Składnia zdania złożonego

Składnia zdania złożonego

Wiadomości i ćwiczenia

Opracowała Radosława Górska

Zdania pojedyncze i złożone

Zdania możemy podzielić ze względu na liczbę zawartych w nich orzeczeń. Jeżeli zdanie zawiera tylko jedno orzeczenie, mówimy o zdaniu pojedynczym, jeżeli zawiera co najmniej dwa orzeczenia, mamy do czynienia ze zdaniem złożonym.

Widzę mojego kolegę. (zdanie pojedyncze, jedno orzeczenie) Widzę kolegę, którego poznałem podczas wakacji. (zdanie złożone, dwa orzeczenia)

Zdania złożone

Zdanie złożone może być jednak zbudowane z większej liczby zdań składowych (i zawierać więcej orzeczeń).

Widzę kolegę, którego poznałem podczas wakacji, gdy przebywałem z mamą nad morzem.

Zdania złożone

Należy pamiętać, że wypowiedzenie złożone nie musi składać się wyłącznie ze zdań składowych, ale może też być zbudowane ze zdań i równoważników lub tylko z równoważników.

Jaka matka, taka córka. (Jaka jest matka, taka jest córka.) Źle, że mi nie zaufałeś. (Źle się stało, że mi nie zaufałeś.)

Zdania złożone podrzędnie i współrzędnie

Między zdaniami składowymi w zdaniu złożonym może zachodzić związek współrzędny lub podrzędny.

Zdania złożone - Ćwiczenia

Odpowiedzi

Zdania złożone współrzędnie

Zdanie to składa się ze zdań współrzędnych, czyli takich, które wzajemnie się uzupełniają i żadne z nich nie określa drugiego (między zdaniami składowymi nie możemy postawić pytania); zdania te mogą łączyć się za pomocą spójników lub bezspójnikowo.

Lubię cię, ale nie zrobię tego dla ciebie.Dziewczynki śpiewają, chłopcy grają na fletach.

Zdania współrzędnie złożone

Zdania współrzędne łączne

Treści zdań pozostają w stosunku łączności czasowej lub przestrzennej (czynności w zdaniach odbywają się w tym samym czasie lub miejscu); zdania łączne najczęściej wiążą spójniki: i, oraz, a, ani, ni.Wykres zdań współrzędnych łącznych: Przecinek stawiamy w zdaniach połączonych bezspójnikowo albo przy powtarzających się spójnikach.

Jem obiad i słucham muzyki. Pojadę do ciotki oraz odwiedzę Ankę. Nie czułem zmęczenia ani nie byłem wypoczęty.

Zdania współrzędne rozłączne

Treści zdań współrzędnych wzajemnie się wykluczają, nie mogą istnieć jednocześnie (możliwe jest albo jedno albo drugie!); charakterystyczne spójniki to: albo, lub, czy, bądź.Wykres zdań współrzędnych rozłącznych: Przecinek stawiamy, jeśli spójniki się powtarzają.

Pojadę do ciotki lub odwiedzę Ankę. Idziesz czy nie idziesz? Podczas wakacji wybiorę się nad morze albo wyjadę do babci.

Zdania współrzędne przeciwstawne

Treści zdań przeciwstawiają się sobie (np. w czasie, przestrzeni); charakterystyczne spójniki to: ale, lecz, a, jednak, zaś, natomiast.Wykres zdań współrzędnych przeciwstawnych: Na granicy zdań składowych stawiamy przecinek.

Padał deszcz, ale wyszedłem na spacer. Ja uważam tak, a Marta myśli inaczej. Źle się czułem, jednak poszedłem do szkoły.

Zdania współrzędne wynikowe

Padał deszcz, więc nie wyszedłem na dwór. Źle się czułem, dlatego zostałem w domu. Jesteś już dorosły, zatem powinieneś radzić sobie sam.

Treść drugiego zdania wynika z pierwszego, typowe spójniki to: więc, zatem, toteż, dlatego.Wykres zdań współrzędnych wynikowych: Na granicy zdań składowych stawiamy przecinek.

