PRESENTACIÓN TEMA 5. FONÉTICA E FONOLOXÍA

Lingua Galega e Literatura

Fonética e Fonoloxía

2º BACHARELATO

Preparación da terceira pregunta do exame da ABAU

Exemplo de pregunta 3 (proposta de exame para o 2022):

1. Diferenza entre fonética e fonoloxía

• FONÉTICA: Estuda TODOS e cada un dos sons que se poden producir nunha lingua

FONÉTICA = CIENCIA QUE ESTUDA OS SONS

• FONOLOXÍA: Estuda a PERTINENCIA dos sons (se entre eles hai unha oposición que nos permita diferenciar significados)

FONOLOXÍA = CIENCIA QUE ESTUDA OS FONEMASFONEMA = elemento mínimo distintivoFonema vocálico:pode formar sílaba só e o aire sae pola boca sen ningún obstáculo. Fonema consonántico: non pode formar sílaba só e o aire atopa obstáculos ao saír.Os fonemas represéntanse entre barras: /k/O sistema fonolóxico galego consta de 26 fonemas: 7 vocálicos e 19 consonántico (aínda que o alfabeto galego teña 23 letras)

Exemplos:

• FONÉTICA:

Ex.: Estudo da gheada Gato vs. ghatoNon hai diferenza de significado

• FONOLOXÍA:

Ex.: copa vs. cova Si hai diferenza de significado Entre v e p si hai diferenza fonolóxica

Todo isto ten que ver cos sons. SONS: Unidades fónicas concretas pronunciadas por cada individuo en calquera acto de fala

2. Caracterización dos fonemas

Os fonemas dunha lingua defínense atendendo a tres criterios básicos: a sonoridade, o punto e o modo de articulación:

SUBTÍTULO AQUÍ

SONORIDADE: Está determinada pola posición das cordas vocais: Se están unidas ao saír o aire, vibran producindo un fonema sonoro se están separadas non vibran e prodúcese un fonema xordo. PUNTO DE ARTICULACIÓN: Constituído polo lugar do aparato fonador onde se produce un fonema e os órganos que interveñen na súa articulación.

CONSOANTES

VOGAIS

Vogais anteriores: a lingua elévase na parte anterior da boca e aproxímase ao padal duro.Posteriores: a lingua elévase na parte posterior da boca e aproxímase ao veo do padal. Central: a lingua está baixa e case en repouso, situándose o punto de articulación entre o padal e o veo.

PRÁCTICA: comproba ti os puntos de articulación

2.Caracterización dos fonemas

Os fonemas dunha lingua defínense atendendo a tres criterios básicos: a sonoridade, o punto e o modo de articulación:

SUBTÍTULO AQUÍ

MODO DE ARTICULACIÓN: Vén determinado pola posición dos órganos articulatorios e a abertura da saída do aire na realización do fonema. En función deste criterio, entre as vogais distinguimos fechadas, semifechadas, semiabertas e aberta:

2. Caracterización dos fonemas

Entre as consoantes distinguimos as seguintes ordes: oclusivas, fricativas, africadas, nasais, laterais e vibrantes; estas últimas, á vez, subdivídense en vibrante simple e vibrante múltiple.

SUBTÍTULO AQUÍ

• Oclusivas: prodúcese unha obstaculización á saída do ar para, a continuación, expulsalo de golpe.
• Fricativas: a cavidade bucal estréitase, facendo que o ar saia rozando.
• Africada: consta de dous tempos; primeiro obstaculízase por completo a saída do ar e posteriormente expúlsase cun rozamento.
• Nasais: unha parte do ar é expulsado polas fosas nasais.
• Laterais: na súa realización a lingua elévase facendo que o ar saia polos lados da cavidade bucal.
• Vibrantes: na súa saída o ar fai vibrar unha ou varias veces o ápice ou punta da lingua. Segundo a menor ou maior vibración distinguimos entre simple ou múltiple.

Estes tres trazos (sonoridade, punto e modo de articulación) definen cada un dos fonemas:

3. O sistema vocálico

IMPORTANTE

A distinción entre as dúas vogais anteriores e entre as dúas posteriores de grao medio só é funcional nas posicións tónica e pretónica, e neste último caso en contadas ocasións

cordeiro (animal) / cϽrdeiro (o que fai cordas)

Imos ver que sucede coa vogais en posición postónica e átona final:

Na táboa da esquerda utilizamos maiúsculas (/E/, /O/) para representar os ARQUIFONEMAS

Ex.: núm/E/ro, autón/O/mo

A NEUTRALIZACIÓN fonolóxica dáse cando unha oposición entre fonemas deixa de ter valor distintivo.Os trazos que os termos neutralizados teñen en común fican como os únicos fonoloxicamente pertinentes e constitúen un ARQUIFONEMA.

Como diferenciar as vogais semiabertas das semipechadas?

