Syzyfowe prace - spotkania z lekturą

Stefan Żeromski

" yzyfowe prace"

cykl lekcji

start

spis treści

O autorze słow kilka................................

str. 3

Geneza utworu i znaczenie tytułu..............................

str. 6

Elementy świata przedstawionego.............................

str. 10

Dzieciństwo Marcina....................................................

str. 19

Jak przebiegała nauka w szkole w Klerykowie?......

str. 22

Jak przebiegała rusyfikacja młodzieży polskiej?......

str. 26

Lekcja języka polskiego - lekcją patriotyzmu............

str. 30

Ideały i postawy bohaterów "Syzyfowych prac".......

str. 35

Jak Marcin dorastał do polskości?..............................

str. 40

"Syzyfowe prace" - podsumowanie wiadomości.......

str. 44

O Żeromskim - rozszerzony biogram

01

Ogary poszły w las czyli znane i nieznane cytaty z Żeromskiego

KILKA SŁÓW O AUTORZE

Krótki film

01

I jeszcze jeden film...

01

Pisanie traktował Żeromski jak pracę dla ojczyzny...

"Byłem zawsze jak dobosz, który biegnie bez tchu obok spracowanego szeregu, znany takt wybijając pałkami." (Nokturn, 1907 r.)

geneza utworu i znaczenie tytułu

02

02

Pracę nad "Syzyfowymi pracami" Żeromski rozpoczął w Szwajcarii, gdzie w latach 1892-1896 pracował w polskim muzemu historycznym w Rapperswilu, porządkując ideową spuściznę Wielkiej Emigracji po powstaniu listopadowym. W Szwajcarii miał również możliwość przyjrzenia się systemowi szwajarskiej edukacji. Refleksje pisarza można odnaleźć w rozmyślaniach inspektora Jaczmieniewa, który w drugim rozdziale książki z tęsknotą wspomina czas, gdy poznawał metody pracy z dziećmi w Szwajcarii. Z obrazem szwajcarskiej szkoły, nieupolitycznionej, uczącej samodzielności myślenia, pisarz skontrastował obraz szkoły poddanej bezwzględnej rusyfikacji.

02

czy "Syzyfowe prace" to powieść Autobiograficzna?

Fakty z biografii pisarza znalazły swoje odbicie w losach różnych fikcyjnych bohaterów: Marcina Borowicza, Andrzeja Radka, Bernarda Zygiera, a nawet Antoniego Paluszkiewicza.. Fakty z własnego życia stały się dla pisarza źródłem inspiracji. Żeromski przetworzył je i po­łączył z wydarzeniami fikcyjnymi. Celem Żeromskiego nie było opisanie własnego życia, ale przedstawienie typowych doświadczeń młodych Polaków w ukazywanych czasach. Jego powieść jest więc dokumentem epoki. W "Syzyfowych pracach" autor oddał realia społeczne i historyczne okresu nasilonej rusyfikacji polskiej młodzieży pod koniec XIX w. Jednocześnie sugestywnie ukazał proces dojrzewania młodych ludzi, którzy zmagają się nie tylko z surowym szkolnym systemem, lecz także z własnymi emocjami.

Powieść napisana przez Stefana Żeromskiego pod pseudonimem Maurycy Zych ukazała się pierwotnie w czasopiśmie „Nowa Reforma” w 1897 roku. Natomiast na terenie zaboru rosyjskiego w 1909 wydano ją pod tytułem "Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace".

WYJAŚNIENIE TYTUŁU

Tytuł utworu nawiązuje do mitologii greckiej. Mityczny król Syzyf za swe krętactwa został ukarany i skazany przez bogów Olimpu na ciężką, wieczną pracę. Miał wtaczać ciężki głaz na skałę, ale kiedy kamień był u celu, spadał i należało wszystko rozpoczynać od początku. Określenie "syzyfowa praca" weszło do języka jako frazeologizm oznaczający ciężką, bezsensowną, bezowocną i niekończącą się pracę. Inna interpretacja mitu o Syzyfie skupia uwagę nie na problemie winy i kary, lecz na postawie udręczonego skazańca. Syzyf swój los przyjmuje z godnością i to jest jego zwycięstwo moralne nad bezmyślnym okrucieństwem bogów.

