Ery i ich dzieje

Ery i ich dzieje

Ery

prekambr

kenozoiczna

mezozoiczna

peleozoiczna

kreda

karbon

paleogen

Jura

dewon

noegen

trias

sylur

czwartorzęd

ordowik

kambr

Prekambr

Prekambr to nieformalny okres zapisu dziejów Ziemi trwający od jej powstania do kambru (początek kambru 542 mln lat temu). Obejmuje on nieomal 85% dziejów Ziemi. Dzieli się na dwa eony: archaik i proterozoik, poprzedzone przez kolejny nieformalny okres zapisu dziejów Ziemi – hadeik. W prekambrze ukształtowała się twarda skorupa ziemska. Powstały wtedy najstarsze skały budujące tarcze kontynentalne i podłoże platform kontynentalnych, stanowiące krystaliczne trzony współczesnych płyt tektonicznych. Zachodziły pierwsze ruchy górotwórcze. Na początku prekambru (4,0-3,8 mld lat temu) ukształtował się też pierwotny ocean, w którym rozwinęły się pierwsze organizmy żywe. Miały też miejsce pierwsze zlodowacenia, zlodowacenie hurońskie 2,3 mld lar temu. Uważa się, że ostatnie ze zlodowaceń prekambryjskich (zlodowacenia eokambryjskie – 780-635 mln lat temu – z przerwami) mogło doprowadzić do całkowitego zamarznięcia Ziemi. Około 3,8 mld lat temu pojawiły się pierwsze organizmy żywe – bakterie beztlenowe, archeany i sinice. Około 2,5 mld lat temu pojawiły się organizmy fotosyntezujące. To właśnie ich procesy życiowe doprowadziły do uwolnienia tlenu do atmosfery ziemskiej. W proterozoiku najważne wśród nich były sinice. Pozostały po nich do dzisiaj stromatolity. Są to cienkie warstwy (laminy) skał węglanowych wytrąconych z wody morskiej jako efekt uboczny procesów życiowych sinic.

ERA PALEOZOICZNA

Paleozoik to najstarsza era fanerozoiku. Trwał 290 mln lat, zaczynając od około 542 mln lat temu, a kończąc około 251 mln lat temu.Era paleozoiczna zaczęła się 590 milionów lat temu, a skończyła 230 milionów lat temu. Można wyróżnić sześć jej okresów: kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon, perm. W czasie paleozoiku powierzchnia planety wyglądała zupełnie inaczej niż obecnie. Oddziaływało na nią wiele procesów, o wiele silniejszych niż dzisiaj, jak np. trzęsienia ziemi, wulkanizm, plutonizm. Również lądy i oceany miały zupełnie inny układ, dopiero zaczynało się ich kształtowanie. Najważniejszymi wydarzeniami tej ery były dwie orogenezy, kaledońska i hercyńska, które w znacznym stopniu przekształciły skorupę ziemska, spowodowały wypiętrzenie wielu łańcuchów górskich. W orogenezie kaledońskiej powstały najstarsze góry na Ziemi, m. in. Góry Świętokrzyskie, Góry Kaledońskie, Góry Skandynawskie. Orogeneza hercyńska natomiast pozostawiła po sobie pasma górskie, ciągnące się od Irlandii, przez Półwysep Iberyjski, Francję, Niemcy aż do Polski. W czasie orogenez następowały liczne procesy wewnętrzne, np. magmowe, dzięki którym powstały np. granity w Alpach, Tatrach i Karkonoszach. Ślady tych dwóch fałdowań przetrwały do dziś, jednak obecnie są one bardzo zniszczone.