Adestrar o ouvido

Consultar as táboas do libro de texto

Ver os vídeos do Digocho eu

É o método máis eficaz para non ter que memorizar as excepcións

Na Aula Virtual tedes os capítulos descargados

Libro de texto: páxinas 46 e 47

3.1. Fenómenos de vacilación vocálica

Non se inclúen na maioría de manuais polo que é pouco probable que apareza no exame da ABAU no apartado dedicado á fonética. Porén, vainos ser útil para o apartado de dialectoloxía.

As vogais galegas poden verse afectadas por algúns fenómenos (de natureza dialectal ou coloquial)

3.1.1. Vocalismo tónico (natureza dialectal)

• Influxo dunha nasal: Consiste na pechazon dun grao da vogal media desa sílaba tónica ante consoante nasal implosiva:

Explicación:

O galego foi evolucionando dende o latín. Se evolucionasen as palabras seguindo as regras habituais teriamos a primeira solución. Na palabra ¨dente¨, por exemplo, a solución esperable tendo en conta a evolución da lingua sería /dƐnte/ (con e semiaberto) pero o N de ¨dente¨ fai que en moitas zonas a pronuncia desa palabra sexa [dente] (con e semipechado).

3.1. Fenómenos de vacilación vocálica

Non se inclúen na maioría de manuais polo que é pouco probable que apareza no exame da ABAU no apartado dedicado á fonética. Porén, vainos ser útil para o apartado de dialectoloxía.

As vogais galegas poden verse afectadas por algúns fenómenos (de natureza dialectal ou coloquial)

3.1.1. Vocalismo tónico (natureza dialectal)

• Metafonía: Consiste na alteración do timbre dunha vogal tónica media por influencia da vogal final. Só se dá en palabras do grupo nominal (substantivos, adxectivos e, por veces, pronomes) e non sistematicamente en todos os nomes destas características.

Explicación:

O galego foi evolucionando dende o latín. Se evolucionasen as palabras seguindo as regras habituais teriamos a primeira solución. Na palabra ¨medo¨, por exemplo, a solución esperable tendo en conta a evolución da lingua sería /mƐdo/ (con e semiaberto) pero nalgunhas zonas (en todo o territorio agás na zona máis oriental) pronúnciase con e semipechado porque se produciu metafonía: o o de medo fai que a vogal tónica e peche e se convirta nunha semipechada.

3.1. Fenómenos de vacilación vocálica

As vogais galegas poden verse afectadas por algúns fenómenos (de natureza dialectal ou coloquial)

3.1.2. Vocalismo átono (natureza coloquial)

• Fenómenos de adición

3.1. Fenómenos de vacilación vocálica

As vogais galegas poden verse afectadas por algúns fenómenos (de natureza dialectal ou coloquial)

3.1.2. Vocalismo átono (natureza coloquial)

• Fenómenos de supresión

3.1. Fenómenos de vacilación vocálica

As vogais galegas poden verse afectadas por algúns fenómenos (de natureza dialectal ou coloquial)

3.1.2. Vocalismo átono (natureza coloquial)

• Fenómenos de vacilación vocálica

EXPLICACIÓN: No caso da asimilación, por exemplo, en ¨*tanaza¨ o segundo a fai que o son do e (¨tenaza¨) se aproxime ao seu son de a. Na disimilación pasa o contrario (un fonema fai que outro se diferencia del); por exemplo en ¨*taléfono¨ aparece un a para que non haxa dous e seguidos.

*taléfono

*quiría

3. O sistema consoNántico

¨Consoante¨ pero ¨consoNántico¨

ESTUDAR!

• Truco para lembrar as oclusivas sonoras: bodega
• Truco para lembrar as oclusivas xordas: pataca
• Truco para lembrar as fricativas: fixezas

OLLO COAS NASAIS!

• A realización velar é a máis característica do galego e dáse cando a nasal implosiva vai ante unha consoante velar (cunca), alveolar (ladróns), nasal (inmerso); e tamén en posición final de palabra, tanto ante pausa (non) como ante vogal (non é)
• A realización alveolar dáse cando o -n final das formas verbais e das palabras non, sen, nin, ben, tamén, quen, alguén e ninguén vai seguido das formas dos pronomes átonos de terceira persoa de complemento directo (o, a, os, as):

non o sei / noNo sei

Non digas NONÉ!!!

