Rzeźbotwórcza działalność morza - poziom rozszerzony

Rzeźbotwórcza działalność morza

Erozyjna działalność morza- abrazja

Na świecie jest wiele przykładów wybrzeży, które znacząco zmieniły się pod wpływem abrazji. Świetnym przykładem są okolice miejscowości Trzęsacz. Znajdują się tam ruiny kościoła, który w średniowieczu znajdował się w 2 kilometry od brzegu morza. W ciągu 600 lat brzeg cofnął się tak mocno, że jedynie dzięki wielkim wysiłkom ochrony przeciwerozyjnej brzegu, udało się jak dotąd zachować jedną ze ścian budynku. Władze gminy Rewal podjęły te korki po zawaleniu kolejnego fragmentu budowli w 1994 r. i na początku XXI wieku brzeg został zabezpieczony opaską brzegową.

Akumulacyjna działalność morza

Plaża – piaszczysty, płaski fragment wybrzeża graniczący bezpośrednio z morzem, mający nieustanny kontakt z wodą morską, często zmieniający swój rozmiar i ukształtowanie. Wał brzegowy – graniczny fragment plaży zbudowany z piasków i żwirów, pozostający w bezpośrednim kontakcie z wodą morską i stanowiący czoło plaży. Wał burzowy – tylna granica plaży, fragment zbudowany głównie z piasku, nadbudowywany tylko w czasie sztormów, na co dzień pozbawiony kontaktu z woda morską.

Akumulacyjna działalność morza

Rewa – podwodny, zwykle równoległy do brzegu piaszczysty wał przybrzeżny (mielizna) często zalegający bardzo płytko pod wodą. Potrafi ciągnąć się nawet na wiele kilometrów.

Rewa w miejscowości o tej samej nazwie nad Bałtykiem

Akumulacyjna działalność morza

Laguna w Zatoce Meksykańskiej

Lido – piaszczysty wał wyrastający ponad poziom morza, w pewnej odległości od brzegu, tworzony przez fale rozbijające się z dala od brzegu i osadzające tam niesiony materiał. Laguna – część morza (płytka zatoka) odcięta od właściwego akwenu przez piaszczysty wał, np. lido. Przeważnie ma charakter równoległy do linii brzegowej. Najczęściej mają trwałe lub okresowe połączenie z morzem o niskiej wydajności wymiany wody.

Akumulacyjna działalność morza

Liman – część morza (płytka zatoka) odcięta od właściwego akwenu przez piaszczysty wał np. lido. Powstają w wyniku odcinania ujściowych odcinków rzek np. przez kosę..

Liman nad Morzem Czarnym

Akumulacyjna działalność morza

Mierzeja – piaszczysty wał, rodzaj kosy odcinający fragment zatoki morskiej od pełnego akwenu, narastający z obu stron zatoki lub brzegu, albo narastający z jednej strony ale prowadzący do całkowitego lub prawie całkowitego odcięcia zatoki. Mierzeja oddziela od morza zalew, do którego uchodzą rzeki, ma on jednak najczęściej niewielkie połączenie z otwartym morzem. Jeżeli połączenie z morzem zostaje odcięte całkowicie, powstają jeziora przybrzeżne.

Mierzeja Wiślana z Zalewem Wiślanym

Akumulacyjna działalność morza

Typy wybrzeży morskich

akumulacyjne, niskie:

erozyjne, wysokie

• mierzejowo-zalewowe
• deltowe
• limanowe
• lagunowe
• koralowe
• namorzynowe

• fiordowe
• riasowe
• dalmatyńskie
• szkierowe
• klifowe

wybrzeża akumulacyjne, niskie

Wybrzeże mierzejowo-zalewowe – powstaje w toku kształtowania mierzei (kosa) za sprawą fal i prądów przybrzeżnych na płytkich morzach. Charakterystycznymi elementami linii brzegowej są: kosa, mierzeje, półwyspy i oddzielane przez nie zatoki i zalewy oraz jeziora przybrzeżne. Taki typ wybrzeża występuje min. w Polsce i w Obwodzie Kaliningradzkim (południowe wybrzeże Bałtyku).

Fragment polskiej części wybrzeża mierzejowo-zalewowego i widok na Półwysep Helski

Wybrzeże deltowe – powstaje jako skutek akumulacyjnej działalności rzeki w odcinku ujściowym przy jednoczesnym współudziale wody morskiej. Charakteryzuje się najczęściej silnym rozrostem w głąb akwenu. Cechuje morza o słabych pływach, występuje powszechnie na świecie w miejscach ujść dużych rzek.