,,Syzyfowa praca'' w utworze to: - wysiłki zaborców dążących do całkowitej rusyfikacji, którzy zmagali się z oporem młodzieży, a kiedy mogli sądzić, że są u celu i młodzi ludzie ulegli ich presji (np. początkowa sympatia Marcina dla rosyjskich nauczycieli), to dzięki takim osobom jak Zygier musieli rozpoczynać swój trud od początku; - starania o utrzymanie polskości, polskiej mowy, tradycji, kultury czynione przez poddawaną różnorodnej działalności rusyfikatorów młodzież polską.

zas akcji

03

elementy świata przedstawionego narracja

iejsce akcji

ohaterowie

ydarzenia

03

zas akcji

Akcja utworu rozgrywa się na ziemiach polskich w zaborze rosyjskim

retrospekcje

zakończenie akcji

rozpoczęcie akcji

kontekst historyczny

03

iejsca akcji

1. Gawronki – rodzinna miejscowość Marcina Borowicza.2. Pajęczyn Dolny – rodzinna miejscowość Andrzeja Radka.3. Owczary – tu Marcin kończył szkołę elementarną.4. Pyrzogłowy – tu Andrzej kończył progimnazjum.5. Kleryków – tu znajdowało się gimnazjum Borowicza i Radka:

• Mieszkanie prof. Majewskiego; Marcin Borowicz przychodził do niego na korepetycje przed egzaminem wstępnym do gimnazjum.
• Stancja p. Przepiórkowskiej (Starej Przepiórzycy), gdzie Marcin Borowicz mieszkał w czasie pierwszych lat nauki w gimnazjum.
• Pokoik u państwa Płoniewiczów, w którym zamieszkał Andrzej Radek po przyjeździe do Klerykowa w zamian za korepetycje dla Władzia, syna Płoniewiczów.
• Sala teatralna, Marcin Borowicz był widzem rosyjskiej sztuki, czym zyskał sobie przychylność władz szkolnych.
• Gmach Starego Browaru (tzw. górka Gontali), na którego poddaszu uczniowie prowadzili konspiracyjne spotkania naukowe i patriotyczne.

Plan Kielc z 1872 r. (z którymi można utorzsamiać Kleryków)

ohaterowie

Marcin Borowicz

Andrzej Radek

Bernard Zygier

03

nni bohaterowie

inne postacie

nauczyciele gimnazjum

Anna Stogowska "Biruta"

03

ydarzenia

zagraj

wydrukuj uzupełnij

03

FABUŁA

ątki

AKCJA

WĄTEK

społeczny

ZDARZENIE

psychologiczny

Wydarzenia dotyczą przede wszytkim Marcina Borowiczai Andrzeja Radka.

patriotyczny

03

ęzyk narracji

arrator

Język narratora jest emocjonalny, nasycony:

• żargonem uczniowskim (np. Pewnej galówki w grudniu obydwaj bryknęli za miasto przed nabożeństwem, które w miejscowym kościele miało się odbyć o godzinie dziesiątej),
• rusycyzmami (np. Była to najbardziej zjadliwa forma obrusienja, bo dobrowolnie, we wnętrzu własnych czaszek, stopniowo zaprowadzana przez młodzież),
• gwarą (np. Zdarzyło się pewnego razu, że mu karbowy wytatarował postronkiem skórę na plecach),
• w opisach narrator stosuje środki stylistyczne, które sprawiają, że nabierają one wymiaru symbolicznego.

trzecioosobowy, wszechwiedzący. Uwaga jego skupia się na codzienności bohaterów, ich uczuciach i postawach.

03

O CZYM JEST TA POWIEŚĆ?

04

DZIECIŃSTWO i edukacja MARCINA

04

Ilustracje autorstwa Moniki Żeromskiej - córki pisarza

04

Akcja powieści obejmuje czas nauki Marcina Borowicza, od szkoły wstępnej w Owczarach, po zakończenie gimnazjum maturą, jest to symbolicznie okres kształcenia jednego pokolenia młodych ludzi. Jest to czas bardzo ważnego rozwoju intelektualnego i emocjonalnego, kształtowania osobowości, poszukiwania tożsamości (także formowania tożsamości narodowej i rozwijania poczucia odpowiedzialności za zachowanie polskości w warunkach zaborów), a także rozwój samodzielności myślenia. Taką dojrzałość widać już u Bernarda Zygiera. Dla bohaterów powieści (jak dla każdego młodego człowieka) ważna jest przyjaźń i akceptacja w środowisku rówieśniczym, a także rodząca się miłość.

