NAZWY OSOBOWE I MIEJSCOWE

NAZWY OSOBOWE

I MIEJSCOWE

START

Na rozgrzewkę

NAZWY OSOBOWE

Nazwy osobowe to nazwy własne konkretnych osób. Do nazw osobowych zalicza się m.in.: • imiona – osobiste, nierodowe nazwy ludzi, np. Adam, Joanna, Bolesław; • nazwiska – nazwy rodowe, obejmujące całą rodzinę, np. Mickiewicz, Kulmowa; • pseudonimy – nazwy nadane sobie samemu, mające na celu ukrycie prawdziwej tożsamości, np. Bolesław Prus; • przydomki – dodatkowe nazwy osób odnoszące się do jakichś cech charakterystycznych, np. Krzywousty, Człowiek ze Stali; • przezwiska – nadane komuś złośliwe lub żartobliwe określenia, np. Młody, Wiewiór.

ĆWICZENIE

OBEJRZYJ I ODPOWIEDZ

• W którym wieku do imion zaczęto dodawać dodatkowe określenia? • Jakie informacje dodawano początkowo do imion? • W którym wieku posiadanie nazwiska stało się powszechne? • Kiedy nazwiska zaczęły być dziedziczone?

OBEJRZYJ I ODPOWIEDZ

Nazwiska, podobnie jak inne wyrazy, są w większości odmienne

NAZWISKA MĘSKIE

Zazwyczaj odmieniamy je jak podobnie zakończone rzeczowniki pospolite, np. Bednarek jak kanarek, Rompca jak dostawca, Sienkiewicz jak królewicz, Kusio jak wnusio, lub jak przymiotniki, np. Słowacki jak literacki, Batory jak szary. Charakterystyczną odmianę mają niektóre nazwiska zakończone na -o, np. Kościuszko odmienia się jak mąka (Kościuszki – mąki, Kościuszce – mące itd.)

NAZWISKA MĘSKIE

Jeżeli nazwisko brzmi tak samo jak rzeczownik pospolity, odmieniamy je z zachowaniem oboczności w temacie, np. Kwiecień – Kwietnia (nie Kwiecienia), Kwietniowi, Kwietniem, Kwietniu. W nazwiskach jednosylabowych głoskę e zawsze zachowujemy, np. Pień – Pienia (nie Pnia), Pieniowi, Pieniem, Pieniu. Nazwiska zakończone na samogłoskę u (np. Petru) są nieodmienne. Jeśli jednak litera u nie oznacza samogłoski, lecz spółgłoskę ł (jak np. w nazwisku Turnau), nazwisko należy odmieniać, np. Turnau – nie ma Turnaua [turnała] (ale w miejscowniku nazwisko pozostaje nieodmienione, np. opowiadać o panu Turnau).

NAZWISKA ŻEŃSKIE

Odmieniają się tylko nazwiska żeńskie zakończone na -a, np. Zielińska, Zielińskiej; Rompca, Rompcy. Nazwiska mające postać przymiotnika, takie jak Konieczny, Biały, w odniesieniu do kobiet mogą być używane w formie męskiej albo w formie żeńskiej, np. Ewa Konieczny lub Ewa Konieczna

NAZWISKA MAŁŻEŃSTW

W języku polskim istnieje powszechny zwyczaj używania liczby mnogiej nazwiska w odniesieniu do małżeństw, np. państwo Nowaccy, państwo Woźniakowie, Maria i Michał Leśniewscy

ĆWICZENIE

Nazwy miejscowe to nazwy własne, które służą do nazywania miejsc: miast, wsi, dzielnic, osiedli (np. Biała Podlaska, Ząbki), a także oceanów, mórz, jezior, rzek, lasów, gór, jaskiń, wyżyn, nizin itp. (np. Morze Bałtyckie, Śnieżka, Puszcza Białowieska).

