Sarmantyzm w kulturze polskiej

Sarmantyzm w kulturze polskiej

Patrycja Dębska | Oliwier Grabowski | Iga Malinowska Oskar Mazur | Valeriia Nikolenko

Cechy polskiego sarmaty

Portret polskiego Sarmaty ukazany w "Pamiętnikach" Jana Chryzostoma Paska:

• zakłamanie, egoizm, zachłanność• okrucieństwo• kłótliwość, konfliktowość • samochwalstwo, megalomania• pogoń za bogactwem• hulaszczy tryb życia, umiłowanie zabaw, uczt, biesiad, pijaństwo, obżarstwo

• gwałtowny, porywczy charakter• bohaterstwo, honor, odwaga w walce• nieustępliwość• poczucie humoru• powierzchowny katolicyzm, nieszczera pobożność, ksenofobia• umiłowanie domu (domatorstwo), umiłowanie przyrody, życie w zgodzie z naturą, umiejętność oswajania zwierząt

Jan Chryzostom Pasek

Myśl polityczna

Sarmaci wierzyli w szczególną rolę Polski, która miała być oazą złotej wolności szlacheckiej, otoczoną przez państwa absolutystyczne. Zaczęto określać Rzeczypospolitą mianem ,,antemurale christianitatis", czyli przedmurzem chrześcijaństwa. Obronienie swych granic przed najazdami Tatarów i Turków, miało poztywny wpływ na całą chrześcijańską Europę. Nierozłączną częścią sarmatyzmu były idee republikańskie: praworządność, tolerancja religijna, samorządność i wybieralność urzędników, także tego najwyższego – króla, nazywanego przez współczesnych historyków dożywotnim prezydentem. Ustrój Rzeczypospolitej był uważany za najlepszy w świecie, a polski Sejm za najstarszy. Chętnie przyrównywano go do ustroju republikańskiego Rzymu i greckich polis. Podstawą Rzeczypospolitej były prawa kardynalne, czyli Artykuły henrykowskie oraz pacta conventa, a w okresie późniejszym również liberum veto. Każdą próbę ich naruszenia traktowano jak najwyższą zbrodnię i podejmowano próby odwołania króla, który ośmielił się sprzeciwić masom szlacheckim.

Sarmatyzm sławił również dawne zwycięstwa polskiego oręża i domagał się od szlachty podtrzymania tych tradycji. Szlachta ćwiczyła rzemiosło wojenne - przez udział w wojnach, służbę, zaciąg; nawet rozrywki, jak polowanie, przygotowywały do ewentualnego boju. Magnateria polska najwcześniej odeszła od sarmackiego modelu myślenia o sprawach państwa. Odejście to charakteryzował jej krytycyzm wobec ustroju Rzeczypospolitej i aktywność intelektualna, mająca ujście w pisarstwie historyczno-politycznym.

Ubiór

Polski strój sarmacki wyróżniał się na tle europejskiego, ponieważ swymi korzeniami sięgał Wschodu. Był dostojny, bogaty i wielobarwny. Jego podstawową częścią był żupan, który przepasywano ozdobnym pasem. Nakładano na niego kontusz, na niego zaś delię w wypadku chłodów, oraz czasami różne odmiany węgierskich narzut. Najmożniejsze rody używały karmazynu i szkarłatu. Na nogach noszono szarawary. Na głowę wkładano kołpak z czaplimi piórami umieszczonymi w szkofii lub konfederatkę.Nieodłącznym i charakterystycznym elementem stroju szlachcica polskiego była także ozdobna szabla, zwana karabelą z rękojeścią ukształtowaną na wzór głowy orła. Często w charakterze laski szlachcie używali także innej broni: nadziaków wykożystywanych czasem w krwawym rozstrzyganiu sporów podczas sejmików ziemskich. Doprowadziło to do wprowadzenia zakazów ich stosowania przez cywilów w czasach pokoju w specjalnej ustawie wydanej przez sejm. Zakazy spowodowały ewolucję nadziaków w tak zwane obuszki, w których właściciele zawijali kolce do środka, czyniąc je mniej groźną bronią.

Przedstawiciele sarmatyzmu

Do najważniejszych przedstawicieli sarmatyzmu zalicza się:

- Wacław Potocki (1622-1696) były sędzia skarbowy i poeta. Pisał m. in. romanse, fraszki i poezję religijną. Jego najważniejsze utwory to: ,,Wojna chocimska", ,,Wirginia".

- Jan Chryzostom Pasek (1636-1701) były marszałek sejmu rawskiego, komornik ziemi krakowskiej oraz polski pamiętnikarz. Pasek najbardziej zasłynął z pamiętników, które zaczął pisać pod koniec swojego życia. Jego pamiętniki stały się inspiracją dla wielu twórców XIX i XX w.