DEWOR

Dewon to część ery paleozoicznej. Jest również zwany Epoką Ryb, ponieważ okres ten cechowała ich niezwykła różnorodność. Za najbardziej wyjątkowe można uznać ryby pancerne (łac. placodermi), grupę, która po raz pierwszy pojawiła się w sylurze. Charakteryzowały je potężne szczęki pełne ostrych płytek, które pełniły rolę zębów. Wczesne ryby pancerne żywiły się mięczakami i innymi bezkręgowcami,

ale później rozwinęły się z nich gatunki groźnych, rozrywających inne ryby potworów mierzących do 10 metrów długości. Inne rodzaje ryb z tej grupy, pozbawione szczęk, przekształciły się w liczne nietypowe formy. Wśród skamienielin znajdują się gatunki o głowach w kształcie podkowy i inne, które wyglądały jak zaokrąglone tarcze.

KARBON

Cały okres karboński cechowało nasilenie ruchów górotwórczych, które były efektem przemieszczania się 2 megakontynentów: południowego Gondwany i położonej na północ od niej Euroameryki. Rozciągnięty między nimi ocean, którego wschodnia część jest określana jako Paleotetyda (Tetyda) ulegał stopniowemu zamknięciu, a sfałdowane i wypiętrzone osady utworzyły orogen hercyński (waryscyjski), którego pozostałością w Europie są m.in. Ardeny, Reńskie Góry Łupkowe, Harz, niektóre partie Sudetów (hercynidy). Podobne procesy przebiegały w północno-wschodnim obrzeżeniu Euroameryki, gdzie w wyniku nacisku płyt syberyjskiej i kazachskiej zwężeniu, a miejscami likwidacji, uległ Ocean Uralski.

Łączeniu kontynentów, które w końcowym stadium utworzyły rozciągnięty południkowo ląd Pangea, towarzyszyło ich przesuwanie się w kierunku północnym, tym niemniej obszar zachodniej i środkowej Europy przez cały karbon znajdował się w ówczesnej strefie międzyzwrotnikowej. Następstwem przemieszczeń mas kontynentalnych były też procesy metamorficzne zachodzące w głębi skorupy ziemskiej, pod przykryciem młodszych osadów; częściowemu przetopieniu i ponownemu zastygnięciu uległy skały, które utworzyły granitoidowe masywy krystaliczne, np. w obrębie Masywu Centralnego; niektóre z tych ciał skalnych zostały ponownie przykryte młodszymi osadami, a następnie wypiętrzone i odsłonięte w znacznie młodszych okresach geologicznych (np. granitoidowy batolit tatrzański). Największe natężenie deformacji tektonicznych przypadało na młodszą, powizeńską część karbonu (fazy: sudecka, kruszcogórska i asturyjska orogenezy hercyńskiej). Osady powstające z niszczenia młodych gór osadzały się w rowach przedgórskich i nieckach śródgórskich, gdzie przewarstwiając się z utworami pochodzenia roślinnego tworzyły formacje węglonośne. Na początku pensylwanu na półkuli południowej duże obszary lądowe uległy długotrwałemu zlodowaceniu; rytmicznie zmieniająca się objętość lądolodów wpływała na zmiany poziomu oceanu, a te z kolei pozostawiały cykliczne sukcesje skał osadowych, zawierających często węgiel.

Mezozoiczna

• Mezozoik to druga w kolejności era fanerozoiku. Trwał 186 mln lat, zaczynając od około 252 mln lat temu, a kończąc około 66 mln lat temu. Dzieli się na trzy okresy:
• - trias (252-201 mln lat temu),
• - jurę (201-145 mln lat temu),
• - kredę (145-66 mln lat temu).
• Nazwę trias (od tryas - trójdzielny) nadał temu okresowi dziejów Ziemi niemiecki geolog Alberti, gdyż skały tego wieku wykazywały w Europie Środkowej wyraźny podział na 3 facje: najniżej (najstarsze) pstry piaskowiec, wyżej wapień muszlowy, najwyżej (najmłodsze) skały kajpru i retyku. Nazwa Jura pochodzi od gór leżących we Francji i Szwajcarii. Nazw kreda pochodzi od skały – kredy piszącej, powszechnie występującej w utworach tego okresu.