Zmiana poglądów Marcina w czasie jego nauki

Pierwsze doświadczenia Marcina Borowicza

05

jak przebiegała nauka w szkole w klerykowie

05

jak SYSTEM SZKOLNY

SZKOŁAW ,,SYZYFOWYCH PRACACH"

jak METODY NAUCZANIA

jak PRZEDMIOTY

jak SAMOKSZTAŁCENIE

05

Nauczyciele i ich metody

Kliknij w zdjęcie nauczyciela, by przeczytać fragment

Pan Majewski opiekun klasy wstępnej

Iłarion Stiepanycz Ozierskij nauczyciel języka rosyjskiego

Pan Nogacki nauczyciel arytmetyki

Pan Sztetter nauczyciel języka polskiego

Rudolf Leim nauczyciel łaciny

05

06

jak przebiegała RUSYFIKACJA w szkole w klerykowie

06

RUSYFIKACJA narzucanie kultury rosyjskiej, języka rosyjskiego jako przejaw polityki wynarodowiania stosowany przez władze carskie w okresie zaborów

Zaostrzenie rusyfikacji na terenach Polski nastąpiło po upadku powstania styczniowego: wprowadzono ciągły stan wojenny, zrusyfikowano administrację i szkolnictwo. Wysiedlano i wywłaszczano Polaków. Początkowo rozpoczęto przekształcanie nazw polskich miast na rosyjskie, w 1869 została zamknięta Szkoła Główna Warszawska, na której miejscu utworzono Uniwersytet Cesarski z wykładowym językiem rosyjskim. W 1869 nastąpiło dodatkowo zamknięcie wszystkich szkół powiatowych. Stopniowo, w latach 1869–1885, następowało całkowite wypieranie języka polskiego z systemu szkolnictwa, zakończone sprowadzeniem go do roli języka dodatkowego i nieobowiązkowego. Tylko religii uczono po polsku. Wprowadzono podręczniki do historii autorstwa Iłowajskiego, które fałszując historię Polski, stawały się środkiem rusyfikacji. Także w szkołach ludowych wprowadzono naukę w języku rosyjskim. Symbolem ówczesnych represji stał się rosyjski kurator okręgu warszawskiego Aleksandr Apuchtin, który wprowadził do miejsc nauczania m.in. system donosów i szpiclowania uczniów, który stał się podstawą systemu policyjnego w szkołach. Także od 1869 język rosyjski stał się jedynym oficjalnym w sądownictwie i administracji.

06

rusyfikacji w szkołach:

• Zakaz posługiwania się językiem polskim na terenie szkoły.
• Wprowadzenie języka rosyjskiego jako języka wykładowego na wszystkich lekcjach, także na j. polskim.
• Zaliczenie języka polskiego do przedmiotów nieobowiązkowych.
• Ograniczenie lekcji języka polskiego do prymitywnych ćwiczeń i czytania nieciekawych lektur (drugorzędnych autorów).
• Umieszczanie w planie lekcji języka polskiego w godzinach najmniej dogodnych dla uczniów.
• Tendencyjne nauczanie historii Polski, ukazujące jedynie wady Polaków.
• Faworyzowanie uczniów ulegających rusyfikacji. Stosowanie represji wobec uczniów przeciwstawiających się rusyfikacji (chłosta, wydalenie ze szkoły, wzmożona kontrola rzeczy osobistych).
• Stosowanie przez nauczycieli metody pamięciowej, zabijającej zdolność samodzielnego myślenia.
• Kontrolowanie rodzaju czytanych książek na stancjach i sposobu spędzania wolnego czasu (podsłuchiwanie, szpiegowanie uczniów, częste rewizje).
• Ukazywanie wartości literatury rosyjskiej (wybór najlepszych twórców rosyjskich i ciekawych tematów), zapraszanie uczniów do teatru rosyjskiego.
• Nawiązywanie bliższych relacji z uczniami, w celu lepszej kontroli i większego wpływu na kształtowanie się młodych umysłów.

06

akłamywanie historii

oniżanie

lan lekcji

ary cielesne

WNIOSKI

07

lekcja języka polskiego lekcją patriotyzmu

07

Język polski był w kleykowskim gimnazjum przedmiotem nudnym i nielubianym. Uczniowie nie znali dobrze ani języka, ani literatury polskiej.

Sytuację zmieniło przybycie do szkoły nowego ucznia.

Kim był Bernard Sieger?

07

"Nam strzelać nie kazano. - Wstąpiłem na działo…"

Przełomowym momentemw dojrzewaniu duchowym uczniów okazała się lekcja języka polskiego, w czasie której Zygier recytował wiersz (poemat opisowo-refleksyjny) Adama Mickiewicza "Reduta Ordona".

07

Spróbujmy odpowiedzieć na pytania:

1. Do jakiego okresu przeniósł słuchaczy Zygier?
2. Kto i z kim walczy w Reducie?
3. Jak ukazany został car w utworze Mickiewicza?
4. Do czego nawołuje autor Reduty?