Schemat delty i delta Nilu

Wybrzeże limanowe – powstaje przy wspólnym udziale rzek i morza, na skutek odcięcia serii odcinków ujściowych rzek (estuariów) przez piaszczyste wały. Ma charakter prostopadły do linii brzegowej. Występuje min. na północnym brzegu Morza Czarnego.

Wybrzeże limanowe na zdjęciu satelitarnym i Tuzłowskie Limany

Wybrzeże lagunowe (wattowe) – powstaje w wyniku odcięcia części zatoki morskiej przez piaszczysty wał, ma charakter równoległy do linii brzegowej. Cechuje zbiorniki o dużej amplitudzie pływów min. w Zatoce Meksykańskiej oraz w niektórych akwenach Morza Śródziemnego (Adriatyk, Morze Tyrreńskie), gdzie okresowo, w czasie odpływu odsłania się dno laguny (Watt).

Wybrzeże koralowe – powstaje przy udziale koralowców. Na wyspie wulkanicznej położonej na ocenie lub morzy o wysokich temperaturach, gdy wygasa wulkan – zaczynają porastać go koralowce. Pod ich ciężarem centralna część wyspy wulkanicznej zapada się, ale narastające dalej koralowce tworzą pierścień (zwany atolem) wypełniony wody wewnątrz. Występuje powszechnie na Oceanie Spokojnym.

Schemat powstawania atoli koralowych i przykładowy atol

Wybrzeże namorzynowe (mangrowe) – nietypowy typ wybrzeża występujący w strefie międzyzwrotnikowej, gdzie las porasta plaże o dużej amplitudzie pływów. Cechuje się obecnością roślinności słonolubnej, z reguły z wyraźnie odsłoniętymi korzeniami, które tworzą plątaninę – gdzie narasta brzeg (z zatrzymanych osadów).

Las namorzynowy (mangrowy) i wybrzeże namorzynowe

wybrzeża akumulacyjne, niskie

Wybrzeże fiordowe – powstaje w wyniku zalania przez wodę morską górskich dolin U-kształtnych utworzonych uprzednio przez lodowiec górski. Cechuje się duża długością i krętością. Fiordy (głębokie, kręte i wąskie zatoki) potrafią wdzierać się wgłąb lądu nawet na dziesiątki kilometrów. Występuje min. w Norwegii na Grenlandii, Alasce, Szkocji i Nowej Zelandii.

Schemat wybrzeża fiordowego i przykład Fiordu w Norwegii

Wybrzeże riasowe – powstaje poprzez zalanie przez morze dolin rzecznych o przebiegu prostopadłym do linii brzegowej. Doliny znajdują się pod wodą i stają się zatokami, z kolei górskie grzbiety wystające ponad poziom morza – wyspami i półwyspami. Takie wybrzeża można spotkać w Europie, np. w Irlandii i zachodniej Francji (Bretanii).

Wybrzeże riasowe (schemat) i fragment wybrzeża w Bretanii

Wybrzeże dalmatyńskie– powstaje poprzez zalanie przez morze dolin górskich o przebiegu równoległym do linii brzegowej. Doliny górskie znajdują się pod wodą i stają się zatokami, z kolei górskie grzbiety wystające ponad poziom morza – wyspami i półwyspami. Takie wybrzeże występuje min. w Kalifornii oraz na Morzu Adriatyckim w Chorwacji, a jego nazwa pochodzi od leżącego tam regionu – Dalmacji.

Wybrzeże szkierowe (szerowe) – powstaje w wyniku zalania przez morze obszaru objętego uprzednim działaniem lądolodu, gdzie występują liczne mutony, skaliste wzniesienia wystają ponad powierzchnię morza jako wyspy. Jest charakterystyczne dla Skandynawii, zwłaszcza archipelagu Wysp Alandzkich między Szwecją i Finlandią, występuje ponadto w Szkocji oraz na Alasce.

Wybrzeże klifowe –powstaje w procesie abrazji, w wyniku erozji brzegu przez falowanie. Efektem jest wytworzenie ścian skalnych bezpośrednio odpadających ku morzu. Występuje min. w Polsce, ale też we Francji (Normandia), Szkocji i wielu innych miejscach.

Klif Orłowski w Gdynii

Lekcja edu.esri.pl Typy wybrzeży morskich