NAZWY MIEJSCOWE

• wskazujące na naturalną właściwość miejsca (nazwy topograficzne), np. Dąbrowa (osada, w której rosły dęby), Zagórze (miejsce za górami); • nawiązujące do wytworów kultury materialnej i niematerialnej (nazwy kulturowe), np. Mosty (miejscowość z mostami), Środa (miejscowość, w której w środy odbywał się targ); • utworzone od imienia lub przezwiska właściciela, np. Janów (gród Jana), Częstochowa (osada Częstocha); • wskazujące, że mieszkańcami byli kiedyś potomkowie lub podwładni jakiejś osoby (często zakończone na -ice), np. Biskupice (osada zamieszkana przez poddanych biskupa); • nadane dla uczczenia jakiejś osoby (nazwy pamiątkowe), np. Święty Wojciech; • wskazujące na to, czym zajmowali się dawni mieszkańcy (nazwy służebne), np. Grotniki (osada zamieszkała przez grotników, czyli osoby wytwarzające groty do strzał

ĆWICZENIE

ĆWICZENIE

Jak odmieniać nazwy miejscowe? W języku polskim nazwy miejscowe często odmieniają się jak rzeczowniki pospolite, np. Kraków jak rów, Warszawa jak kawa, Gniezno jak ziarno, Bełżyce jak nożyce, Brody jak wiatry.

NAZWY MIEJSCOWE

• nazwy zakończone na -a czasem odmieniają się jak przymiotniki, np. Limanowa, Limanowej jak masowa, masowej, a czasem jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, np. Częstochowa, Częstochowy jak głowa, głowy; • nazwy zakończone na -e mogą się odmieniać jak przymiotniki rodzaju nijakiego w liczbie pojedynczej, np. Zakopane, Zakopanego jak północne, północnego (w narzędniku i miejscowniku Zakopanem, nie Zakopanym), jak przymiotniki w liczbie mnogiej, np. Zaleskie, Zaleskich jak morskie, morskich, jak rzeczowniki nijakie w liczbie pojedynczej, np. Opole, Opolu jak wesele, weselu, lub jak rzeczowniki w liczbie mnogiej Niegosławice, Niegosławic jak kocice, kocic; • w nazwach rodzaju męskiego w dopełniaczu może wystąpić końcówka -a, np. Toruń, Torunia, lub końcówka -u, np. Sopot, Sopotu; • w nazwach występujących w liczbie mnogiej w dopełniaczu czasem występuje końcówka zerowa, np. Tatry, Tatr, a czasem końcówka -ów, np. Pireneje, Pirenejów

NAZWY MIEJSCOWE

Nazwy miejscowe mogą brzmieć tak samo, ale różnić się od siebie pod względem odmiany. W Polsce aż dziesięć wsi i dzielnic miast nosi nazwę Osowa. Trzy z nich odmieniają się jak rzeczowniki: Osowa, Osowy, a siedem – jak przymiotniki: Osowa, Osowej. Jeśli masz wątpliwości, jak odmieniać daną nazwę, zajrzyj do słownika poprawnej polszczyzny, Słownika nazw miejscowości i mieszkańców lub do dostępnego w internecie Wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części.

ĆWICZENIE

NAZWY NARODOWOŚCI I MIESZKAŃCÓW

Nazwy narodowości i mieszkańców kontynentów, państw, miast, dzielnic, wsi, regionów itp. tworzymy za pomocą formantów: -anin (np. Rosjanin, łodzianin, Wielkopolanin), -czyk (np. Australijczyk, Duńczyk, zakopiańczyk), -ak (np. Austriak, Ślązak), -ec (np. Ukrainiec, Niemiec), -in (np. Litwin, Żmudzin) lub skracając nazwę państwa, regionu (np. Belg – Belgia, Czech – Czechy, Grek – Grecja, Fin – Finlandia, Kaszub – Kaszuby, Kurp – Kurpie). Wyjątkową konstrukcję mają takie nazwy, jak Anglik, Łotysz czy Azjata, utworzone za pomocą nietypowych formantów -ik, -ysz, -ata. Nazwy żeńskie tworzy się za pomocą formantów -ka i -anka od nazw męskich lub miejscowych (np. Francuz – Francuzka, Egipcjanin – Egipcjanka, Ukraina – Ukrainka) lub od przymiotników (np. angielski – Angielka).

ĆWICZENIE

DZIĘKUJĘ