"Uczucia dziecięce i młodzieńcze, po milion kroć znieważane, leciały teraz między słuchaczów w kształtach słów poety, pękały wśród nich jak granaty, świszczały niby kule, ogarniały dusze na podobieństwo kurzawy bojowej. Jedni z nich słuchali wyprostowani, inni wstali z ławek i zbliżyli się do mówcy. Borowicz siedział zgarbiony, podparłszy pięścią brodę i rozpalone oczy wlepił w Zygiera. Dręczyło go przemierzłe złudzenie, że on to wszystko już niegdyś słyszał, że on to nawet gdzieś jakby własnym okiem widział, ale nie mógł pojąć, co będzie dalej — i słuchał, słuchał ze wstrętem i złością, ale z dreszczem dziwnego bólu w piersiach. (…) Borowicz zamknął oczy. Znalazł już wszystko. To ten sam żołnierz, o którym mówił mu przed laty strzelec Noga na pagórku pod lasem. Ten sam, zabity nahajami, leżący w skrwawionej mogile pod świerkiem. Serce Marcina szarpnęło się nagle, jakby chciało wydrzeć się z piersi, ciałem jego potrząsało wewnętrzne łkanie. Ścisnął mocno zęby, żeby z krzykiem nie szlochać. Zdawało mu się, że nie wytrzyma, że skona z żalu. Sztetter siedział na swym miejscu wyprostowany. Powieki jego były jak zwykle przymknięte, tylko teraz kiedy niekiedy wymykała się spod nich łza i płynęła po bladej twarzy".

07

Recytacja Zygiera wzbudziła silne emocje słuchaczy: wzruszenie, lęk, żal, wstyd, gniew, ale także dumę, że są Polakami. Wiersz przypomniał im o polskich korzeniach, pokazał, że można przeciwstawić się zaborcom. Stał się inspiracją do działania – gimnazjaliści, świadomi działań rusyfikatorów, zaczęli odkrywać swoją tożsamość, czytać polską literaturę, m.in. w czasie spotkań „na górce” u Gontali.

08

ideały i postawy bohaterów "Syzyfowych prac"

08

droga życiowa andrzeja radka

Nauka w progimnazjum

Naukaw gimnazjum

Życiorys

Korepetycje

Patriotyzm

Przyjaźń

Pierwsze miesiącew Klerykowie

Naukau Kawki

Rodzice

08

bernard siegier (zygier)

Bohater drugoplanowy, 18- lub 19-letni chłopak, który został wydalony ze szkoły warszawskiej.Postać tajemnicza, szczególnie represjonowana.Wywiera ogromny wpływ na rówieśników. Swoją recytacją pomógł odnaleźć uczniom Klerykowa poczucie tożsamości narodowej.

08

Anna Stogowska (Biruta)

Pierwsza wielka miłość Borowicza. Córka lekarza wojskowego i Rosjanki, która z miłości do męża opuściła swój rodzinny kraj, rodzinę. Szczerze kochając Polaków, wszczepiła córce miłość do tradycji i kultury polskiej. Anna była cichą, inteligentną dziewczyną, uczęszczającą do żeńskiego gimnazjum. Oczytana - o czym świadczy wpis do pamiętnika - jest skryta i zamknięta w sobie. Ona również nie ma odwagi, by mówić o uczuciach do Marcina, jakie się w niej obudziły.

08

Tomasz Walecki (Figa)

Bohater drugoplanowy, syn właścicielki sklepu z materiałami piśmiennymi, zagorzałej katoliczki. Jako jedyny z uczniów odważył się zaprotestować przeciwko słowom nauczyciela historii. Kara wydalenia zamieniona na prośbę matki, której zależało na edukacji syna, na chłostę.

09

jak marcin dorastał do polskości?

09

Etapy dojrzewania Marcina - jego droga życiowa

Wyjazd Anny do Rosji, niespełniona miłość; utrwalenie przyjaźni z Andrzejem Radkiem

Oddanie do szkoły w Owczarach, pierwsze niepowodzenia, samotność

Zakochanie - pierwsza, żarliwa miłość do Anny Stogowskiej

Smierć matki, opuszczenie się Marcinka w nauce, wagary.