Algunhas alteracións fonéticas das consoantes

A gheada

O seseo

A metátese

Consiste na realización do fonema velar oclusivo sonoro /g/ dun xeito máis ou menos aspirado semellante ao h inglés de palabras como how, high, he, has. En moitas zonas pronúnciase como o velar fricativo xordo.A gheada dáse en calquera posición (ghalo, algho, aghora), pero despois de nasal en interior de palabra tende a manterse o /g/ ou mesmo enxordece e pronúnciase /k/ (dominko)

Trátase dun dos trazos dialectais máis destacados do galego. No seseo non se diferencia o fonema /θ/ e realízase como [s]. zapato [sapato] Hai dous tipos de seseo:

• Seseo total: cando se produce en posición explosiva e implosiva (sinco e des)
• Seseo parcial: cando só se produce en posición implosiva (cinco pero des)

Consiste no desprazamento, na mesma sílaba ou dunha sílaba a outra, dalgúns fonemas (especialmente do /r/) nunha palabra: *catredal, *frebeiro, *cabirto, *melro

4. As sílabas

Sabemos dividir as palabras en sílabas? Nos apuntamentos atoparedes un cadro titulado ¨Indicacións para a segmentación silábica¨ que vos axudará a ter en conta todos os casos á hora de segmentar sílabas

4.1. Clasificación das sílabas

4.2. Ditongo, tritongo e hiato

REPASO

• O ditongo é a agrupación de dúas vogais nunha mesma sílaba. Para que se dea esta circunstancia é preciso que polo menos unha das vogais sexa da serie pechada (i, u). Nos ditongos o NÚCLEO é a vogal máis aberta.

SUBTÍTULO AQUÍ

• O tritongo é o encontro de tres vogais nunha soa sílaba. Fórmase cunha vogal tónica aberta ou media, que constitúe o núcleo, entre dúas vogais da serie pechada: cu-miais, ha-bi-tuais

Algúns gramáticos consideran que en galego só se dá verdadeiro tritongo se vai precedido dos fonemas /k/ ou /g/: min-guou, a-de-cuei

4.2. Ditongo, tritongo e hiato

REPASO

• O hiato consiste no encontro dentro dunha palabra de dúas vogais heterosilábicas, é dicir, pertencentes a sílabas distintas (rí-o, crú-a, mo-er).

SUBTÍTULO AQUÍ

• Realizacións habituais da lingua:

5. Os trazos suprasegmentais (ou prosódicos)

5.1. O acento: O acento é a maior intensidade articulatoria que recae sobre unha sílaba. Distinguimos:

• Dentro dunha palabra, unha sílaba tónica e outras átonas

• Dentro do grupo fónico, unhas palabras tónicas e outras átonas. As átonas teñen independencia gráfica pero non fonética (son os artigos, algúns pronomes e case todas as preposicións e conxuncións).

Ex.: María e Pedro (¨e¨ é unha palabra átona)

O acento e a entoación constitúen os chamados trazos suprasegmentais ou prosódicos.

5.2. A entoación: A entoación é a curva melódica ou liña musical producida pola sucesión de tons que se orixina ao emitir un enunciado. É como a música, o ritmo da frase.

5. Os trazos suprasegmentais (ou prosódicos)

5.2. A entoación: O tonema é a unidade melódica mínima (desde a sílaba tónica ata a pausa). Pode ser horizontal, ascendente ou descendente.Os tonemas van formando grupos melódicos separados por pausas. Aprobaches o exame? Dáme a revista! Colleu o chaveiro, os cartos e o pano. A entoación serve para distinguir as MODALIDADES DAS ORACIÓNS E DOS ENUNCIADOS:

• Enunciativa. Se só hai un grupo fónico, este comeza nun ton máis baixo do normal, segue de xeito lineal e remata nun tonema descendente.

O traballo hai que entregalo o venres Se hai máis dun grupo fónico, só o último tonema é descendente; os anteriores son horizontais ou ascendentes. Convidaremos a meus irmáns, a túa tía de Ourense e a madriña da nena.

5. Os trazos suprasegmentais (ou prosódicos)

5.2. A entoación:

• Interrogativa. O ton das oracións interrogativas é máis alto ca o das enunciativas e todos eles rematan en tonema descendente, que modifica a liña da rama central. Exceptúase unha zona do bloque occidental (Rías Baixas) que remata con tonema ascendente.As interrogativas poden ser: -Absolutas: dáse en preguntas que se responden mediante unha afirmación ou negación: Corrixiches os exames?-Parciais: Van introducidas por unha partícula interrogativa. A liña melódica descendente do tonema non modifica o central senón que é unha prolongación Cantos rapaces veñen?

5. Os trazos suprasegmentais (ou prosódicos)

5.2. A entoación:

• Exclamativa. Ten un ton máis elevado ca a interrogativa e unha forte subida seguida dun descenso (o tonema descendente é máis lento que o da enunciativa).

Canto traballiño me deu!

• Imperativa ou volitiva. Presenta unha elevación inicial e un descenso final.

Prendede ese home!

A traballar!

-Exercicios do libro: 3, 5, 6, 7, 8 e 9 da páxina 19 (equivalen aos exercicios 4, 6, 8, 10, 11 e 12 das páxinas 53 e 54 do libro antigo). -Exercicios do documento ¨Actividades de fonética e fonoloxía¨ -Preguntas de fonética e fonoloxía de exames da ABAU anteriores.

Para repasar!

-Exercicios do documento ¨Actividades de fonética e fonoloxía 2¨ -Exercicios do documento ¨Actividades de fonética e fonoloxía 3¨