre li rex pagiens ; Ad une spede li roveret tolir lo chief. La domnizelle celle kose non contredist, Volt lo seule lazsier, si ruovet Krist. 25 In figure de colomb volat a ciel. Tuit oram que por nos degnet preier, Qued avuiset de nos Christus mercit Post la mort, et a lui nos laist venir Par souue clementia.

Secuencia ou La Cantinela de Santa Eulalia é uns dos primeiros textos escritos en francés, en galorromance, e de contido relixioso. Conservouse nun manuscrito que agora se atopa na Bibliothèque municipale de Valenciennes. A razón principal que motivou a escribila foi o traslado dunhas reliquias da santa Eulalia dun monasteiro a outro, concretamente á sé episcopal do obispo Narbona Sigebord, cedidas por outro obispo, Frodonido, aproximadamente no ano 882. Así comezou o culto a esta santa en Francia. Esta canción, composta por 29 versos, foi escrita a través do himno do poeta latino cristián Prudencio, e está incluída nunha colección de discursos latinos de San Gregorio.

HIstoriA

Enigma das dúas Eulalias

• Sexa como for, o martirio desta santa foi descuberto polo filólogo alemán, August Henrich, aparece por casualidade nun manuscrito do século IX en lingua románica, na abadía de Saint Amand, norte de Francia, fronteira de Bélxica, vía de comunicación con Alemaña.

• Segundo José Miguel Lamalfa Díaz, non se debe tomar as dúas santas Eulalias (a santa de Barcelona e a de Mérida) como o desdobramento da mesma persoa.

• Eulalia de Mérida aparece documentada nos séculos IV e V d. C.; de Eulalia de Barcelona non coñecemos nada que non teña relación coa primeira.

Reliquias de SANTA eULALIA E MONASTERIO DO OBISPO narbona SIGEBOARD

CURIOSIDADES

Onde foi copiada a Cantinela?

• Algúns afirman que foi na abadía de Saint-Amand

• Outros historiadores, como o paleógrafo e filólogo alemán Bernhard Bischoff, opinan que se atopa en na cidade de Aquisgrán (Alemaña) ou Lieja (Bélxica).

CURIOSIDADES

Que contén o códice?

• Obras do pai da igrexa, Gregorio de Nacianzo

• Dúas secuencias dedicadas ao martirio de Santa Eulalia: unha en latín e outra en romance

• Dous poemas latinos

• Un poema épico en alemán antigo dedicado á vitoria do rei Ludovico III na batalla Saucourt

Análise

Algunhas acepcións interesantes:

• Diante dunha consoante artículase o e, incluso na pausa (veintre 3, faire 4).
• Polo contrario, diante dunha vogal sempre se elide: (qu'elle 6, morte 8).
• No nome Deo (3, 6) practícase a sinérese, mentres que pagiens (12, 21) é trisilábico.
• As asonancias masculinas, máis concretamente, os nomes latinos terminados en -a teñen a particulariedade que serven de enlace para a palabra alléluia.
• Léxico litúrxico: servir, anima e clementia asociados a Deus; virxindade: honestet ('honradez); preiement; Christ; mercit ('mercé); ciel ('ceo'); preier ('pregar'); christiien ('cristián'), entre outros.
• Predominancia das asonancias ie que serán moi comúns na Idade Media nas Chansons des gestes
• O primeiro dístico, prudence co adxectivo nobilis, mentres que é definida como bon en despois beau en masculino tamén.
• A forma acentuada buona ofrece ao poema función enfática na palabra latina cántica, que fai referencia á orixe de Eulalia. Un proceso que aparece na tradición das Passions.
• O adxectivo bon acompañado de mulleres era unha parte dunha acepción máis longa perdida no francés actual: nacida con boas calidades relacionadas co corazón e co espírito.
• Segundo a tradición de Prudencio, a santa tiña 12 anos cando foi martirizada; daí que a refira como pulcella ('rapaza nova'), polle (sinónimo de rapaza nova; verso 10), domizelle (referido á nobreza da mártir verso 23)

Análise

Algunhas acepcións interesantes:

• Ventre: desde o comezo, este tema haxiográfico é ben coñecido porque intenta que a rapaza renuncie á súa fe. Dentre deste contexto, os inimigos de Deus queren que sirva ao demo.
• Dïaule servir (lex. bíblico). Esta expresión tradúcese por 'queren que sirva ao Demo', en contraposición da frase empregada 'rendirlle culto a Deus, á virxe e aos santos'.
• Chi maent sus en ciel: aqueles que menten baixo o ceo, en contraposición da expresión bíblica Deus in caelo sursum.
• A palabra preiement só aparece escrita neste texto durante a Idade Media. Esta palabra aparece máis tarde escrita como prïement, de 1538 a 1637.
• Enortet (do latín inhortor). Só aparece esta palabra á raíz deste texto.
• Empedementz: esta forma aparece totalmente illada no francés antigo, e provén do latín impedimentum, mais ten outro significado 'probas do sufrimento ou probas de fe.
• In figure de colomb: Prudencio mantén a versión de que a santa se transforma nunha pomba ao morrer.
• O último verso, par souue clementia, está reproducido no final de Rithmus Teutonicus e significa 'na súa clemencia'.