Zdania złożone współrzędnie - ćwiczenia

W zdaniach łącznych i rozłączynych nie stawiamy przecinka (chyba że spójnik się powtarza); w zdaniach przeciwstawnych i wynikowych przecinek stawiamy na granicy zdań składowych.

Zdania złożone podrzędnie

Związek między zdaniami składowymi w zdaniu złożonym podrzędnie polega na tym, że jedno ze zdań określa drugie; między zdaniami składowymi można postawić pytanie, zapytać jednym zdaniem o drugie.

Musimy tam pójść (po co?), aby osiągnąć nasz wymarzony cel. Zapytałem (o co?), czy na jutro zapowiedziano ładną pogodę.

Zdania złożone podrzędnie

W zdaniu złożonym podrzędnie wyróżnia się zdanie nadrzędne, czyli zdanie główne oraz zdanie podrzędne, które określa zdanie nadrzędne (stanowi „odpowiedź” na pytanie). Pamiętaj: zdania składowe rozdzielamy przecinkiem.

Musimy tam pójść (po co?), aby osiągnąć nasz wymarzony cel. Zapytałem (o co?), czy na jutro zapowiedziano ładną pogodę.zdania nadrzędne

Kolejność zdań składowych w zdaniu podrzędnie złożonym

A. Śpiewam,/1 gdy mam na to ochotę./2 B. Kiedy wrócę,/1 opowiem ci wrażenia./2 C. Dom,/1a w którym mieszkam,/2 stoi na rogu. /1b

Wykresy zdania złożonego podrzędnie:A. zdanie 1 nadrzędne, 2 podrzędne: B. zdanie 1 podrzędne, 2 nadrzędne: C. Zdanie 1 podzielone na dwie części 1a i 1b, zdanie 2 podrzędne wtrącone:

Zdania podzrędnie złożone

Zdania podrzędne podmiotowe

Zdanie podrzędne, które zastępuje podmiot zdania nadrzędnego i tak jak on odpowiada na pytania: kto? co?. Zdanie podrzędne podmiotowe istnieje wówczas, gdy podmiot w zdaniu nadrzędnym wyrażony jest zaimkiem to albo jeśli zdanie nadrzędne jest bezpodmiotowe.

Ucieszyło mnie to, (co?)/1 że wygrałeś konkkurs./2Podmiot w zdaniu nadrzędnym - zaimek to. Zdanie podrzędne precyzuje informację o podmiocie.

Zdania podrzędne podmiotowe

Zdania podrzędne podmiotowe stosuje się często wtedy, gdy orzeczenie w zdaniu nadrzędnym wyrażone jest formą 3. osoby liczby pojedynczej czasowników: zdawać się, wydawać się, okazać się. Pamiętaj: zdania składowe rozdzielamy przecinkiem.

Okazało się (co?)/1, że to był tylko cień /2.W zdaniu nadrzędnym nie ma podmiotu, jego funkcję pełni zdanie podrzędne.

Zdania podrzędne podmiotowe

Przykłady zdań z podrzędnym podmiotowym:Kto pyta, nie błądzi (kto?). Już wiadomo (co?), że to była kobieta (zdanie nadrzędne jest bezpodmiotowe). Zmartwiło mnie to, że nie będzie ciekawych nagród (podmiot w zdaniu nadrzędnym wyrażony jest zaimkiem to).

Okazało się (co?) (1), że to był tylko cień (2). ___(1)___ co? |___(2)____ Kto pyta (1), nie błądzi (2). ___(2)___ ___(1)__| kto?

Zdania podrzędne podmiotowe- Ćwiczenia

Pamiętaj: zdania składowe rozdzielamy przecinkiem.

Orzeczenie imienne

Orzeczenie imienne – orzeczenie złożone z dwóch wyrazów: łącznika i orzecznika; w funkcji łącznika występuje najczęściej forma czasownika być, stać się lub zostać (czasem zaimek to), orzecznikiem może być m.in. rzeczownik, zaimek rzeczowny (np.: Bądź zawsze sobą) przymiotnik lub liczebnik.