W erze mezozoicznej rozpadał się superkontynent Pangea, początkowo na północną Laurazję i południową Gondwanę. Następnie Laurazja podzieliła się na Amerykę i Eurazję, a Gondwana w kredzie zaczęła dzielić na: Amerykę Południową, Antarktydę, Australię, Afrykę i Indie. Stopniowo zaczął otwierać się więc Ocean Atlantycki i tworzyć Ocean Indyjski. W środkowej i górnej jurze i pod koniec wczesnej kredy miały miejsce jedne z największych transgresji morskich (zalewanie powierzchni lądu przez morze).

Jura

powszechne były gady, zarówno lądowe (dinozaury), jak i morskie (plezjozaury, ichtiozaury) oraz latające pojawiły się pierwsze ptaki (według niektórych paleontologów pierwszym ptakiem był rodzaj Archeopteryx z górnej jury dzisiejszej Bawarii) wśród roślin powszechne były sagowce, paprocie nasienne, miłorzębowe, benetyty, cisowate i cypryśnikowate w morzach bujnie rozwijały się gąbki oraz koralowce, tworząc budowle organiczne (rafy, biohermy); biohermy gąbkowe zachowały się między innymi w wapieniach górnej jury w południowej Polsce (Jura Krakowsko-Częstochowska) najbardziej rozpoznawalnymi skamieniałościami jurajskich zwierząt morskich są amonity, należące do grupy głowonogów; inną popularną grupą głowonogów były belemnity powszechne były również małże i ślimaki, których liczne skamieniałości znajdowane są w wapieniach jurajskich

Kreda

na lądach panowały dinozaury, tak jak w jurze we wczesnej kredzie pojawili się pierwsi przedstawiciele roślin okrytonasiennych – grupy powszechnie występującej dzisiaj i tworzącej między innymi lasy liściaste strefy umiarkowanej (między innymi brzozy, buki, wierzby, grab) w morzach żyli przedstawiciele głowonogów, na czele z amonitami i belemnitami; amonity wymarły tuż przed końcem kredy w morzach żyły też bardzo liczne małże; charakterystyczne małże kredowe to między innymi inoceramy (rodzaj Inoceramus) oraz rudysty, które wyglądem i trybem życia przypominały koralowce (tworzyły one nawet unikalne w dziejach „rafy” zbudowane z małży) wśród morskich zwierząt częste były także jeżowce – miejscami skamieniałości tych zwierząt z grupy szkarłupni tworzą nagromadzenia skałotwórcze (np. w turonie – późna kreda) w morzach pojawiły się nowe grupy drapieżników, które przetrwały do dziś znaczącym zmianom uległ skład fitoplanktonu w morzach, przede wszystkim za sprawą szybkiej ekspansji okrzemek; w morzach powszechnie występował nanoplankton, który w późnej kredzie miał znaczenie skałotwórcze, tworząc kredę piszącą (powszechną także w kredzie dzisiejszej Polski oraz Wielkiej Brytanii, gdzie kreda pisząca buduje tak zwane „biały klify”) z końcem kredy miało miejsce jedno z największych wymierań w historii planety; wyginęły dinozaury, a w morzach amonity i małże rudysty

Kenozoiczna

Kenozoik to ostatnia, w dalszym ciągu trwające era fanerozoiku. Zaczął się 66 mln lat temu. Dzieli się obecnie na trzy okresy: - paleogen (66-23 mln lat temu), - neogen (23-2,5 mln lat temu), - czwartorzęd (od 2,5 mln lat temu do dziś). Dawniej paleogen i neogen łączono razem pod nazwą trzeciorzęd. Na paleogen składają się: paleocen, eocen i oligocen, na neogen: miocen i pliocen, a na czwartorzęd plejstocen i holocen. W erze kenozoicznej miało miejsce dalsze oddalanie się od siebie Ameryki Północnej i Eurazji i rozpad kontynentu Gondwany, w efekcie czego utworzył się dzisiejszy Atlantyk. Po oddzielaniu się Ameryki Południowej i Australii od Antarktydy w oligocenie, zaistniały warunki do późniejszego całkowitego zlodowacenia tego ostatniego kontynentu. Równocześnie płyta afrykańska i indyjska naparły z południa na płytę euroazjatycką powodując kolejny okres intensywnych ruchów górotwórczych znany jako orogeneza alpejska. Powstały wtedy: Pireneje, Apeniny, Alpy, Karpaty, Bałkany, Kaukaz, Taurus, Zagros, Pamir, Karakorum, Himalaje, Góry Południowochińskie, Atlas, Andy, Kordyliery i inne. Największe natężenie ruchy górotwórcze miały w miocenie. Zamknięty został ocean Tetydy, którego pozostałością

