IMPRESJONISTYCZNE KOLEKCJONOWANIE WRAŻEŃ

IMPRESJONISTYCZNE KOLEKCJONOWANIE WRAŻEŃ

KAZIMIERZ PRZERWA - TETMAJER I STEFAN ŻEROMSKI

POROZMAWIAJMY

Spójrzcie przez okno. Niech każdy z was opisze to, co widzi, i zanotuje swoje wrażenia. Czym się różnią wasze opisy? Dlaczego?

Motto: ,,Piękno bez tła nieskończonego, bez perspektyw gdzieś w niezmierzoność, ku gwiazdom i za gwiazdy sięgającym obyć się nie może [..] artystą [..] geniuszem jest ten, czyja wyobraźnia obie strony świata ogarnie, lub w każdym objawie świata zewnętrznego [..] ten "pierwiastek nieskończoności uwydatnić potrafi" .

Z. Przesmycki – Miriam ,, Wybór pism krytycznych, oprac. E. Korzeniewski, Kraków 1967, s. 303.

WSZYSTKO ZACZĘŁO SIĘ OD MALARSTWA

Słowem kluczem do analizowanych na lekcji dzieł: obrazu Claude’a Moneta (czytaj: kloda moneta) i wiersza Kazimierza Przerwy-Tetmajera jest „impresja” – wrażenie, subiektywny odbiór pejzażu czy ruchu. Od tytułu płótna Moneta pochodzi nazwa całego prądu artystycznego, ważnego w modernizmie europejskim. Impresjonizm obejmuje dzieła sztuki z zakresu malarstwa, muzyki, literatury (głównie poezji, ale także dramatu i prozy). Dzięki technice, którą ten kierunek wykształcił, twórcy starali się utrwalić ulotne piękno świata i oddać nastrój chwili, subiektywnie ujęty przez pryzmat wrażliwości artysty.

Impresjoniści postrzegali świat jako zespół zjawisk możliwych do zarejestrowania wyłącznie w danym momencie. Pragnęli uchwycić ulotność chwili, zmienność rzeczywistości, nastrojów, przeżyć. Eksponowali indywidualne, subiektywne spojrzenie na to, co ich otacza.

Impresjonizm w literaturze był zazwyczaj wykorzystywany do opisu pejzażu (polscy impresjoniści szczególnie upodobali sobie pejzaż tatrzański). W liryce technika impresjonistyczna polegała na tworzeniu wrażeniowych obrazów o rozmytych konturach i kolorystyce opartej na grze świateł oraz na muzyczności wiersza. W epice zaś wprowadzono subiektywną narrację i fragmentaryczną kompozycję, eksponującą rolę epizodu, często o charakterze lirycznym lub opisowym, luźno powiązanego ze strukturą fabularną całości.

IMPRESJONIZM JAKO SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA RZECZYWISTOŚCI W POEZJI

wyjście w plener, odtwarzanie rzeczywistości z natury, na podstawie tego, co się w danej chwili widzi, a nie – wie

temat przedstawienia: krajobraz górski, dzika natura

próba uchwycenia chwili, ulotnego wrażenia w powtarzającym się pejzażu, ten sam widok w różnych porach dnia

ruch, dynamika, zmienność

rezygnacja z konturu na rzecz plamy

operowanie pastelowymi kolorami, przenikanie barw

operowanie światłem, gra blasku i cienia

synestezja

różnorodność środków stylistycznych oddających uzupełniające się lub przenikające wrażenia zmysłowe (środki składniowe, fonetyczne, słowotwórcze, tropy poetyckie)

nastrojowość

psychizacja krajobrazu, subiektywizm przedstawienia

KAZIMIERZ PRZERWA-TETMAJER

MELODIA MGIEŁ NOCNYCH

(NAD CZARNYM STAWEM GĄSIENICOWYM)

O AUTORZE

Kazimierz Przerwa‑Tetmajer (1865–1940) był jednym z najbardziej uznanych twórców Młodej Polski. W jego twórczości, w pewnym okresie opanowanej przez dekadenckie nastroje epoki, można zaobserwować próby przełamania pustki życiowej, poszukiwanie dróg spełnienia – w miłości, naturze i sztuce. Większość czasu poeta spędzał w Krakowie i Zakopanem, często także podróżował. Wśród jego późnych dzieł wiele rozgłosu zyskał zbiór Na Skalnym Podhalu. W pisanych gwarą podhalańską opowiadaniach Tetmajer przedstawił życie tatrzańskich górali. W 1895 roku przebywał w Heidelbergu jako osobisty sekretarz Adama Krasińskiego, później wiele podróżował po Europie (Włochy, Szwajcaria, Francja, Niemcy). Na ziemiach polskich mieszkał w Krakowie i w Zakopanem, a pod koniec życia także w Warszawie. Podczas pierwszej wojny światowej był związany z Legionami Piłsudskiego, zakładał Komitet Obrony Podhala. W 1921 roku został prezesem Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich, a kilkanaście lat później otrzymał członkostwo honorowe w nowo utworzonej Polskiej Akademii Literatury.