Anna jest studentką prawa. Noc była zimna. Jestem zmęczona nauką. Zuzia była pierwsza w szkole z matematyki.

Zdania podrzędne orzecznikowe

to zdanie podrzędne, które zastępuje orzecznik zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania: kim jest?, czym jest?, jaki jest?, jaki się stał?; zdanie podrzędne orzecznikowe zazwyczaj uzupełnia orzecznik zdania nadrzędnego, który jest wyrażony ogólnikowo (np. zaimkiem taki).

Zosia stała się taka (jaka?) (1), że nie potrafię jej zaufać (2). (ogólnikowy orzecznik wyrażony zaimkiem taka)Była dla mnie tym (kim była?), czym matka dla swego dziecka. (orzecznik wyrażony ogólnikowo zaimkiem tym)

Zdania podrzędne orzecznikowe - Ćwiczenia

Zdanie podrzędne orzecznikowe oddzielamy przecinkiem od zdania głównego.

Zdania podrzędne przydawkowe

zdanie podrzędne zastępuje przydawkę zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania przydawki (jaki? który? czyj? ile?). Zdanie podrzędne określa rzeczownik zdania nadrzędnego.

Spotkałem tego kolegę (którego?) (1), o którym opowiadała mi Julia (2). Kupiłem paprykę (jaką?), która była zepsuta. Dostałeś tyle pieniędzy (ile?), na ile zasłużyłeś.

Zdania podrzędne przydawkowe - Ćwiczenia

Zdanie podrzędne przydawkowe oddzielamy przecinkiem od zdania głównego.

Zdania podrzędne dopełnieniowe

zdanie podrzędne zastępuje dopełnienie zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania dopełnienia (pytania przypadków, z wyjątkiem mianownika (kto? co?)(na pytania mianownika odpowiada zdanie podmiotowe) i wołacza (wyrazy w wołaczu są poza związkami zdania).

Nie bój się (czego?) (1), że coś ci się stanie (2). Zastanawiałam się (nad czym?), czy teraz będzie już lepiej. Starał się o to (o co?), żeby w naszym mieście było bezpiecznie.

Zdania podrzędne dopełnieniowe

Zdanie podrzędne dopełnieniowe bywa mylone za zdaniem podrzędnym podmiotowym, gdy postawione pytanie brzmi co?. Może to być pytanie zarówno o podmiot (kto? co?), jak i o dopełnienie (kogo? co?) W takiej sytuacji należy sprawdzić, czy w zdaniu nadrzędnym jest podmiot. Jeśli jest, to zdanie podrzędne jest dopełnieniowe.

Ucieszyło mnie to, (co?)/1 że wygrałeś konkkurs./2zdanie podrzędne podmiotowe Widzę (co?)/1, że się dobrze przygotowałeś./2 zdanie podrzędne dopełnieniowe

Zdania podrzędne dopełnieniowe - Ćwiczenia

Pamiętaj, zdania składowe oddzielamy przecinkiem.

Zdania podrzędne okolicznikowe

zdanie podrzędne zastępuje okolicznik zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania okolicznika; wyróżniamy w związku z tym kilka rodzajów zdań podrzędnych okolicznikowych:

Zdania podrzędne okolicznikowe

czasu, np.: Wróciłam do domu (kiedy?) (1), gdy poczułam zmęczenie (2). Zanim wróciłam do domu(1), było już zupełnie ciemno (kiedy?) (2). − miejsca, np.: Tam są ładne kwiaty (gdzie?), gdzie byliśmy wczoraj. Pójdę tam (dokąd?), gdzie mnie oczy poniosą. − sposobu, np.: Tak wykonuj swą pracę (jak?), aby cię doceniano. Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz (jak?).