Wacław Potocki

Fryzura i zarost

Szlachta w okresie sarmatyzmu w większości nie nosiła bród, natomiast preferowała wąsy. Niektórzy podgalali włosy dookoła głowy i nad czołem, pozostawiając tylko wysoki czub. Inni zaś dokładnie golili całą głowę. Starszym i poważnym senatorom wypadało nosić okazałą brodę, która była wyrazem sprawowanej przez nich wysokiej funkcji.

Giovanni Francesco Commendone mówił: "Polacy niektórzy głowy mają golone, inni ostrzyżone, u wielu są włosy, u tych broda długa, u tamtych ogolona prócz wąsów."

MALARSTWO

Do najznakomitszych polskich malarzy z okresu sarmatyzmu zaliczamy Daniela Schultza i Bartlomieja Strobla. W okresie tym wyłonił się nowy gatunek malarstwa portretowego zwanego portretem sarmackim, który przedstawiał szlachtę i magnatów. Szlachta przedstawiona na portretach zazwyczaj stoi przy stoliku, ubrana w reprezentacyjny strój ( często z herbem rodowym). Obok szlachcica malowano przedmioty informujące o zajmowanym stanowisku, na przykład: buławę, księgę czy krucyfiks. Specyficznym rodzajem malarstwa sarmackiego był portet trumienny, wykonywany osobom zmarlym.

ARCHITEKTURA

W tym okresie budowano głównie pałace, kościoły, uczelnie i szkoły wyższe. Budowle miały bryłę gotycką i specyficzne dekoracje stiukowe sklepień. Budowano liczne dwory, najczęśćiej z drewna. Przy ich wejściu znajdował się ganek ograniczony kolumnami, a centralnym pomiesczeniem, w którym przyjowano gośći była duża sień. Dwór posiadał także alkierze lub ryzality. Sciany były zdobione portretami przodków, pamiątkami oraz łupami wojennymi. Przykładem dworu sarmackiego jest dwór z Moniak, znajdujący się w Janowcu.

zwyczaje

Dla sarmatów niezwykle ważne były więzy rodzinne i towarzyskie. Ulubionym zajęciem była rozmowa, chętnie przyjmowano gości i urządzano wystawne uczty, zawsze zakrapiane alkoholem. Na przyjęciach tańczono poloneza, mazura i oberka. . Sarmacji ślub brali w wieku 20–25 lat (kobiety) i 25–29 lat (mężczyźni). Małżeństwo określano jako głęboką przyjaźń, choć małżonkowie często nie znali się przed ślubem. Mężczyźni zazwyczaj podróżowali, kobiety pracowały w domu i zajmowały się dziećmi. Dziewczynki i chłopców wychowywano oddzielnie – w towarzystwie kobiet do szóstego roku życia, następnie chłopców uczyli mężczyźni, po czym wysyłano ich do szkół przyklasztornych, by w przyszłości posłać na studia. Dziewczynki zaś były uczone czytania i pisania oraz zajęć gospodarczych.

Religia

I Rzeczpospolita na tle ówczesnej Europy cieszyła się względną religijną tolerancją. Pierwszym aktem będącym krokiem w stronę równouprawnienia była tak zwana zgoda sandomierska, podpisana w roku 1570 między przedstawicielami kościołów protestanckich. Porozumienie to doprowadziło do dalszej liberalizacji prawa i przyznania całkowitej swobody wyznawanej religii w Polsce. Swobody religijne oraz wolność wyznania zagwarantował mieszkańcom Rzeczypospolitej Akt Konfederacji Warszawskiej z 28 stycznia 1573 roku. Dokument ten uważany jest za początek gwarantowanej prawnie tolerancji religijnej. Swobody religijne w Rzeczypospolitej skłoniły wielu prześladowanych do masowej emigracji do Polski. Sytuacja zmieniła się radykalnie po potopie szwedzkim, kiedy to zaczęto obawiać się wszystkiego co obce. Wzrosła rola katolicyzmu, w 1658 wygnano arian, w 1733 odebrano różnowiercom prawo sprawowania urzędów. Pojawiło się przekonanie o szczególnej roli Polski i zaczęto utożsamiać polskość z katolicyzmem.

Pogrzeby

Bardzo bogatą formę przybierał obrządek pogrzebowy zwany pompa funebris. Były to ceremonie, do których przygotowania trwały czasem wiele miesięcy, a nawet lat. W kościołach budowano specjalne rusztowania, ozdobne katafalki, nazywane z łaciny castrum doloris, na których ustawiano trumnę. Religijne uroczystości poprzedzał zwykle spektakl żałosny. Wśród szlachty polskiej były popularne również portrety trumienne.

Dziękujemy za uwagę!

Źródła: Wikipedia, podręcznik