POPULARNOŚĆ TATR

Wizerunek gór w XIX wieku uległ zdecydowanej przemianie. Rosło zainteresowanie tatrzańskim krajobrazem, wysokie szczyty, dotąd uważane za niedostępne, stały się celem wypraw turystów, a także artystów, którzy szukali natchnienia w kontakcie z naturą. Przemianę myślenia o górach rozpoczęła w Polsce literatura romantyczna, a zwłaszcza Dziennik podróży do Tatrów (1832) Seweryna Goszczyńskiego opisujący naturę i folklor regionu. Zaciekawienie Tatrami w okresie pozytywizmu nie zmalało, a w Młodej Polsce osiągnęło prawdziwe apogeum. W czasie przełomu wieków Kazimierz Przerwa‑Tetmajer należał, obok m.in. Jana Kasprowicza, Stanisława Witkiewicza i Tadeusza Micińskiego, do czołowych piewców tatrzańskiego krajobrazu. Kronikarz epoki, Tadeusz Boy‑Żeleński, ukuł nawet pojęcie „Młoda Polska tatrzańska” określające grupę twórców mieszkających w Zakopanem lub często je odwiedzających, poświęcających górom część swoich dzieł. W Tatrach zaczęto dostrzegać ostoję polskości, podróżowano tam, aby zaznać patriotycznej atmosfery, a także po to, by doświadczyć wytchnienia i spokoju wśród majestatycznej przyrody. Strzeliste wierzchołki inspirowały również przemyślenia natury metafizycznej, a zestawienie małego człowieka z ich wielkością mogło budzić zwątpienie lub dreszcz grozy. Wśród górskich łańcuchów ujawniały się różne tęsknoty i namiętności Młodej Polski.

ZADANIA DO WIERSZA

Autor odwołuje się do: wzroku (światło, barwy), węchu (woń kwiatów), słuchu (nocne odgłosy), dotyku (puch mleczy, puszyste pierze sów). Wiersz stanowi zwartą kompozycję wrażeń zmysłowych: dźwięku, ruchu, woni kwiatów, dotyku – wszystko scalone jest w spójną całość – taki zabieg to synestezja.

Obejrzyj obraz Auguste’a Renoira Wenecja we mgle. Następnie wykonaj podane zadania.

Zanalizuj sposób ukazania mgły przez malarza.

Porównaj ujęcie malarskie mgły z wrażeniami opisanymi przez Tetmajera

STEFAN ŻEROMSKI

LUDZIE BEZDOMNI

O AUTORZE

Sam Żeromski określił swoją misję jako „rozrywanie ran, by nie zarosły błoną podłości”. Podejmował najtrudniejsze tematy, a jego powieści – jak „Dzieło grzechu” – wzbudzały obyczajowe kontrowersje. Jednocześnie stanowią one epicki opis losów transformacji polskiego społeczeństwa, które pod naporem polityki zaborców oraz rewolucji gospodarczej końca XIX w. z narodu pielęgnującego mit szlachty ( „Popioły” zekranizowanej przez Andrzeja Wajdę) zyskało nowych liderów, tworzących nową formację inteligencji. Przemiany społeczne były podyktowane także klęską powstania i zubożeniem szlachty, co dotknęło rodzinę Żeromskiego. Problemy te podejmuje pisarza w „Rozdziobią nas kruki, wrony” i „Wiernej rzece”. Czas gimnazjum, które było miejscem rusyfikacji, przeżył w Kielcach, co opisał w „Syzyfowych pracach”. Problemy zdrowotne i trudności finasowe spowodowały, że gimnazjum ukończył w 1886 r. bez matury. W tym samym roku rozpoczął studia w Instytucie Weterynarii w Warszawie, gdzie zetknął się z ruchem socjalistycznym. Pracował jako guwerner, a potem wyjechał do Szwajcarii, gdzie w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu objął stanowisko bibliotekarza. „Syzyfowe prace” i „Ludzi bezdomnych” opublikował w 1899 r. W „Ludziach bezdomnych” sportretował Tomasza Judyma, który stał się symbolem społecznika zderzającego się z realiami polskimi przełomu wieku. Czas napięć społecznych doby rewolucji 1905 r. znalazły odzwierciedlenie w dramacie „Róża”.

Bohaterem powieści Stefana Żeromskiego „Ludzie bezdomni” jest Tomasz Judym- lekarz, który swój zawód traktuje jako misję pomagania ludziom biednym i pokrzywdzonym. Gdy poznaje Joannę Podborską, nauczycielkę kierującą się podobnymi ideałami, zaczyna z nią wiązać nadzieje na przyszłość.

"LUDZIE BEZDOMNI" (FR.)

Burza już przeszła… Zdawało się, że wszystko ucicha, gdy wtem zaczynały trzepać nowe bicze kropel ogromnych, ciężkich, sznurem idących na ziemię. Wzdłuż ścieżek wypukłych, rumianych od starej cegły, płynęła bez ustanku lśniąca woda. Po placach nieco głębszych stały jeziorka pełne baniek szklistych a wzdętych jakby przez usta swawolnych dzieci. W cieniu kasztanów chowały się zielone smugi, a w nich widać było pnie wywrócone. W górze, między ogromnymi kępami wierzchołków jaśniał wyimek nieba o tle pozłocistym, świecącym niby owe niebiosa, które oglądać można w ołtarzach kościołów wiejskich. Po nim pędziły kłęby chmur pierzastych, rozwianych, cienkich, fioletowych, tak prędko jak dymy. Co chwila odzywał się jeszcze grom daleki, grom wiosenny…

CAŁY TEKST

ZADANIA DO FRAGMENTU

ZADANIE DOMOWE

Egzystencjalne niepokoje wyrażone techniką impresjonistyczną. Dokonaj analizy i interpretacji wybranego utworu K. Przerwy- Tetmajera w kontekście modernistycznych tendencji epoki Młodej Polski.

DO ZOBACZENIA!