Dopasuj wykresy do zdań, postaw pytania. _____(1) |_______(2) _______(2) _____(1)|

Zdania podrzędne okolicznikowe

− stopnia, np.: Huk był tak potężny (jak bardzo?), że szyby zadrżały w oknach. Zrobiło się tak ciemno (jak bardzo?), jakby to miała być noc. − przyczyny, np.: Nie pójdę tam (dlaczego?), bo bardzo się boję. Ponieważ zaczął padać deszcz, szybko skryliśmy się pod dachem (dlaczego?). − celu, np.: Pójdę do każdej pracy (po co?), aby zarobić na życie. Kupiłam mu tę książkę (po co?), żeby wreszcie coś przeczytał.

Dopasuj wykresy do zdań, postaw pytania. _____(1) |_______(2) _______(2) _____(1)|

Zdania podrzędne okolicznikowe - Ćwiczenia

Pamiętaj, zdania składowe oddzielamy przecinkiem.

Imiesłowy - błyskawiczna powtórka

Imiesłowy: − przymiotnikowe (odmieniające się przez przypadki, rodzaje, liczby), np.: wybierający (czynny), wybierany (bierny), − przysłówkowe (nieodmienne), np.: pisząc (współczesny), napisawszy (uprzedni).

Czasownik pisaćpiszący - imiesłów przymiotnikowy czynny pisany - imiesłów przymiotnikowy bierny pisząc - imiesłów przysłówkowy współczesny

Czasownik napisaćnapisany - imiesłów przymiotnikowy bierny napisawszy- imiesłów przysłówkowy uprzedni

Imiesłowy - funkcje składniowe

Imiesłowy: − przymiotnikowe - przydawki, nie tworzą zdania ani równoważnika zdania; − przysłówkowe - tworzą imiesłowowy równoważnik zdania, są ośrodkiem równoważnika zdania.

Czytałam dawno napisane wspomnienie.Obserwowałam czytającego chłopca. Odkładała do koszyka krojony chleb. Ustawiła na stole pokrojony chleb.

Zastanawiała się nad każdym słowem, pisząc ten trudny list.Kupiwszy piękną choinkę, zaniósł ją do domu. Zrobiła pranie, przyszedłszy do domu po zajęciach.

Imiesłowowy równoważnik zdania

konstrukcja z imiesłowem przysłówkowym współczesnym (zakończonym na -ąc) lub uprzednim (zakończonym na -wszy lub -łszy)

Przemawiając na zebraniu, podnosił głos. Zakupiwszy nowy telewizor, Zosia ustawiła go w swoim pokoju.

Uważnie obejrzyj film

Imiesłowowy równoważnik zdania

z imiesłowem przysłówkowym:1. Podmiot zdania głównego i równoważnika z imiesłowem musi być ten sam. 2. Czynność wyrażona osobową formą czasownika i imiesłowem współczesnym musi odbywać się w tym samym czasie.

Imiesłowowy równoważnik zdania

z imiesłowem przysłówkowym uprzednim:1. Podmiot zdania głównego i równoważnika z imiesłowem musi być ten sam. 2. Czynność wyrażona osobową formą czasownika musi odbywać się później niż czynność wyrażona imiesłowem uprzednim.

najpierw

Zjadłszy obiad, Zbyszek odniósł naczynia do kuchni.

potem

Imiesłowowy równoważnik zdania - ćwiczenia

Pamiętaj, zdania składowe oddzielamy przecinkiem.

Źródła

https://www.youtube.com/watch?v=FS3z2iPQ4ek

Justyna Rudomina, Gramatyka języka polskiego

https://eszkola.pl/zadania/jezyk-polski/szkola-podstawowa/przeksztalcanie-ze-zdania-zlozonego-na-imieslowowy-rownowaznik-zdania-487

https://www.ekorekta24.pl/blad-tozsamosci-podmiotu-a-imieslow-przyslowkowy-na-ac/

https://wordwall.net/pl/community/imies%C5%82owowy-r%C3%B3wnowa%C5%BCnik-zdania

https://kulturalnie-nakreceni.blogspot.com/2020/11/imiesowowy-rownowaznik-zdania.html

https://zpe.gov.pl/a/wypowiedzenie-zlozone---wprowadzenie-wypowiedzenie-zlozone-podrzednie/Dy8g0hoSV

Dziękuję za uwagę