Ustrój Rzeczpospolitej

Ustrój Rzeczpospolitej

Rzeczpospolita obojga narodów

1569

Rzeczpospolita Obojga Narodów - Unia realna Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego

Wybór króla - Wolna ELekcja

Każdy król musiał zaprzysiąc przed koronacją:

wolna elekcja - wybór króla przez ogół szlachty. Władcą mógł być każdy europejski szlachcic. Po raz pierwszy przeprowadzona w 1573 roku.

Artykuły henrykowskie - Zbiór najważniejszych praw funkcjonujących w Rzeczypospolitej: przywileje szlacheckie, tolerancja religijna, zwoływanie sejmów, brak dziedziczności tronu.

pacta conventa - Osobiste zobowiązania przyszłego króla wobec Rzeczypospolitej i jej mieszkańców. Dopiero po ich zaprzysiężeniu następowała koronacja.

Unia Lubelska utworzyła nowy porządek prawny. Część instytucji stało się wspólnych, a inne pozostały odrębne

odrębne

wspólne

• władca wybierany podczas wolnej Elekcji
• sejm złożony z przedstawicieli obu państw
• polityka zagraniczna, obronna i monetarna

• urzędy centralne
• skarb
• wojsko
• języki urzędowe

Główne instytucje: Sejm

Zasady funkcjonowania

Skład sejmu

• Sejm składał się z trzech stanów sejmujących: Króla, Senatu i Izby Poselskiej
• W sejmie obowiązywała zasada jednomyślności. Przyjęcie uchwały zwanej konstytucją wymagało zgody trzech stanów sejmujących
• sejmy zwyczajne były zwoływane przez króla raz na 2 lata
• Sejm decydował o podatkach, wojsku, polityce zagranicznej, o wojnie i pokoju z innymi państwami.

KRÓL

Izba Poselska

Senat

Rodzaje sejmów

Główne instytucje: Sejmiki ziemskie

Rodzaje sejmików ziemskich

Sejmiki ziemskie - zgromadzenie szlachty z danego regionu. Ich decyzje dotyczyły spraw lokalnych.

• przedsejmowe - wybór posłów na sejm i wydawanie im instrukcji do głosowania,
• relacyjne - zdawanie relacji z przebiegu obrad sejmowych,
• elekcyjne - wybór kandydatków na urzędy lokalne,
• kapturowe - zwoływane w czasie bezkrólewia w celu wyboru sądów kapturowych działających w tym okresie,
• deputackie - wybór sędziów do Trybunału Koronnego i Trybunału Litewskiego,
• gospodarcze - uchwalanie podatków i omawianie spraw gospodarczych.

Urzędnicy centralni

• kierują kancelarią królewską i sprawują nadzór nad dokumentami wystawianymi przez króla;
• nadzorowanie polityki zagranicznej i częsciowo wewnętrznej.

Kanclerz i podkanclerzy

• marszałek wielki dba o bezpieczeństwo króla w miejscu jego przebywania, nadzoruje dwórorganizuje elekcję w czasie bezkrólewia,
• marszałek nadworny zastępował w razie potrzeby marszałka wielkiego

Marszałkowie

• podskarbi wielki jest odpowiedzialny za zarządzanie dochodami i wydadkami państwa i nadzoruje mennicę państwową;
• podskarbi nadworny zastępuje podskarbiego wielkiego

Podskarbi

Hetmani

• hetman wielki jest nawyjższym urzędnikiem wojskowym i wodzem armii (o ile król nie uczestniczył w działaniach wojennych);
• hetman polny zastępował hetmana wielkiego

urzędy ziemskie

Główne instytucje: Sądownictwo

Sądy szlacheckie

• sąd ziemski
• sąd grodzki
• sąd podkomorski

Trybunał Koronny

• sąd szlachecki drugiej instancji
• powstał w 1578 roku za panowania Stefana Batorego
• Sesje dla Wielkopolski odbywały się w Piotrkowie a dla Małopolski w Lublinie

Sąd sejmowy

• Obradował pod przewodnictwem króla w czasie sejmu
• od jego wyroku nie było odwołania
• rozpatrywał najpoważniejsze sprawy takie jak zdrada stanu

Król

• władca elekcyjny wybierany przez ogół szlachty,
• zwoływał sejm
• mógł zablokować każdą konstytucję sejmową
• wybierał najważniejszych urzędników państwowych

Izba poselska

Posłowie byli reprezentantami szlachty z całej Rzeczypospolitej wybieranymi na sejmikach ziemskich. Byli ograniczeni instrukcjami, które otrzymywali podczas sejmiku.

Rodzaje sejmów

• sejm zwyczajny (ordynaryjny) - zwoływany przez króla raz na 2 lata na sześć tygodni.
• sejm ekstraordynaryjny - zwoływany przez króla w przypadku pilnych spraw.
• sejm konwokacyjny - zwoływany w czasie bezkrólewia w celu ustalenia czasu i miejsca elekcji.
• sejm elekcyjny - dokonanie wyboru władcy. sejm koronacyjny - koronacja władcy.

Senat

• arcybiskupi i biskupi katoliccy
• centralni urzędnicy (marszałkowie, kanclerze, podkanclerzy, podskarbi)
• wojewodowie i kasztelanowie

Najważniejsze urzędy ziemskie

• wojewoda - formalnie stał na czele województwa. Urząd senatorski

• kasztelan - urząd przede wszystkim prestiżowy. Kasztelan krakowski był pierwszym senatorem.
• starosta - urząd królewski. Miał wykonywać wyroki sądowe i pilnować porządku.