Poddanie się rusyfikacji, zażyłość z inspektorem

Reakcja na literaturę polską; budowanie tożsamości narodowej

Lekcja historii

Przejęcie obowiązków domowych z powodu pogorszenia się stanu zdrowia ojca

Pobożność; hobby - strzelectwo; brak zainteresowania historią

Fascynacja ateizmem i materializmem

Zemsta na Majewskim

Początek nauki w Klerykowie, pobyt na stancji

Lekcja polskiego - przebudzenie

09

Trudno jednoznacznie scharakteryzować Marcina, ponieważ nieustannie się zmienia. Jego charakter, światopogląd, jego osobowość - dopiero się kształtują, w zderzeniu z sytuacjami, które przynosi mu życie. Ukazane wcześniej momenty są kluczowe dla rozwoju bohatera i pozwalają czytelnikowi dostrzec jego stałe cechy, które z każdą nową sytuacją wydają się bardziej wyraziste. We wszystkich tych sytuacjach Marcin okazuje się przede wszytkim wrażliwy, refleksyjny, opanowany, zamknięty w sobie. Początkowo daje sobą łatwo manipulować, nie ma własnego zadnia, brak mu samodzielności myślenia, później refleksyjna, wrażliwa natura i inteligencja sprawiają, że Marcin rozumie swój błąd i zupełnie zmienia światopogląd - zmienia priorytety i cele. Staje się innym człowiekiem - dojrzewa. Powieść pokazuje więc proces, jakim jest osiąganie samdzielności myślenia - ważnej cechy dorosłości. Bohtera, który przechodzi przemianę wewnętrzną, nazywamy właśnie BOHATEREM DYNAMICZNYM.

09

Wacław Borowy - historyk literatury i krytyk określił dzieło Żeromskiego jako powieść o dojrzewaniu. Rzeczywiście, głownym tematem utworu jest właśnie dorastanie pokolenia klerykowskiej młodzieży, żyjącej w niesłychanie trudnych warunkach zaborów oraz jej dojrzewanie intelektualne, moralne, patriotyczne, uczuciowe i światopoglądowe.

10

"Syzyfowe prace" - podsumowanie wiadomości

10

Niezbęne minimum do zapamiętania!

rodzaj literacki: epikagatunek literacki: powieść obyczajowa (obyczajowo-psychologiczna)cechy gatunkowe: narrator, rozbudowany świat przedstawionynarrator: trzecioosobowy, wszechwiedzący kompozycja: powieść jest zbudowana z 18 rozdziałów, wszystkie są jakby zamkniętą całością, akcja powieści jest pozbawiona intrygi, składa się niejako z kolejnych obrazów – epizodów, uporządkowanych chronologicznie. czas akcji: druga połowa XIX w. miejsce akcji: Kleryków, Gawronki, Owczary, Pajęczyn Dolny, Pyrzogłowy (zabór rosyjski)główni bohaterowie: Marcin Borowicz i Andrzej Radek (ze względu na wątek patriotyczny - wążny jest także bohater drugoplanowy - Bernard Zygier); bohater zbiorowy - polska młodzieżmotywy/tematy: szkoła, rusyfikacja, nauczyciel, wpływ literatury na życie, dojrzewanie, patriotyzm, rodzina, matka, samotność, przyjaźń, pierwsza miłość, ambicja, nauka, wdzięczność, bezinteresowna pomoc, przyroda, podział społeczny, powstanie

10

S. Żeromski ukazał rzeczywistość w sposób realistyczny, bogaty w szczegóły. Widać to także w języku tego utworu.

10

Dlaczego "Syzyfowe prace" nie są powieścią historyczną?

Akcja powieści historycznej przedstawia okres dziejowy zamknięty dla pisarza - wcześniejszy niż epoka, w której żyje i tworzy autor książki. Natomiast akcja "Syzyfowych prac" toczy się w latach współczesnych Żeromskiemu - to przecież lata jego dzieciństwa i młodości. Książka ma zatem walory historyczne, dokumentalne (stanowi ważne źródło wiedzy o tamtym okresie w dziejach Polski), ale POWIEŚCIĄ HISTORYCZNĄ NIE JEST!

10

CIEKAWOSTKA

Pierwotny tytuł powieści Żeromskiego brzmiał "Andrzej Radek", czyli Syzyfowe prace". Jeśli spróbujemy zrozmieć znaczenie pojęcia "syzyfowa praca" w kontekście losów Andrzeja Radka, pojawi się nam trzecia interpretacja tytułu tej lektury: Andrzej Radek, przedstawiciel najniższej warstwy społecznej, na wzór Syzyfa - toczy upartą walkę z losem, cierpliwie i wytrwale dążąc do celu.

10

Stefan Żeromski w „Syzyfowych pracach” ukazał dorastanie młodzieży polskiej oraz proces budzenia się w niej świadomości narodowej i społecznej.

10

10

Karolina Ludwikowska