PELEOGEN I NEOGEN

Paleogen i neogen są obecnie traktowane jako samodzielne okresy ery kenozoicznej, niemniej w nieodległej jeszcze przeszłości łączono je jako nadepoki w okres trzeciorzędowy. W takim znaczeniu wszystkie te pojęcia często do dziś jeszcze występują w polskiej literaturze geologicznej. Paleogen i neogen to ważny dla Gór Świetokrzyskich czas, bowiem zrodziły się one właśnie wtedy w formie orograficznej, zachowanej w swym ogólnym zarysie do dnia dzisiejszego. Wcześniej, w czasie ery mezozoicznej, obszar świętokrzyski znajdował się w strefie silnej subsydencji na brzegu Platformy Wschodnioeuropejskiej. Sfałdowany górotwór paleozoiczny (waryscyjski) pogrążany był tutaj stopniowo pod kilkukilometrową pokrywą klastycznych bądź wapiennych sekwencji wchodzących w skład bruzdy śródpolskiej (ponad 1 km utworów triasu, 2 km jury, 2-3 km kredy). Sfałdowanie utworów złożonych w bruździe i jej wypiętrzenie, czyli inwersja tektoniczna, nastąpiło w wyniku ruchów laramijskich u schyłku kredy. Najsilniejsza inwersja miała miejsce w strefie przecinania się bruzdy śródpolskiej ze strefą wzniosu łuku przedkarpackiego (przyszłego Pasa Wyżyn Południowopolskich), co pozwoliło na wyniesienie ku powierzchni głęboko pogrążonego paleozoicznego (waryscyjskiego) górotworu świętokrzyskiego (Kutek i Głazek 1972). Aby nowy górotwór laramijski stał się dzisiejszymi Górami Świętokrzyskimi, musiało nastąpić usunięcie owych kilkukilometrowej miąższości osadów mezozoicznych, przez co odsłonięte zostało paleozoiczne jądro Gór Świętokrzyskich, a jego obrzeżenie mezozoiczne ujęte w niezbyt rozległe fałdy laramijskie. Dokonywało się to w paleogenie, który obejmuje trzy epoki: paleocen, eocen, oraz oligocen. W czasie epok tych następowała głęboka erozja i denudacja, przeprowadzająca laramijski górotwór świętokrzyski do postaci zachowanej miejscami w dzisiejszym krajobrazie Gór. Gdy nie było jeszcze bruzdy Bałtyku (ani też łańcucha Karpat), materiał pochodzący z denudacji rozmiatany był na otaczające, mniej lub bardziej odległe obszary Niżu Środkowoeuropejskiego bądź Platformy Wschodnioeuropejskiej, a nawet do basenu przyszłych Karpat. W rezultacie, morfologia Gór Świętokrzyskich u progu neogenu, obejmującego dwie epoki: miocen i pliocen, zaczęła w ogólnym zarysie - zwłaszcza w części północnej, na obszarze jądra paleozoicznego - przypominać stan dzisiejszy. Procesy geodynamiczne w neogenie miały tutaj charakter kosmetyczny. Część południowa Gór Świętokrzyskich, bez względu na to, czy należała tektonicznie do paleozoicznego jądra, czy do laramijskiego obrzeżenia, weszła natomiast w zasięg oddziaływania zupełnie nowego reżimu geodynamicznego - orogenezy Karpat, czyli ich fałdowania i wyniesienia, oraz rozwoju Zapadliska Przedkarpackiego.

Dziękujemy

Przygotowały:Zofia Chrabowska I Hanna Kowalska