Análise: Problemas paleográficos e interpretacións

• No verso 15 ("Ell’ent aduret/adunet lo suon element"), hai varias interpretacións sobre os verbos aduret e adunet, pois non se sabe con exactitude se foi un erro do copista ao confundir dúas consoantes ou non. A interpretación máis factíbel sería adunet a partir dun erro do copista que confundiu <r> con <n>.

• Segundo un estudo, que leva por título "Sainte Eulalie et le feu", de Gerold Hilty, aparece o verbo adurer, que en francés antigo sería 'endurer', isto é, 'sufrir', 'soportar'. Ambas palabras son moi acaídas para este texto relixioso, pois a temática ten que ver co martirio de Santa Eulalia.

• Un pouco máis adiante, concretamente, nos versos 16 e 17, exprésase en estilo indirecto libre os pensamentos de Eulalia: ela opón a iso ("ent") o seu fundamento. Isto é, o fundamento da súa fe ou, se se quere, a reprodución.

ANÁLISE

Dialectalismos

Latinismos

• Neste apartado cómpre salientar algúns dialectalismos (presentes no norte ou no leste), tales como diaulet (v. 4), raneiet (v. 6), nanatce (v. 8) fou (v. 19), coist (v. 20), spede (v. 22), seule (v. 24), oram (v. 26), entre outros.

• Non obstante, outros autores afirman que se tratan de arcaísmos, procedentes de etapas anteriores á evolución fonética.

• Dialectos franceses falados en Valonia, caso de lei (v.13), raneiet (v.6) e coist (v. 20), que son resultado dunha ditongación de dúas vogais breves: e e o seguidas de iode, un elemento palatal. O resultado destes cambios son tritongos: *'illei > 'liei', reneget > renieit, 'coxit' > cuoist, mais en valón simplifícanse suprimindo o primeiro elemento.

• Ao longo do manuscrito podemos ver algúns latinismos sen ningún trazo de evolución romance, caso de "anima" (v. 2) e "clementia" (v. 29).

• Outros, polo contrario, perviven no francés coa mesma forma; por exemplo, "virginité" (v.17), "figure" (v. 25), e "élément".

• Algúns teñen unha forma menos latinizante como inimi ("ennemi", v. 3) e christtien ("chrétien", v. 14).

• Non obstante, atopamos outros que si sufriron máis variacións: véxanse diaule ("diable", v. 4) e seule ("siècle", v. 24).

• Finalmente, salientan varios latinismos gráficos como rex ("rei", v. 12) ou a vogal final dos substantivos bouna e pulcella (primeiro verso). Isto último pode deberse á dúas razóns: a primeira, probabelmente, polo influencia do nome Eulalia; a segunda pola decisión do copista para manter o ritmo. Isto é, para poder repetir a palabra "aleluya".

ANÁLISE

Tres grafemas

• O digrama ch en calet > chielt (13) e caput > chief (22).
• Consoante c en cause > cose (9).
• Fonema oclusivo velar xordo [k]: kose (23).
• Outras palabras que teñen o valor de k son chi (6, 12), corps (2), eskoltet (5).
• Froito destas palabras que acabamos de comentarmos, moitos filólogos pensaban que o fonema oclusivo [k] non palatalizaba en picardo.
• Non obstante, o autor demóstranos que non é de todo así, pois hai que considerar o caso de k ante e ou i. Nestes supostos, en picardo o resultado sería unha africada palatal, formando así un sistema coherente na formación de k ante a.

• As formas verbais voldret (21), voldrent (3.4) e sostendreiet (16) conteñen un d epentética que non pode explicarse pola fonética valona, pois probabelmente se trate dunha influencia da lingua do centro, isto é, dos cantos épicos breves non conservados, que deron lugar aos primeiros cantares de xesta (Chansons de geste).

Notas finais

Finalmente, segundo Hilty G., Cantilena de Santa Eulalia é unha obra mestra desde o punto de vista literario. Isto podémolo ver nos seguintes versos:

• Os dez primeiros presentan unha descrición fidegnina da súa apariencia física e psíquica: o poeta conta que foi capaz de superar todas as torturas debido á súa inquebrantábel fe ("Neule cose non la povret omque pleier / la polle sempre non amast lo Deo menestier", versos 9-10).
• A súa resistencia está máis intensificada nos versos 11-14.
• O verso 16 expresa os sentimentos da santa, o 19 as razóns do martirio e, finalmente, do 19 ao 25 aparecen as fases do tormento, as plegarias e o triste final ("Post la mort, et a lui nos laist uenir / par souue clementia").

Martirio da santa

Conclusión

Fe inquebrantábel

Historia e orixe difusa

Primeira obra literaria francesa

Bibliografía

Hilty, G. La Cantilena de Santa Eulalia, aspectos lingüísticos y literarios (2010) Disp. en

https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/44267/1/La_Cantilena_de_Santa_Eulalia.pdf [Consult. 15/05/22].

Lamalfa, José Miguel (2013). La Cantilena de Santa Eulalia. Bibliografía comentada. Oviedo: Universidad

de Oviedo.

Berger, R. e Brasseur, A. (2004). “Chapitre III. Séquence romane de Sainte Eulalie. Texte, traduction,

commentaire et glossaire” Les Séquences de Sainte Eulalie, 61-81. Xenebra: Libraire Droz.